't4

«^:.-^ '^:'

6**'<

PROVO, UTAH *■■ '^

CORPUS I REPORMATORUM

E D I D 1 T

CAROLLN GOTTLIEB BRETSCHNEIDER.

V O L U M E N XII.

I HALISSAXONUM

A P ir D G. A. S r H W E T S r H K E F. T l I I, I ir M.

1844.

Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from BrighaiTi Young University

http://www.archive.org/details/philippimelantho12mela

/^ PHILIPPI MELANTHONIS

0 P E R A

gllAE SBPERSIJIVT 0 M IV I A

E D 1 D 1 T

CAROLUiS GOTTLIEB BRETSCHNEIDER.

V O L U M E N XIL

' " ■ ' ■ g. 1 II I.-..— -■ ■— — . -I. .,. ..■■»- —

HALIS SAXONUM

A P U D C. A. S C H W E T S C H K E E T F I !■ I U M

1844.

THE LIBRAR^

JGHAM YOUNG Ur.IV£RSiTi' PROVO, UTAH

PHILIPPI MELANTHONIS

EPISTOLAE, PRAEFATIONES, COIVSILIA, lUDICIA, SCHEDAE ACADEMICAE.

VOLUMEN XII.

DECLAMATIONES AB ANNO 1553 USQUE AD ANNUM 1560. PttOPOSITIONES ET DISPUT A T I ONE S.

SCRIPTA PHIL. MELANTHONIS

I

AD HISTORIAM PROFANAM ET PHILOSOPHIAM SPECTANTIA.

L CHROMCON CARIONIS.

/

SCRIPTA PHIL. MELANTHONIS

/

AD HIST ORIAM PROFANAM ET PHILOSOPHIAM SPECTANTIA,

/ I. CHRONICON CARIONIS.

Melajjth. OrKK. Voi.. XII. 45

•

ORATIONES POILIPPI MELANTHONIS.

III. Declamationes, sivc orationcs ])rolixiores, qiias Mclanthon vcl ipse pnblicc rccitavit, vcl aliis iiomiiiibus doctis recitandas tradiilit.

CPRIORES PHILIPPI MELANTHONIS DECLAMATIONES IN VOL. XI. PRELO MANDATAE SUNT.)

MkLANTII. OlKK. VOL. XII.

:

III.

DECLAMATIONES PHILIPPI MELANTHONIS.

No. 132.

an.

1553.

De ealumnia Osiandru

In select. Ded. T. III. p. 7S7sqq., SerTest. T. III. p. 696. et Ricbard. T. III. p. 564. Etiam separatim edita. Cf. StrobeJii bibJ. Mei. Nr. 396.

Omtio, in qua refutatur calumnia Osiandri,

reprshendentis promissionem eorum, quibus

tribuitur testimonium doctrinae.

Initlo tibl omnipotens Deus, aeterne pater Domini nostri lesu Christi, condilor coeli et terrae, «?t ho- minum et aliarum creaturarum, una cum filio tuo coaeterno Domino nostro lesu Christo, et Spiritu sancto, sapiens, verax, bone, iuste, caste, iu- dex, misericors et liberrime, gratias ago, qviod hactenus inter nos libi coUigis Ecclesiam, et non sinis extingui lucem tuae doctrinae, teque toto pectore oro, ut propter fih'um, et per eum deiii- ceps qucque, inter nos Ecclesiam colligas, el do- ctrinae studia guberncs. Haec mecuin ardentibus votis et veris gemitibus omnes petite.

Semper autemDeus voluitEcclesiis adiunctos esse docentium et discentium coetus, qul malore asslduitate colerent doctrinae sludia, quam reliqua multitudo aliis occupata negocils, vult enim con- servarl lihros propheticos et apostolicos, literas, linguas, artes quae Ecclesiae utiles sunt, et sunt lumen vitae humanae. Hi coetus bene merentes de toto genere humano, omnibus officils fovendi sunt, sed Ate Homerica multos incendit, ut ne quidem fideliter servientibus in hac militia par- cant, quos utinam Litae nostrae, quarum moesti-

tla non ignota est, placare possent, res quidem ipsa calumnias refutat. Cum autem Deo qul est yM{)dLoyv(X)GTris , voluntates nostrae notae sint, oramus ipsum, ut et regat nostros labores, nosque faclat vasa mlserlcordlae, ac organa salutarla no- bls et aliis, et lenlat aerumnas publicas ac privatas,

Nunc vero de venenata quadam Oslandrl ca- lumnla dicam, non tam defensionis nostrae causa, qua in re manifesta non opus est, quam ut lunio- res vetera honesta exempla audiant et considerent, quomodo vetustas obligaverlt accessuros ad mu- nus docendi.

Vociferatur enlfp Oslander scelus esse, quod In renunciatione pubh'ci testimonii petlmus, ut hi, quibus tribuimus testlmonium, adfirment se am- plecli Incorruptam Evangelil doctrinam , et eam sic inteUigere, ut in symboh*s Apostolico, Nlceno et Athanasiano commemoratur, et ut in Confes- sione, quam Ecclesiae nostrae exhibuerunt Carolo Imperatorl in conventu Augustano , anno 1530. recitatur, et promittant in ea sententla, se Deo luvante, constanter perseveraturos esse, et fideli- ter facturos officium in Ecclesla,

Item si incident controverslae novae, de qul- bus non extant perspicua ludicla, ut deliberent cum aliis senloribus in nostra Ecclesla et con- iunctls.

Hanc nostram consuetudinem reprehendit Osiander, extenuat symhola , postea inqult con- stitul tyrannidem et seditiosas coniuratlones, cum nolumus docentes a confessione nostra dissentlre, item cum non concedimus slngulis Wio^ovXsvhv^ et pronunclare suo ludiclo de novis controversiis.

1*

DECL. DE CALUMNIA OSIANDRI.

8

Haec suntcapita atrocissimae criminationis , in qua non ut Pericles tonat [et fulminat, sed ut Cleon aut Hyperbolus , arroganter et |impu(lenter convicia et calunmlas coacervat. Gloriatur se libertatem retinuisse, nec admisisse haec vincula. Hi clamores in tanta licentia et dra()yja huius temporis plausibiles sunt apud multos , qui infini- tam licentiam sibi sumunt fingendi opiniones, et Pyrrhonio more labefactandi omnia recte tradita. Sed pii et prudentes non sine magno dolore vi- dent, quid moliatur haec furiosa reprehensio, vi- delicet, ut ne admoneantur quidem iuniores et saniores de modeslia. Nam homines feri, petu- lantes, inflati admiratione sui , yal TSTVcpiO/uevoi, nec his promissionibus, nec ah*is vincuhs coher- ceri possunt.

Primum autem de autoribus nostrae consue- tudinis et de eorum consilio dlcam. Non recens a nobis excogitala est haec promissio, sed instituta ab hoc collegio ante annos fere viginti, videlicet, a Luthero , lona , et pastore huius Ecclesiae Do- ctore Pomerano. Hos integerrimos viros magna iniuria adficit Osiander, cum serit suspicionem, quod voluerint tyrannidem constituere, cum ho- nestissima causa consilii in conspectu sit. Et tunc vagabantur mulli fanatici homines, qui subinde nova deliramenta spargebant, Anabaptistae, Ser- vetus, Campanus, Stenckfeldius et alii. Et non desunt tales furiae uUo tempore. Quantum igitur humana dih*gentia cavere potuit, voluit hic Scna- tus bona ingenia de modestla commonefacere, et metas ostendere, extra quas non temcre erumpen- dum esset, voluit et frenare, quantum posset, mi- nus quietos. Hic mos fuit et Ecclesiae veteris, in qua nondum tyranni dominabantur, et adhuc fon- tes doctrinae puri erant. Petebatur subscriplio in Synodis plis. In Nicena Synodo non Episcopi tantum, sed etiam Constantinus Imperator, sua manu decrelis eius Synodi subscripsit.

Nec ad ministerium Evangelii admittebantur ulH, nisi praecessissent do/Ctuaoia, seu examen, et exprcssa professio, in qua vocati ad docendum ad- firmabant se amplecti incorruptam Evangelii do- cirinam, et promittebant se eam non abiectiiros esse. Extant adhuc capita examinis in Decretis ex Augustino descripta, dist. vicesima tertia, ubi post commemorationem Symboli petitur etiam ex- pressa condemnatio errornm, qui eo tempore a fa- naticis hominibus, Manichaeis , Arianis, Nova- tianis et Pelagianis passim circumferebantur, ac

nominatim praecipitur inquisitio, an is, qui ad Ministerium vocatus est, prohibeat Nuptias, an improbet secundum coniugium priore coniuge mortua, et esum carnium. An post lapsum re- deuntes ad poenitentiam recipiat. An originale malum iudicet esse peccatum. An ulli homines extra Ecclesiam sint haeredes vitae aeternae. De tam multis rebus expressae asseveraliones postula- tae sunt. Et Graecus Canon usus est verbo dva- 'AQivtG&ujoav y quod significat severam inquisi- tionem,

Haec diligentia et tunc Ecclesiae necessaria fuit, et semper necessaria est, non est tyiannis, quanquam deinde aliquot saeculis Piomani Epi- scopi et alii addiderunl iniusta onera et corrupte- las. Sed nos abiectis implis oneribus, tantum pe- timus verae doctrinae adseveratlonem , sicut vetus Ecclesia petivit, necessariam ad veram Dei agni- tionem et invocationem, ad Ecclesiae concordiam, ad frenandam audaciam fingendi uova dogmata : hac ipsa adseveratione etiam propter Oslandrum opus fuit, qui aliquoties monstrosas opinlones ge- nuit, quae tamen saplenlia et pietate Senatus No- ribergensis, cum a coUeglo noslro iudicatae essent, repressae snnt. Unde et has odii flammas ortas esse existimamus. Sed haec omitto.

Quid est autem aliud haec nostra promlssio, nisi confessionis repetitio, quam extare oportet, ut vera Ecclesla ab aliis gontibus discernatur. Denique non differt hic ritus ab exemplo losuae, qul vocavlt popuium In Sichern, et promissionem postulavit, ut verum Deum agnoscerent et recle colerent.

Non adferam huc aliarum politiarnm exem- pla, etsi notura est, in omni honesta societate ali- qua esse foedera, qiiibus ad cerloriim officiorunj cominunicationem homines oliligali suut , ut apud Xeuophontem dicitur: navjayov tv rfj tDM.d^ vo- liiog y.uraL, rovg noliTag ojLivvyaL ouovorjotiv, Haec primum dixi de autoribus nostrac consuetu- dinis, et de eorum consilio, nunc videte slngula capita. Rabiosissime exagitat, quod In contro- versiis dlfficiliorlbus iubemus, ul dellberent cum senioribus in hac Academia et conlunctis Eccle- siis. Hic tantum deliberallonis mentionem faci- mus, non praecipimus ut qulsquam adscntlatur, praeserlim si dissentiendl causam h;ibet.

Utrunque periculosisslmum cst, praecipltan- ter ludicare, et IdioftovlsvHV, Nota sunt enim dicta: Ad poenitendum properat, cito qui iudicat.

DEGL. DE CALUMNIA OSIANDRI.

10

Et nnus vir non videl omnia. Mlnus severe de nostris cogitationibus iudicamus, et nobis ipsis blandimur. Quare melius est nos diffidentes no- stris iudiciis, aliorum peritorum consilia quoque audire. Traduntur ergo haec praecepta in Syra- cidecap. 6. : Si libenler audies, accipies sapien- tiam. In mullitudine Seniorum consislito, et si quis est sapiens, ei te adiungito. Si videris virum intelligentem , mane festines ad eum, et fiant at- Irili gradus ianuae eius tuis vestigils. Ac Paulus manlfeste inquit: Si fuerit sedenti revelatum, ta- ceat prlor. Et vult Episcopum non esse avd^adrj. Haec omnla verissime congruunt cum hac nostra commonefactlone, quae deliberare cum aliis iubet, non iubet esse xioipbv n^oGUJTiov , et pedibus ire in allen-im sententiam, ut haec accumulat homo et av&adrjg et amans calumniarum iste Cleon.

lubent, inquit, deiiberare cum allls, ergo cogunt aliis adsentiri. Hoc altexlt calumniose naQO, t6 8n6i.ifvov, ut alia multa. Nec cogltemus nobis adsentlri quenquam, nec hls adversaraur, qui testlmonla Spiritus sancti habent, sed in iudi- cando dillgentlam, contatlonem, modestiam, addo etiam consociatlonem flagltamus, Nolumus auda- cia et av&adela iuniorum deleri Ecclesiae iudicla, in qua etlam cum uni ah'cui fit revelalio, tamen accedunt testimonla, qulbus flectuntur allqui ad agnitlonem verltalis, ne deslnt sufiragatores.

An talem vult esse Ecclesiam isteCleon, ut describit Silenus Cyclopas interrogatus, qualis $It gubernatio, cum ait:

vo(.idSegy dicovii ovSilg ovSiv ovSivoQ, Si quis talem confusionem amat, cogltet scrlptnm esse, Deus non est autor a.y.aTaoTaolag. Item omnla decore et ordlne fiant. Quam multa dici possent de vitanda praecipitantla in ludicando, et de utilltate dellberatlonum cum ah'is, si opus esset longiore oratlone. Sed in re manifesta non ero prolixior. Tantum hoc peto, ut hunc praestlgla- torem proplus consideretis, ac perversltatem dete- stemlni, qua contra consclentlam suam sophlstlce depravat morem pio et utili consih*o institutum, et multis viris optimis probatum , quorum salutaris est gnbernatio passlm in Ecclesiis et Academils. Si voluit esse tot Eccleslarum censor, candldlo- rem animum ad allos docendos adferre debuit, sed naturam suam plnglt, cum adeo saepe ea quae a nobls recte dlcta aut acta sunt, suspicionlbws et calumniis flectlt in deterius, malevolentiae suae morem gerens.

Astute autem Osiander de oUIgatlone et de servitute initio quaestus est, quia hanc orationem scit multis gratam esse^ sed ipse haec parerga et prooemia alterlus pugnae esse volult. Dissensit a nostrisEcclesiis non modo de lusticla, sed ellara deSacrlficIo, ut in sermonibus suis saepe significa- vit. Et habuit alla quaedam somnia, quae non- dum proferre ausus est. Ideo Confesslonem Angu- stanam evertere conatus est. De summa doctrl- nae bellum movit, non tantum de parergis. Ut autem Demosthenes respondit Aeschini, tunc cum Respub. ante bellum petivit consillum , debuisse eum sententiam dicere, post id tempus perlnde eum facere, ut facit medicus accersltus ad aegro- lum, cum nlhil dedit consliil, deinde sequens fu- nus, ait: Si iste homo hoc et hoc fecisset, non esset mortuus.

Ita Oslander tunc cum de confesslone deh'be- rationes essent, non proposult suas sententias, nec formam aliquam scrlpsit, nec scrlbentes adluvit. Tantum ut aHi quldam ebrii in conviviis, mode- ratius dlcta taxavit.

Tunc in arliculo tantae deliberationls , non debuit Ecclesiae deesse, cum quidem sententlam dlcere inssus esset. Ne postea quidem se aperult annis vlginti. Nunc tandem ex longo intervallo velut ex antro Trophonii prodiens nova oracula adfert, et exordltur hanc suam f^vOTayinyiav a crimlnatione Ecclesiarum nostrarum, a venenatis conviclls et calumnils. Et tamen si exphcate diceret quid sentlat, audiendus esset. Sed talis est obscuritas in illis oracnlis, ut illi etiam qui eum amant, desiderent exphcationes. Possem multa sciscitari, sed ne saucientur verae mentes, Tavra fioi svOToaa yeio&co, ut Herodotus dicere solet.

lactltat se velut Promethea ignem de coelo attulisse, novam iustlclae definitionem. Instlcla est, quae efficit ut iusta faclamus. Et elus J^ffTC- QaywvicfTrjg iam deduclt nos ad lurisconsuhos, monstrat veterem Slmonidis definltlonem: lustlcia est constans et perpetua voluntas suum cuique tri- huens. His dictis suus locus sane tribuatur, cum de novitate seu de obedientla dlcitnr. Sed non pertlnent ad dictum: lustificati fide pacem habe- mus. In vero agone et sensu irae Dei non hoc disputatur, an iusta faciamus, sed fatemur nos miseram et pollutam massam esse, et quaerit mens quomodo accipiat remissionem peccatorum, ac re- concillationem. In hac lucta Mediator ostendltur.

11

DECL. DE REVERENTIA LEGUM.

12

de qiio dictum est: Noticia servi mei iusti iusli- ficabit multos.

Etsi autem cum fiac consolatione filius Dei ipse corda erigit et vivificat, ac Spiritum sanctum in huncqui fide sustentatur, effundit, iam domi- cilium et tempium Dei est bomo renatus, tamen anteferenda est obedientia filii Dei, his ipsis divi- xiis aclionibus quanquam excellentibus, quales in Elia autEliseo fiunt, et retinenda consolatio, pro- pter Mediatorem Deum el hominem, tibi credenti imputari iusticiam, Omitto autem disputationem, praeserlim cura et multa miscueritOsiander aliena a proposito, et consulto quaedam invoiuta tan- <jnam aenigmata lectoribus tradiderit, quae essent ^j]lov kQidos,

Hic vero cum genera doctrinarum confero, vicem Ecclesiarum nostrarum doleo , in quas pro- pter duas causas facillime incurrunt homines cu- riosi, (piXoreixot, et contentionum avidi, quia et totum doclrinae corpus ediderunt, ac vehit inte- grum aedificium spectandum ostendunt, et simpli- citatem quaesiverunt, ut quasi nudae, non possint se ambigue dictis involvere, cum membra aliqua cavillationibus concutiuntur.

Facile est autem integrum aedificium intuen- tes invenire aliquid quod reprehendi possit- Et faciUus est cum omnia evoluta et quasi nuda spe- ctantur. At illi Critici astute cavent , ne totum corpus doctrinae edant, ne de ipsis iudicari possit, deinde etiam &i quid dicunt, miscent ambigua et figuras, ul hsiheant receplus el iCQi]G(pvy€Ta. Nos niiseri plectimur, quia tales latebras non habemus.

Ut autem facilius et tutius est unum aut alte- rum versum in Vergilii Aeneide reprehendere, quam inlegram Aeneidem scribere, ita facile et sine periculo arripiunt alii alia membra ex nostra doctrina, et ea cavillantur, ac saepe horribilia dis- sidia multarura gentium oriuntur initio a levissi- mis calumniis , ut haec mala in versu Erapedoclis describuntur :

cpoiTu di] ftQQToloyog tQi^ '/.iviov XfXax^a. Edidit ante triennium Osiander scriptum seditio- 5um, ubi suo more, ut Gorgias aut Hippias initio preco est suae sapientiae, et alios vituperat, in- quiens, se legentem aliorum sc.ripta de politico or- dine et Magistratibus, vidisse eos nihil intelligere.

Sed se mysteria haec patefacturum esse. Poslea inquit , solius Dei esse imperia, et tantisper liomines tolerandos es&e in gubernatione, dojvec

sunt organa Dei. Cum non sunt organa Dei , ar- inis eos excutiendos esse. Etsi subtiliter hoc dici videtur, tamen periculosa est oratio: sed si quis contradiceret, propter ambiguitatem non deessent latebrae et XfJi^acpvyera,

Cum igitur Osiander nec integrum doctrinae corpus recitaverit, nec seevolverit, et in sermo- nibus suis significaverit se in multis rebus a nobis dissenlire, non moveamur eius censura, ut hoc simplex et perspicuum doctrinae genus, quod mul- tarum Ecclesiarum testimonia habet, quae sunt vox Spiritus sancti , abiiciamus.

Sed piis mentibus hoc doctrinae corpus tuea- mur, et filium Dei oremus, qui protulit Evange- lium ex sinu aeterni patris, et est doctor et custos Ecclesiae suae, ut ipse nos doceat et gubernet, et Spiritu suo sancto copulet animos docentium , ut in ipso unum simus, nec dissidiis ledatur gloria Dei , uec turbetur invocatio , sed semper inter nos colligat Ecclesiam, cui in omni aeternitate suam sapientiam, iusticiam et laeticiam communicet, et quae vicissim eum vera gratitudine laeta celebret, Amen. Dixi.

No. 133.

an. 1553.

De revere^itia legum.

In select, Declam. T. IV. p, 101 sqq., Servejt. T. IV. p.92. et Richard. T. II. p. 467.

Oratio de D. Hier. Schurphio Sangallensi habiia in promoiione D. loannis a Borckenf

Bremensis.

Vero pectore et firma fide adfirmo homines non casu vivere, sed Deum aeternura , qui se patefecit misso filio, Domino nostro lesu Christo, condito- rem generis humani , vere esse fontem et datorem vitae, sicut scriptum est: Ipse est vita tua , et longitudo dierura tuorura.

Huic Deo conditori gratias ago, quod et tan- tum vitae sp.icium niihi tribuit, et me vocavit ad agnitionem filii &ui Domini nostri lesu Christi , et ad lahores, honestae gubernationi hominum sa- lutares;,

Etsi autera multa mea peccata agnosco, et vero dolore deploro, tamen fide Domini nostri lesu Christi me sustento , et Deum invoco , ac oro , ut hanc senectam meam regat, et faciat, ut meilabo-

18

DECL. DE REVERENTIA LEGUM.

14

res communi vltae et posteritati prosint, et ut illi, qui mea voce eruditi sunt, fiant organa salutaria Ecclesiae et Reipublicae. Cum autem iam Dei beneficlo agam annum tertium et septuagesimum, et magnos labores in consillis et In docendo sus- tlneam , et doloribus magnis propter Ecclesiae et imperiorum confusiones excrucler, aequum erat mihi parci in hac tanta senecta, et in hac mea moestltia, et aliqua mihl onera demi. Nec tam languida et moesta senectus Idonea est ad dicen- dum in talibus congressibus, qui postulant et vo- cem et oratlonem hllariorem. Sed tamen cum vlr doctlssimus, et qul mecum annos circlter de- cem et septem, ut fillus vlxlt, et quem propterin- genlum, studia, optimos mores, semper tanquam filinm dllexl, loannes a Borcken, natus In Inclyta urbe Brema, ex patricll ordlnis honestlsslma, cla- rissima et antlqulssima famllia, existimaret ad suum honorem hoc in prlmis pertlnere , ut mea voce publlcum testimonlum slbi decerneretur, me- que oraret , ut quanquam me non libenter onera- ret labore, tamen cum me tanquam patrem vera pletate coleret. non deessem eius honori tali Ipsius tempore, et dlceret non solum in testlmonio de sese, plus fore autoritatis, sl mea voce renuncia- tio fieret, sed etlam adhortatlonem ad amandara hanc dcctrinam apud multos phis vallluram esse, si ipse dlcerem, motus surn paterno animo, ut hoc officium reverenter petenll tribuerem. Llbentlus etlam ideo hanc teslimonil renunclallonem faclo, quod sclo eum et recte nosse fontes huius amplis- siinae sapientiae legum , et amare iustitiam et iu- tegritatem In omni officio , et speio eum huiiis doctrlnae propagatorem fore utilem posteritatl. Et quod cum patre eius Meimero a Borcken, Con- sulari , viro optlmo ac integerrimo, ante annos plus minus triginta, vetus mihl noticia et amicilia intercesslt. Qul quidem una cum aequahbus et collegls suis, Daniele a Beuren, Martino ab Helen- burg el loanne Trupen, viris clarlssimis, et exi- mi^ prudentia, omnique genere virtutis praestan- tissimis In Republlca Bremensl, honoribus et digni- tate Consulari tunc maxime floruit, et longo tem- pore ad annos quadraginta, et amplius In consu- latu patriae suae singulHrl fide ac diligentia ita praefuit, ut merito suo pater patriae habitus vo- catus(jue sit. Quorum temporum, et virorum optl- morurn, mihique charissimorum , quolienscum- que recordor, (recordor jiutem saepissime) lotiens, huius aerumnosi, semperque in peius degeneran-

tis seculi mores, miseriasque apud animummeum deploro, ac eiusraodl Rerumpubllcarum admini- stratores ac moderatores (quales illi, quos modo nomlnavi, fuerunt) nobls quoque iterum quam- plurimos dlvinitus dari, ex anlmo opto, totoque pectore precor.

Huc accedit recens affinitas, quae ut ipsl sponso et sponsae, quam etlara tanquara filiam di- ligo, fausta et foelix sit, et mihi et meis lucunda, opto.

Postquam autem exposui causas, quare hanc renunclatlonem testimonii faclam, nunc iuniores alloquar, quos prlmum adhortor omnes, non so- lum audltores nostros, sed etiam caeleros, ut se magna cura adsuefaciant ad reverentiam legum, et totlus politicl ordinis, et veras causas hac de re cogitent, ac furores istorura execrentur, qui leges, et hanc sapientlam , quae lurisconsuUorum llbrls continetur, contemnunt. Quae mea slt aetas, vi- detis, Et cum tot annis, non solum In hoc studio versatus sim, sed etiam deliberatlonibus maxlma- rum rerum in Republlca interfuerim , necesse fuit me inlueri hominum vilam, considerare multo- rum ludlcia, videre exitus conslllorum memorabi- les, et testimonia legura et iudicll dlvini. Sic igi- tur audite hanc meam oratlonem , non ut luveni- lem declamationem, sed ut verara coramonefactio- nem, quam et nos senes vultDeus sonare in genere huraano, ut ipse agnoscatur, et salutl hominnm consulatur, et iuniores vult reverenter audire, et propter glorlara Dei et salutera publlcam et prl- vatam ei obedire.

Totus hic ordo politicus, leges, discrlmen honestorum et turpium , raagistratus, conlugia, dorainlorura dlslinctio, contractus, ludicla, poe- nae, Dei opus est, et Ingens beneficlum, et illu- stria de Deo testimonia plurlma oslendlt. Ideo dicit sapientia dlvina apud Salomonem: Per me reges regnant, et ludlces iusta decernunt. Ipsa Dei sapientia, ieges et totum ordinem politleum In genere hurnano Instituit, et non penitus deleri sinit, etlamsi diaboli, et omnia organa diabolo- rura multas horrendas confuslones efficiunt.

Scio In hac caligine humana, praeserllm iu- niores minus considerare, quantae res sint, sa- pientia et iusllcia Dei, leges, quae sunt radii sa- pientlae divinae. Et multi furores impediunt hanc considerationem. Ideo vult Deus senes aliquoft esse raonltores. Etsl autem non omnes o!)tempe- rant, tamen aliquorum pectora Deus ad obedleii-

15

DECL. DE REVERENTIA LEGUM.

16

tiam flectit, qui Deo ipsos tfahenti non petulan- ter repugnant.

Vos igitur ut debeo coaclus mandato divino, et paterno animo obtestor, ut agnoscatis et timea- tis Deum et leges, cogitetis esse sapientiam Del congruentem cum decalogo, in quo Deus ostendit, qualis ipse sit. Et ex his initiis extructa est reli- qua legum doctrina. Firmissime etiam statuatis, horribiles poenas sequi contemptum legum, sicut ipse filius Dei adfirmat: Qui gladium acceperit, gladio peribil, et alibi inquit vox divina: Vae qui spolias, quia spoliaberis. Item: Scortatores et Adnlteros iudicabit Deus. Item: Avari, maledici, ebriosi, (qui bono iure porci vocantur, cum vere porci sint,) regnum Dei non possidebunt. Item: Non habebit Deus insontem, qui vane nomen eius

usurpat

inlerrogabat suarum legum custodes, licerel ne so- rorem ducere uxorem. Illi, quia norant regis tru- culentiam, respondent: Utramque esse Persicara legem, alteram, prohibenlem coniuglum cum so- rcie, alleram, quae concedat regi facere, quic- quid libet. Hi non inscitia, sed metu peccarunt, Etsi tales non sunt excusandi, tamen plus peccant, qui de rebus maximis responsuri, cum nec leges norint, nec controversias intelh'gant, audacissime tamen pronunciant, sed ita, ut arte alhidant ad adfectus eorum, quorum ambiunt favorem. Et plerunque quo quisque est indoclior, ita est auda- cior, ut sanctus Hieronymus inquit. Et qui sciunt se non posse tueri locum eruditione et virtute, con- fngiunt ad ahas artes, ad adsentationes, ad ca- himnias, ad praestigias qualescunque, ut studia hominum retineant. Maxime vero peccant ilH,

Haec divina fulmina non sunt inania terrlcu- q"i scientes perfidiose corrumpunt et obruunt ve-

lamenta , sed Deus iustus, iudex et vindex adest in genere humano, et sceleratorum poenis ostendit iudicium et praesentiam suatn. Ac in omnibus gentibus quotidie ahqua exempla huius diviui iu- dicii conspiciuntur. Sed his proximis annis quam multa insignia exempla vidimus, de quibus non sine m.agno dolore cogitare possum.

Vult Deus aspici liaec exempla, et vult nos de sua sapientia, iustitia et iudicio, de legum et poenarum causis assidue cogitare. Et eos qui hac se consideralione ad iustitiain exuscitant, adiuvat, gubernat et protegit.

Has igitur pias commonefactiones vobis pro- pouite, et earum cogit^tione vos ad agnitionem Dei, et ad legum reverenliam exuscitate, et frenate errantes impetus legum voce, et simul petite, ut Deus vos guhernet et protegat. Hanc diligentiam sentietis non esse irritam, quia vox divina inquit: Si queres sapieiillam, invenies eam, quia Deus dat sapientiam. Item : Sapientia occurril his, qui eam expetunt.

Haec oratio de legum reverentia ad omnes pertinet, non tantum ad nostros auditores. Nunc praecipue alloquar nostros auditores, qui in forum et in curiam venient, ubi legum voce dehberatio- nes regere debent. Hic proh dolor aliqui peccant inscitia et audacia, ahqui metu, aliqiii adsenta- tione, scelerc et perfidia, aiiqui cupidltate nocendi.

Ex hh fontibus quanta mala oriantur in im- periis, ostendunt multa exempla liorum tempo- rum. Kex Persicus Gambyses, ducturus sororem.

ritatem, similes ludae proditori, qui spe, aut pa- ctione magnae mercedis, veritatem contra con- scientiam oppugnant.

De his sceleribus omnibus saepe vox divina concionatur, ut in cap. quinto Esaiae: Vae qui dicitis malum honum , et bonum malum, qui iu- stificatis impium pro m\ineribus. Et mox de poena riddilur: Propter hoc sicut devorat stipulam, ignis et paleam flamma, sic radix eorum favilla erit, et germen eorum ut pulvis dissipabitur. Abiecerunt enim legem Domini exercituum, et eloquium san- cti Israel contempserunt.

Has trislissimas poenas minatur Deus his qui talia sceh^ra fa^-iunt. Postea totis gentibus mina- lur vastationes propter tales praesligiatores , quia istorum sophistica multorum srelera confirmat, falso iuris praetextu, et fax est discordiarura et bellorum civilium, et aiiorum ingentium malo- rmn. Addit igitur Propheta de populi poena. Ideo exarsit furor Domini super populum suum, et exlendit maimm suam supex eum, et percussit eum: Et quassati sunt montes, et facta sunt cada- vera eorum sicut stercus in medio piatearum.

Videtis imaginem Germaniae in hac descri- ptione, Ecclesiae dilacerantur sine fine novis opi- nionibus, et principum odia inter sese armantur praetextu iuris. Ardet igifur Germania beliis iam aliqiiot annos, et velut sfipula absumitur, et mon- tcs, id est, principes duriter concutiuntur, ac vi- ilimus his annis principum, et aliorum fortium virorum cruenta cadavera humi strata.

17

DECL. DE PvEVERENTIA LEGUM.

18

Haec tristia spectacula, et eorum causas, et conciones divinas cogitate, vos praesertiin qui principum consiliis afluturi eslis, et timete iram Dei , et vestras et publicas poenas.

Ut autem sint foelicia consilia vol>is et Piel- publicae, has duas virtules in curiam adferri opor- tet, Primum doctrinam inlegram legum dlvina- rura et humanarum, non tantum umbram doctri- nae et garrulilatem, deinde et agnitionem ac ve- rum timorem Dei, qui pectus confirmet contra melum potentum, contra adsentationes, contra avariliam, contra ambitionem, et erigat aninmm, ut iusla velit constanter ct dicere, et propugnare, sicut leremias nullis terroribus et suppliciis frangi polest, ut bellum Sedechiae regi suadeat, aut mo- tum approbet, cum quidem species iuris tanta praetexeretur, ut muiti sapienles et docti ea move- renlur, et quasi classicum canerent, seu ut loan- nem nulli terrores frangebant, quo minus diceret Herodi: Non licet til)i habere fralris uxorem. Nec desunt exempLi inter Elhnicos.

Papinianus iussus ab Imperatore Bassiano, ut defenderet parricidium, quod ipse Bassifinus fe- cerat, interfecto fratre, quanquam sciebat sibi pereundum esse, recusavit tamen sceleris defen- sionem suscipere, ac postea magno animo suppli- cium pertulit. Cassio Longino Nero eifodit ocu- los. Meminimus et nostra aetate, paucos quidem quorum similis fuit constantia. Sed duos tamen nominare possum, quorum alter charissimo patri meo amicus fuit, Gregorius Lamparter, alter no- tus est in historiis , Thomas Morus.

Nec inusitatum est a tyrannls devorari fideles monitores, ut leo in fabulis devorat equum et asi- num ignaros adsentationis. Obruit ingentes ista procella viros, ut virum optimumAbei, et dein- cepsProphetas, et interEthnicosPalameden, Tiie- misloclem, Theramenem, Demaden, Demosthe- nem, Aratum, Ciceronem, et innumerabiles alios. Ad haec pericula parati simus, et scianius diabo- lum praecipue insidiari gubernatoribus consilio- rum, et petamus a filio Dei, qui est magni con- silii angelus, sapientiam et protectionem.

Has commonefactiones saepe nos repetere ne- cesse est, quia Deus immensa bonitate vult in ge- nere humano sonare suae sapientiae vocem , sive multi , sive pauci fiant meliores. Et tamen sem- per aliquara Ecclesiam filius Dei in genere hu- mano servat. Erunt igitur aliqui, qui Deo ob- teraperabunt.

Melanth. Oper. Vol, XIL

Dixi aulem de commonefactlone multo bre- vius, quam vellem. Sed vobis quoque notae sunt Ijae conciones divlnae, quas saepe repetimus pro- ptcr voiuntalern Del , et nunc propter angustiam ternporls brcvior sum. Scltls aulem vetus dlctum: Liibores congruere iunioribus, mediae aetati con- silla, preces vero senlbus, quae tamen omnlbus temporlbus et culllbet aetati necessariae sunt, ut Domlnus inqult: Semper orate, et sine me nlhll polestis facere. In tantis furoribus diaboli et in tanta Iinbeclllltate humani generls manlfestum est, non posse servari Eccleslam, nlsl Deo iuvante. Et filius Del clementlssime pron\Ittit, se eam sem- per servaturum esse, slcut inquit: Ego sempec ero vobiscum usque ad consummationem seculi. llac me dulcisslin;» consolationc In hac senecta in tantis confuslonlbus sustento, et crebrls gemilibus conservatlonem Eccleslae peto.

Oro igilur tolo pectore Deuni aeternum , pa- trem Domlnl nostrl lesu Cbristi, crucifixi pro no- bls et resuscltati, fontem sapientiae et custodem Eccleslae suae, ut delnceps quoque semper in his regionlbus colllgat sibi Ecclesiam aeternam , et servet in ca hospitia Ecclesiae, et doctrinam suam, et hanc ipsam legum sapientiam, et honestam discipllnam, et nostras familias protegat, ipse, cum quldem res ostendat, nos non habere hu- mana praesidia. Quare tanquam orphani petimus et expectainus auxllium a Deo patre orphanorum, sicut scriptum est: Orphano tueris adiutor.

Nunc te charissime fili loannes alloquor, ac prlmum Deo gratlas ago, quod hactenus ingenium et studia tua gubernavlt. Scio enim te fontes do- ctrinae iuris recte didicisse, et te vere agnoscere et invocare Deum, et amare iusticiam. Quare cum sperem tuos labores ad conservationem et propagationem doctrinae, et ad Reipublicae gu- bernationem profuturos esse, gaudeo, ac opto, ut multi sint ad posteritatem custodes verae doctri- naefideles: teque adhortor, ut in omnibus consi- lils tuis ornare gloriam Dei, et iuvare communem salutem hominum studeas, et Deum oro, fontem sapientiae, ut totum vitae tuae cursum gubernet, Coniugio etiam tuo precor, ut Deus castitatis amans, te et sponsam regat, et faciat, ut coniu- gium vestrum sit faustum et foelix. Cogitabis etiam intuens honestam sponsam tuam, filiam meam charissimam , hunc vestrum amorem , ima- ginem esse amoris In filio Dei erga humanam na- turam, quam adsumpsit, et erga Ecclesiam. Hoc

19

DECL. DE DIGNITATE LEGUM etc.

20

amore filii Dei erga Ecclesiam laeteris, et vicisslm ipsum et Ecclcsiam amato. Volo eliam te memo- rem esse meae erga te paternae benevolentiae. Dixi.

No. 134.

an. 1553.

De dignitate legiim etc,

Prodlil: „Oratio de dignitate doctrinae legum et luriscon- sultoruni, recit. aloach. a Beust. Wileb. 1553. 8. 2pl." — Recusa in sel. Declam. T.IV. p. 26 sqq., in Servest. T.IV. p. 24., apud Richard. II. p. 429.

Oratio de dignilate doctrinae legiim et luris-

constiUorum*

Gravissimo consilio institutnm est, ut publice et in quadam eruditorum frequenlia trlbuantur doctrlnae teslimonla. Nec vero aliud magls decet in tallbus congressibus , quam et celebrare Dei dona, et petere eorum conservatlonem, et dicere allquld de doctrina divinltus monstrata generi hu- mano , ad erudiendos iuniores, aut excitandos ad amorem doctrinae et virtutum. Hos honestissi- mos ritus aspernari, tetra barbaries est, et disci- plinae ac moribus perniciosa. Quare vos auditores primum cogitate, quare conveneritis, et pectora exuscitate, ut grati mecum celebretls Deum, le- gnm et doctrinarum fontem, et petatls, ne haec sua dona in his regionibus deleri slnat.

Duae sunt autem summae virtulcs compre-

hensae In ea, quae nominalur Gratitudo, videli-

cet Verltas et lusticia. Veritas agnosclt, unde

profeclurn sit beneficium, et autorem celebrat.

lustlcia obligat ad mutua officia. Grati Igitur ad-

iirmamus, leges vere esse sapientiam Dei, cuius

radli in houninum mentes transfusi sunt, et pro

hoc optimo munere fateamur nos Deo debere gra-

tam ipslus celebrallonem et reverentlam, et obe-

dientlam, iuxta has ipsas leges, quas nobis tra-

didit. Deinde eum ardentlbus votis oramus, ut

et Ecclesiam et eius hospitla servet, et ac-cendat

pectora nostra, ut semper eum vera invocatione

colamus, et tribuat Pob'lIIs paccm, et in ea tuea-

tur leges, iudlcia, dlscipllnam et doctrinarum

studla. Haec precatlo hoc tempore sit ardentior,

quia magna pars Germanlae bello ardet, et fiunt

vastationes, quas sequuntur Ilterarum et legum

interitus, laxatio disciplinae, prophanitas opinio-

num et morum, contemptus PteHgionis et ludlcio- rum, vita similis belulnae, haec tanta mala ut clementer avertatDeus, assiduls gemitibus et votis orandus est.

Nunc pauca dlcam de legum dignitate ad commoncfaciendos iuniores, ut adversus malas opinlones praemuniantur. Hlppias apudPlatonera nomlnat legem tyrannum, qula natura obnoxia vagabundis cupiditatlbus, aegre patitur frenos, et leges tanquam vincula et carcerem odit, et multi furenter hos frenos excutiunt. Talis cum sit in natura hominum contumacia, ut manlfeslum est, quam quidem et mala exempla, et multi ucoqo- y.ay.oiy tribunllils sermonibus confirmant, dlfficile est mentes ad reverentlam legum flectere. Multi etiam hanc nostram doclrlnam traditam in libris lurlsconsullorum, tantum cogitant esse, aut non necessariam subtilitatem, aut etiam sophlsmata excogitata ad illaque laudandos aut eiudendos liti- gatores. Et sunt multi fascinatl fanalicis erroribus qui discrimen ignorant legis etEvangelii, et aeter- nae iusticiae et politicae gubernationis, qui dicunt nova iura ex Evangelio cudenda esse. Sed nos a Deo in hanc stationera collocati sumus, ut osten- damus veram de dlgnitate legura sententiam, et dellria contraria refutemus, quod quidem Dei be- neficlo in hac ipsa Academia, fideliter factum esse manlfestum est.

Cum autera multa sint de Deo illustria testi- monia in hac visiblli natura, tum vero praecipuum est, dlscrimen honestorum et turpium, quod no- minatur Lex naturae, et expressum est in voce Decalogi, et assidue repetituin in concionibus di- vinis InEcclesia, inde usque ab inltio generis hu- mani. Haec ipsa lex naturae non est tyrannus, ut Hippias dixit, nec est imaginatio, hominura astutia excogitata, ut multi somniant, sed est aeterna et immota sapientia in Deo, et norma iu- sticlae seu rectltudinls, cuius sapientiae radios transfudltDeus in homines in crealione, ut osten- dant esse Deum, et doceant quails slt Deus, et quod sit vlndex scelerum , ac obllgant omnes ho- mlnes, ut slnt conformes Deo , et doceant omnes de iudiclo Dei, quod vere et horribillter irascatur omnibus contumaclter violanlibus hunc ipsius or- dlnem, et sit Ignis consumens ac destruens con- tumaces. Hic legum nostrarum fons est, et hac vera descrlptlone et laudatlone legum, nihil dici maius aut melius potest. Quid enlm cogitare ma- ius aut melius potest, quam sapientiaDei? Deinde

21

DECL. DE DIGNITATE LEGUM etc.

22

quld glorlosius de homine dicl potest, quam esse mentes nostras specula, in quae sparsit Deus.ra- dios huius suae sapienliae, njonstrantis ipsum Deum, et summa in eo bona, scilicet sapientiam et iusticlara? Quid sunt caetera bona, qualia sunt In pecudibus, vita, sanitas corporum, et agilltas, vokiptates in pabulo, potu , concubitu? Fateri necesse est, raaius bonum esse sapienliam et inter omnes gradus sapienliae summum esse, discriinen honestorum et turpium, quod ostendit et esse Deum , et quah's sit, et esse vindicera scelerum, Oportebat autem nos inluentes in nobis hos ra- dios sapientiae Dei , sgnoscere conditorem , et amare ordinera ab ipso sancilum et nos reverenter ei subiicere, et intra metas, quas nobis circum- dedit, nos cohercere. Sed proh dolor triste dissi- dium est cupidilatum et huius lucis in raente hu- mana, et unde sit ortura hoc dissidium, et quale sit, ostendit doctrina Ecclesiae. Sed tamen reli- qua esl in natura humana haec facuUas, ut mens frenare merabra possit, ut externa obedientla ad legem congruat.

Cum autem velltDeus et notam esse in genere humano hanc suam sapientiam et iusticiae ordi- nem, et homines ei obedire, condidit Ecclesiam, in qua semper vocem legum conservavit, et addi- dit politicam gubernationem et Magistratus , quos instruxit autorltate et armis, ut leges in populo sonent et tueantur, et puniant contumaces, Et quia lex sine executione et sine poenis adversus contumaces, inanis sonitus est , non solura cora- mendavit poenas Magistratibus, sed ipse Deus praesens In iraperils, sua vigilantla et iustlcia re- trahit sontes ad horrenda supphcia , irarao et no- stris corporlbus indidit inevitabllera carnificem, dolores conscientlae, qui omnes sontes excruciant, ut consplciatur discrlmen Inter recle facta et tiir- pia. His doloribus convincimur, ut fateamur esse Deum sapientem et iustum, et velle, ut siraus ipsi conforraes, et iuste punire conturaaces. Illis vero, qui sunt ei conforraes, coramunlcaturum esse sese et sua bona : Vitam, sapientiam , iusticiam et lae- ticiam. Attribult autem Magistratul hos quatuor gradus officiorum.

Primum, ut sonet vocem legis dlvinae , Id estDecalogi, seu ut nomlnaraus, Legis naturae in genere humano. Vult consplcl sese Deus in sua lege, Hanc igltur vult proponi et normam esse omnium consiliorum, non vult nos nostris imagi- natlonibus regi , aut comminisci leges , quae ma-

larum cuplditatum sint ministrae, ut Lycurgus concessit adulteria, si adulter paciscens cum raa- rito, permittente eo, frueretur aliena coniuge.

Secundura officium est, ut Magistratus sit executor legura divinarura , ac severe puniat con- turaaces.

Tertiura, ut suas quasdam leges addat, non pugnanles cum divinis, sed quae circumstantias aliquas Irguin generalium determlnent, probabili ralioue, et sint adminicula legum divinarum, ut cum gradus suppliciorum ordinat.

Quartum, ut sit executor suarura legura, et puniat coiitumaces.

Ilaque cum Deus ipse fons sit legum et sit antor et conservator politicl ordinis, sicut sapien- tia Di-i apud Saloraonera inquit: Per me reges regnant, et iudices iusta decernunt, agnoscamus et ipsam legum sapientlam et Magistratuura gra- dus beneficiaDei esse, et reverenter nos sapientiae Del et legitimis Magistratibus subiiciaraus, et sciamus, sine ul!a dubit^itione conlumaciara pu- niri , sicut Salomon inquit: TimeDominum, fili mi, et regem , et cum seditiosis ne facias foedera, quia subito veniet interitus eorum.

Haec vera oratio de legura et politici ordinls dignitate saepe repetenda est, ut cum cogitamus leges non esse vlncula huraano consilio excogitata, nec imperita tantum huraana violentia constituta esse, sed leges vere esse sapienliam Dei, et to- tura ordinem politicum: Magistratus, praesidla, contractus, iudlcia, poenas, aDeo institutum esse et conservari, reverentia in animis excitetur et confirmetur.

Sed dlcat allquis: Qnid haec oratio deDeca- logo facit ad haec scripta lurisconsuItoruraUIpIani aut Bartoli, cur misces dlvina huraanis, et cur non anteferuntur legesMoisI ? Hanc obiectionem refutari necesse est. Ut caeterae artes parllm de- monstralionlbus, partira probabilibus rationibus ex divinis noticiis extructae sunt, ut Arithmetica ex cognitione proportionura sumpta est: ita Ro- manae leges ex notlciis naturallbus, quae sunt ra- dii sapientiae divinae, in Decalogo brevlter com- prehensi , bona consequentia ductae sunt. Et semper fuit ars lurisconsultorum, causas osten- dere suarum sententiarura in illls fontibus. Prae- terea hac autorltate arraavitDeusMagistratura, ut etlam cura demonstratio deest, et in decernendo probabllem rationem sequitur, non pugnanlem cum iure divino: tamen lex firma sit. Idque 2*

£3

DECL. DE DIGNITATE LEGUM etc.

24

agnnl noslrl Intcrprcles Bartolus, Baldus et simi- les, ut legcs confenmt, et vel demonslrationes ostendant, vel probabilem rationem. Ac vitupe- randa est mnltonim Inscitia, qui dicunt, ideo va- rios legum intellectus fingendos esse, qnia leges conditae sint mutabilibus hominum arbltriis, quo- rum cnm nulla sit constantia, possint leges varie flecti ad diversas interpretationes. Hic pernicio- sus error animis eximendus est. Nam et falsa opl- nio est, et contumellosa contra Deum, et labe- factat Maglstratuum autorltatem.

Manifestum est autemDecalogum, et deinde multas naturales noticias, quae sunt legum se- mina, esse aeternam et immotam sapientiam et normam iusliciae inDeo, nobis patefactam. Ex hac immota sapientia ortae sunt plurimae in ipsis legibus nostris, et in responsis veterum et recen- tium lurisconsultorum, firmae demonstrationes. Nec imaginandum est, omnia decreta mutabiHa esse, seu ut Arlstoteles nominat Regulas Lesbias, sicut mutabile fuit institutum Laconicum de num- mo ferreo, autThebanum, ut obaeratus impone- retur incalathura et perfunderetur aqua.

Ideoque semper fuerunt in imperiis scholae docentium et dlscentlum iuris doctrinam , ut in- terpretatio firma ostenderetur, ex demonstratio- nibus et ex legum collalione. Nam et Alhenls erant rojLio^pvlaxeg, publica autoritale constltuti, qul et custodes erant legum et interpretes. Piomae scholae frequentiores fuerunt, Scevolarum , Sul- pltlorum , Trebatii et aliorum , nec interrupta vel extincta est Constantinopoll consuetudo docendi et discendi legum interpretatlonem , donec tristl fato sedes illa et doclrinarum, et Imperli Chrl- stianls erepta est, etTurcica barbaries ante annos centum in ea dominari coepit.

In Italia vero cum Longobardi , et deinde Franci regnarent, et in curia ac in foro peregri- nae leges dominarentur, quarum adhuc ah"qul libri extant, mox post lustinianum studia docendl et dlscendi leges Romanas conticuerunt, annos fere qulngenlos, quae tamen Constantinopoli non sunt omissa.

Sed Imperatoris Lotharil Saxonici tempore senex in Italia fuit, sapientla, virtute et autori- tate antecellens, cuius consillls diuPrincipes, qui Imperatorum nomine rexerunt Italiam, gubernali fuerant. Cum autem Lotharius pacata Italla de- liberaret de forma iudiciorum constituenda el legum emendatione, Irnerius ostendit, quantum

slt boni in loto imperlo, eandem esse legum vo- cem, congruentem rationi et iustdm. Diu autem in Italia fuisse magnam dissimilitudinem legum, et multas barbarlcas consueludines, et iudlciorum dlversitatem, glgnere varlos motus , hortatur ut Imperator mandet suls iudiclbus, ut res iudicent ex veteri Romano iure, idque ut rursus notum fiat plurinils, praeclpiat, utBononiae veteri more fiat legum enarratio. Ibi enim Theodosius lecto- res luris olim collocaverat. Commemorat qualia adhac sint Constantinopoll sludia elus doctrlnae. Mores etlam homlnum ait fore mitiores, si adsue- fiant homlnes ad leges, in qulbus iusliciae forma rectius consplcltur, et verae causae ostenduntur, quid cur slt honestum Placult sapienti Imperatori Lothario consillum Irneril , sed lector deerat, qui erudilione et autoritate invitare hominum stu- dia in re nova posset. Quare Imperator petit, ut Irnerius ipse (existimo autem eumConstantinopoli didicisse) redeat ad scholam, et tantae rei initia gubernet et ostendat, quomodo haec doctrina re- stituenda slt. Etsi erat inusitatum, senem ex curla et ex gubcrnallone sumraorum conslliorum, redlre ad scholam: tamen Irnerius hunc docendi laborem suscipit, prospiciens, quantum posteri- tati profulura esset restitutlo huius doclrlnae. Le- gerat etiam in his ipsls libris Pandectarum Romae quondam consulares viros, Scevolam, Crassum, Sulpitium et alios, doral suae, mullos docuisse. Ac si vere Indlcare volumus, senectus addit ali- quid autoritalis cxpositloni rerum maximarum. Et ipsis senlbus maxime congruit, tradere iuniorlbus iusticiae et allarum virtutum doclrinara. Cura igi- tur docere Irnerius coepisset, multorum nobllium hominum studla accensa sunt, et paulatlm in cae- teras Italiae urbes et in Galliara, postrerao et in Germanlara haec doctrina propagata est.

Quanquara autera in hac vita raultae confu- slones et vliia raanent: taraen negari non potest, melins esse habere certas leges et doclrinae for- raara, quara iudlcare res ex potentura arbltriis, aut ex opinlonibus et inerudila Rhetorica ardelio- num , qui Impudentius vociferarentur in foro, si legum et doctiorum autoritalem non metuerent. Deinde raultura et aliis lilerarura et hlstoriarum studiis profuerunt hi libri, adiuverunt restilutio- nem Latinae linguae, illustrant historias. In naturis non monstrosis profecto etiam moribus prodest, considerare causas legum, et propius in ea aspicere iusticiam , quodcumfit, ipsa pulchri-

25

DECL. DE DIGNITATE LEGtJM etc.

S6

tudo vlrtulls accendlt anlmos ad eam amandam. Deinde lcges cognoscere, est Intuerl totam for- mam Relpubllcae. Cum Atticae civitatls aut Ro- manae leges cogltamns, videmur quasl clves in illis ipsls urblbus vlveie, intuemur ordlnem Ma- glstratuum, exempla discipllnae, severissimas scelerum poenas , AppII libidinosi, Decemvlri necera, Saturnlnl, Catillnae et coniuralorura sup- pllcia, consilia raoderatissiraa In sedandls bellls clvllibus, aarT^GTlar sancltam aThrasybulo Atbe- nis, et Romae a Senatu, post interfectum lulium Caesarem , ut publlcae causa singuli de suo cede- rent, modum usurarum.

Harum rerum oranium conslderatlo, quae sine legum collatione fieri non potest, de multls magnls rebus nos commonefaclt in tota vlta, nos- que ad iusticiam et modestlam flectlt.

Sed indoctl multi et ludaicls oplnlonlbus fascinatl, dicunt potlus Moisl leges in forum re- vocandas esse: alli indoctiores dicunt novum ius ex Evangelio cudendum esse.

Hos fanatlcos furores scitls saepe iam firrals-

slrais et persplculs arguraenlls refutatos esse. Sed

quia non praemonlti faclle turbantur et novitate

et snperstitione , lunlores interdum de his dispu-

tationlbus comraonefaclendi sunt. Vlderaus hoc

accldere, ut hi, qui non sunt a teneris recte insti-

tuti de discriraine vitae pollticae et iusticiae aeter-

nae, ne possint quidem sanari. Fontes Igltur ha-

rum refutatlonum tenendi sunt, qui ampllssiraam

doctrinam continent, utilem et ad agnltionemDei

et ad reverentlam polltlcl ordlnis. Evangelium

de reconcillatione Del, et de aeterna iusticla In

nostrls cordibus concionatur, quae filius Dei re-

trahlt ex aeternis poenis, cum fide ad eum confu-

glmus, et donat nova luce etSpIritu sancto accen-

dente verara Dei invocatlonem et alios motus legi

Delcongruentes. Interea in vita cIvHI slnlt nos utl

leglbus Imperlorum, In qulbus vivlmus. Colllgl-

tur enim haec aeterna Ecclesla in variis imperio-

rum locis, quorum ne potest quidem eadem foren-

sis consuetudo in omnibus negoclls esse. Satis est

leges politicas ubicunque congruere ad hanc re-

gulam, ut slnt honorl bono operi, et terrori malo,

ut Paulus inquit, hoc est, congruere ad Decalo-

gam, In caeterls rebus de qulbus Maglstratus

condere leges potest, simiiitudinem legum esse,

nequaquam necessarlum est. Lex Mosaica prirao

genito duas partes haereditatis attribuebat. No-

strae leges servant aequalltatera arithmeticam, tan-

tundem slngulls attribuunt, gradus etlam faciunt in praediis militaribus et aliis rebus, Haec dlssi- railitudo non irapedit iustlciara aeternam et molus dlvinos in corde, imo vult Deus ostendere suo quemque loco in hls rebus obedientlam erga pa- trias leges seu duriorcs seu lenlores,

Multae raagnae causae fuerunt, cur et con- stituta sit polltla Mosalca et postea deleta. Nunc rudera et cineres et tQiinia in Illis locls annos mlUe quadrlngontos octoglnta, testlmonlura di- cunt, aliis gentibus non necessariam esse formam eius politlae. Imo ne tunc quldera Ecclesla illi politiae tantum Inclusa erat. loseph In Aegypto res ludlcabat Aegyptiis legibus. Danlel in Persia Persicis. N;diugdonosor in Babylone Babylonl- cls, Naharaara inSyrlaSyriacIs. CorneliusCen- turio Romanls legibus praesldia rexlt,

Sed haec tota quaestlo alibl saepe luculenter expllcata est, quo magis detestanda est ranltorum non solum inscllla, scd ellam perversllas, qul quanquam persplcue refutatl: tamen furere non deslnunt, cumque nec Evangeliura, nec sui iuris fontes intelllgant, slulte et iraple in unum chaos utruraque confundunt, et fingunt dellramenta prorsus, ut dicitur, ovts yrjg, ovrs ov^avov 'aTizojLiera. Saplenter discernaraus genera doctri- narura, et ut Paulus praecipit, recte partiaraur serrooncm dlvlnura, considererous discrlraen aeter- nae iusticlae et polllicae, luceat In corde sol iusti- ciae, fillus Del, et ardeant pectora vera agnillone et Invocatione Del, et aliarum viitutura flammls. Et in externa ac clvill consuctudlne ostendantur invocatio, fortitudo, diligentia socletatis tuendae, Non Titanum more, belliim coelo aut legibus in- feratur. Ut autem Tltanes fulminibus coelestlbus dlsslpatl et interfecti sunt: ita tandem fanaticl illi hostes legum horrendis exemplls a Deo dolentur. Vos igitur iunlores adhortor primum, ut grati agnoscatis beneficium Dei, quod incorruptam doctrinam et deDeo, et de hac civlli vita audia- tis, deinde ut studlose fontes doctrinarum dlsca- tls, et vestrae salutls causa, et propter coramunem utllitatem. Nam haec milltia docentium et discen- tlum ad multos pertinet, Vult Deus hunc ordi- nem custodem esse verae doctrlnae in genere hu- mano, quae, etiamsi mulli magni furores grassan- tur in vita, tamen multis homlnibus salutaris est. Ac ut semper Deus allquam Ecclesiam colllgit, Ita servat aliqua Ecclesiae hospltia , quae honestis le- gibus et iudiciis regunlur. Curaque in utraque

27

DECL. DE ANATOMIA.

28,

gubernalione opus sit ermlltione, instrulte pectora vera doctrlna , et quanqu.irn in tantis rulnls mu- perlorum videntur hi labores parum profuturi: tamen hac vera consohuione vos confirmate, qnam Paulus nobis tradidit, inqulens: Non erit hd»or vester inanis InDomlno, qnem loto pectore oro, ut faciat me et vos vasa misericordiae, et organa salutaria nobis et patriae, et moestis Ecclesiis cle- menter poenas leniat. Dixi.

No. 135.

an.

1553.

De anatomla.

In select. Dedamat. T. IV. p. 280 sqq., Rlchard. T. II. p. 152. Servesl. T. IV. p. 255. — Mylius in chronol. sciiptorum Mel. haiic oralionem retulit ad an. 1553. — Aliam eiusdem argumenti vide aa. 1550.

Oratio de studio doctrinae anatomicae, a Se- hastiano Theodoro Winshemio recitata.

Cum doctrinae studia colenda slnt, non tantum ut sint usui vitae, ac ornnmento tranquillis tem- porlbus. Sed etiam ut in magnis doloribus osten- dant veras consolationes divinitus propositas, et erigant anlmos, non omlsimus has scliolasticas operas, quanquam magno in luctu sumus. Ac tall tempore maxime salutare est, et de causis hu- manarum calamitatum, et de Pi.emedlis cogllare, et conferre doctrinas , quas causas, quae remedia rnonstrent Phllosophla, et altera maiorSapientia, quam filius Del ex sinu aeterni patris prolullt, quae vere est sacra ancora, qua inter tam saevas lempestates, animi firmltas et constantia retinetur. Ac de causis horribiiium confusionum in imperiis omnino verum est, quod inquit Demosthenes, oi) na^a tv ovdt dvo to. TTQayjLiara dg tovto acplxrai. Philosophl quaerunt fatales causas, et disputant periodos esse constitutas et gentibus et urbibus.

Sed Ecclesiae doctrlna adfirmat hominum scelerlbus attrahl poenas. Et tamen has mltlgari a fillo Dei propter Eccleslam, et hanc inter impe- riorum rulnas servari , ac iubet nos hac erectos consolatione, non abiicere labores Ecclesiae ct communi societati necessarios. Promittit etiam his, qui veris gemitibus Deum invocant, et mo- deste gubernant mores, mitigationem publlcarum calamitatum; imo, in hoc ipso coetu moesto et

aerumnoso, invocante ipsum, vehit iTi templo suo habitaturem esse Deum , Inquit. Quld ad conso- lalionem dulcius dlci potest? Te igltur aeterne Deus, pater Domini nostrl lesu Chrisli, conditor coeli et terrae et homlnum, veris gemitibus ora- mus, ut nos gubernes, et in nobis habites, et haec studla et discenlium coetus protcgas.

Cum autem in hoc publico congressu allquld dlcendum esset, et hoc ipso tempore vlr doctissi- mus Paulus Eberus anatomicam doctrlnam pro- ponere ceperlt, de qua rae deditum arti Medicae, cogitare saepe necesse est, omlssis aliis argumen- tis, censul adhortatlonem Instituendam esse, ut in phiribus accenderem doctrlnae anatomicae stu- dium, utile non solum ad valetudinem tuendam, et ad morbos depeUendos, sed etlam ad regendos mores, ad agnltlonem Dei, et ad intelllgendam Ecclesiae doctrlui.m. Piudls aetas ne potest qui- dem harum ullHtatum magultudlnem cernere, sed a nobis bonae mentes commonefaciendae et ex- uscitandae sunt, ut eas adspiciant, et hanc doctri- nam dlscant. Ac speramus has nostras paternas et fidchssimas admonitlones et profulsse multis, et adhuc prodesse. Quare eas saepe repetimus, etiamsl qul adeo feri sunt, ut hanc dulcissimam doctriuam ne guslare quidem velint. Alloquor autem non monstrosas naturas, sed tales, in qui- bus allqua sunt virtutum semina, et in quibus lu- cet scintlUa raonslrans discrimcn honestarum re- rum et turpium. Vos igitur honesti adolescentes omnes adhortor et obtestor, ut inltia doctrinae anatomicae, quae vobls non sordide Iraduntur, studiose discatis.

Quod enim ah'qul putant, hunc lahorem ad colos Medicos pertlnere, hunc errorum taxari ne- cesse est. INIedlco opus est perfectlore cognltione, quam alils liominlbus. Interea necesse est omnes homlnes aliquo modo corporis sui aedificiura nosse. Quas ob causas?

Multum valet medlocris dih'gentia in victu et moderandls voluptatibus, ad tuendam valetu- dinem, et ad depellenda initia saevissimorum morborum. Ad hanc dlligentiam necesse est sin- gulos aliquo modo nosse sua membra , humores, XQaaiv , membrorum positum, et humorum ca- nales. Eligenda sunt convenientia , fugienda con- traria.

Quoties accidit ut laborent homines insomnia propter cruditatem , his dare frigida soporifera, perniclosum est, Quoties subitae obstructiones

29

DECL. DE ANATOMIA.

30

medlocri exercilio , aut tersione laxari possimt, si quis meatus non ignoret. Denique multi magni morbi initio mcdiocri observatione depelll pos- sunt, qui confirmati , postea non possunt ope me- dica toUi.

Gravis igitur causa est tuendae cura valetu- dinis: cur haec initia anatomica discenda sint. Et praecipit Deus, non solum tueri corporis inco- lumitatem, sed etiam honorem habere corpori, quia et ars in fabrlcatione teslimonium est de Deo opifice, et noslra membra sunt organa multarum divinarum actionura.

Sed conslderate et alias causas: Necesse est in gubernatione morum, scire discrimen noticia- rum et motuum voluntatis et cordis. Item instru- menta motus localis. Ilarum rerum nihil iatelligl potest, sl non sint nota membra humani corporis. Noliciae quas vult Deus esse rectrices vitae, sunt in cerebro, quod vibratum et illustratum a spiri- tibus format imagines. Ex hac sede saplentiae nascuntur Nervi, qui et sensuum organa sunt, et motus localis, ac imperlo cogltantis parlls llbere , reguntur organa motus localls. Ilanc libertatem vult Deus in nobis rellquam esse, ut slt in nalura hominum delectus, et externae actlones ad legem divinam congruere, et ad utilitatem mutuam ac- commodari possint. Denlque ut slt in nobis In- tellectus libertatls, et sclamus Deum esse agens liberrlmura.

In corde, quod fons est vitae, sunt motus mlrifici, qui nominantur adfectus, qui aut sunt vitae salutares, ut laeticia, aut sunt suppllcla, ut moerores. Ac debebat talis esse concordia cerebrl et cordis, ut seraper cum noticlis honestis con- gruerent motus cordis. Sed hlc cernlmus trlste dlssldlum. Nam mala incendia cordls non semper extlnguere notlciae possunt. Non enlm slc domi- nantur noticlae cordi, sicut nervls cientibus mo- tum localem. Haec dlscrimina non inlenigl pos- sunt, sine doctrlna anatomlca. Prodest autem morlbus sclre quae pars quomodo guberuiiri et frenari posslt. Delnde illustrior fit lectlo In scrl- ptls divinis et alils, cum loca et membra singula- rum actionum distinguere possumus,

Trlstls quaerela est apud Paulum, cum alt: Talem esse naturae humanae pravitatem, ut veri- tatemDei, id est, noticiam Dei et legum, teneant homines caplivam in iniusticia. Hic quid intelligi potest, nisi distinguas noticias et adfectus, et fit illustris distinctio cum loca monslrantur, Noticia

legls est in cerebro, sed In corde sunt Incendla contraria ante delictum, ut Alexander iratus Cly- tum inlerficlt, etsi scit scelus esse interficere inno- centum, et quidem amicum, et bene meritum.

Rursus autem congruunt notlcia et cor post perpetratum scelus. Nam Alexander in summo moerore est, postquam feeit caedem. Hic attente conslderandiim est consllium Dei, quare hunc or- dlneni ita sanxerit Deus.

Causa haec est: Legcs omnes obllgant, vel ad obedientiam vel ad poenam. Postquam Igltur corda humana non praestant obedlentiam nollclls divlnls in faclo, post scelus pocnam sustlnent, et ut lex rata slt, et ut nos Intelllgamus has noticias esse divinas.

Quam multa passim leguntur, quorum enar- ratloni njagnam lucem addlt doctrina anatomlca.

Dlsclte a rae, inqult Domlnus, quia mitls sum et humilis corde. In ea parte homlnis quae nomin^luT x)vui/{7]y videllcet in corde, duo sunt turbulentissimi et saevlsslmi adfectus, Ira et Amhitio, HI et faclle accenduntur in magnis vlris, et accensi late lurbant imperia et vitam communem.

Saul urltur ambitione, et dolet slbl et fillo suo vlro fortissin.o anteferri tyronem suum, et ardens cvipidltate vindlctae, siraul irascltur raul- tls alils, interficlt Sacerdoles et totas eorum fa- mlllas»

Bella clvllla raota a Sylla, Marlo, Porapeio, lullo, orta sunt ab arabillone et a doraesticls odiis, Denlque nulla aetas caret exemplls. Ac slmilla fiunt In Ecclesia omnlbus temporlbus.

Arlum aiunt dolore repulsae, cum non esset factus Episcopus, raotum esse, ut novo dogmate sparso , Eplscopi autorltatem labefactaret,

Monetarlum hae furiae incitabant adversus Lutherum, qula elus gloria urebatur, et slmilem celebrltatem In populo adpetebat.

Haec Ita fieri manlfestum est, et vetera poe- mata narrant, ut inquit poeta:

Patrlam tamen obruit olim. Glorla paucorum, laudis titullque cupldo.

Has igltur pestes, inlustara iracundiara, am- bltlonem, cuplditatem vlndictae, vull abesse filius Dei , cum a caeteris omnlbus, tum vero praecipue a gubernatoribus Ecclesiae, et sese proponit nobis

31

DEGL. DE ANATOMIA.

32

inluendum. In ipso mansuetudo summa est : Ne- mini iniusle irascilur. Et iis, quibus iustissime fuit iralus, cum pelunt veniam, et dolent se lapsos esse, parcit et eos clemenler recipit, et serval, ac poenas praesentes initigat.

Nec sibi ipsi dissimilis est, sine tiqoOcotio- hiipia omnium sceleribus irascitur. Rursus omni- bus confugientibus ad ipsum fit propitius. ita et iuslus est, et miserlcors. A superbia vero sic abest, ut cum missus sit, ut fiat victima pro ge- nere humanu, non erumpat extra vocallonem suam, non adpetat imperla, potenliam, splendo- rem, non depeliat iniurias, cum id facillime fa- cere posset, sed perferat eas, quia scit se non esse armatum imperiis, sed missum esse, ut slt ).vt(jov pro genere humano. In boc suo munere reveren- ter obtemperat aeterno patri, ac ita se abiicit in- fra omnes homines, ut iram in sese derivet ad- versus singulorum scelera. Moo et tuo loco poe- nam sustinet, ut mihi et llbi parcatur, ut abilcit se ancilia infra Dominam, oilerens se supplicio pro ea. Ac fuit harum virtutum perfecllo in corde filiiDei, hocest, flagrabatSpiritus sanctus in toto corde, permixlus massae et halllibus cordis, quod sine labe et sine contumacla erat.

Ac in allls iiomlnlbus, etlam si qui frenant iniustam iram , tamen In corde sunt incendia in- iusta. Sed alius est addllus nobls custos, coglta- tio quae in cerebro est, imperare potesl nervis, seu potentiae quae regit motus iocales, ut externa membra coherceat. Ut Achlilem relrahit Pallas, id est, cogitatio, ne manus gladium stringant. Interea tamen cor eius ingenti ira adversus Aga- memnonem ardet, et aestuantem sangulnem in- cendit ac spargit.

In liis descriptionibus, cum nota sunt mem- brorum discrimina, fit illustrlor enarratio, et discimus quae partes, quomodo et posslnt, et de- beantregi. Sunt enim duae formae gubernationis. Aitera nohTixrj quae suadendo flectit voluntates, hliersi ^sOJiOTiXTj , quae cogit etiam invitos et re- pugnantes. Hac iotma ^eanoTiySjj utcunque regit cogitatio nervos, etiamsi cordis aestus nondum suadendo sedavit.

Hanc veram et vetustissimam doctrinam de diversis membrorum naturis, Ecclesiaeetcommuni vitae necessariam esse , omnes fateri coguntur.

lam et haec considera. IndiditDeus homini simulacra quaedam, quae nos de ipso commone-

facerent, et vocabuiis noslris utltur, cum sese nominat. rilius dlcltur loyog aeterni patris, et a patre et fillo procedit Spiritus sanctus. His vocabulis cum utltur vox divina , suraenda est in- terpretaiio ex membrorum nosirorum considera- tlone.

In cerebro furmantur imagines cogitando. Ita aelernus paler sese intuens, et cogitans, gignit imaginem in qua fulget, quae esl luyog. Et hic ipse loyog postea nos alioquens patrein ostendit.

Sunt autem in iiomine splritus flammulae na- tae et accensae in corde, quibus et calefiunt omnia membra, et cientur adfettus ct molus. Inde vo- cabulum Splrltus, ulcunque declarelur inEcciesia Xoyog accendlt notlciam , Spirltus sanctus flamma est divina in cordlbus exuscitans laellciam, amo- rem Dei, fortltudinem in faciendis omnibus et perferendis, quae Deus vuit fieri aut tolerari.

Hic ipse Splrltus divinus permiscet se flam- mls in tuo corde natis, et addit eis vivificum caio- rem et salutares motus.

Haec beneficia Dei agnoscenda sunt, et gra- lisslmis pectoribus celebranda, et summa cura re- tinenda , de qulbus cum cogltamus, certe adspici nostra membra oportet. Et muita nos docet haec qualiscunque consideratio.

Sunt et allae utliitates doctrlnae anatomicae. Ordo in tota natura rerum , coeli et terrae forma, et posltus, vices motuum et temporum, foecundi- tas terrae, ostendunt hunc mundum non casu ex Democrlti atomis confluxisse, sed esse mentem arclillectatricera , quae consulto et arte formavlt omnia opera. Manlfestum est autem plurimum esse arlis in aedificio immani corporis. Delnde haec sunt maxime perspicua testimonia de Deo, quod in cerebro noticiae sunt immerorum et ordi- nls , et aeterna dlstinctio honestorum et turpium, et in corde immutabiiis vindex et carnifex, doior puniens scelera. Haec non sunt casu orta , nec possibile est naturas inteiiigentes a bruta ortas esse. Necesse est igitur fateri et esse Deum men- tem conditricem rerura , et esse talem , veracem, beneficum, iustum, castum, qualem transfusis in nos virlutum noticiis, esse se ostendit. Cogi- tate quaeso de quantis rebus insitae sint nobis il- lustres commonefactiones , quae se oiFerunt oculis nostris, cum membra et eorum officia contem- jg^amur.

55

Poslremo in hac consideratione vulnera etlam nostra deploremus, doleamus nostris pec- catis hanc pulcherrimain humani corporis machi- nam, ila languefactam esse, ut morli sit ohnoxia. Doleamus quotidianls scelerlhus muhos slhi ipsis et aliis vim adferre, et lacerare corpora arte di- vina condita. Doleamus nos amisisse hicem et cordis rectitudinem , quae inltio nohis attrlhuta fuit, et quaeramus Medicum clvem ilhim Sama- ritanum, qui vino lavat saucii vlatoris vuhiera, et delnde In ea halsamum infundit, et gestat ae<i;rum suis humeris, et petamus ut hic filius Del, quem In Samariae campo vidit lacoh stantem in scala, opem nobis ferat, et nos gestet suls hume- rls, cum ideo massam nostri corporls slhi copula- rit, ne rehqua massa funditus deleretur, iamque nos gestat, sicut ipse inqult, velut pastor agnos recens editos in campo , collocat in gremium, do- nec in ovile ventum est.

Hulc Medico nostro etiam hunc honorem trl- buamus, ut cum corpus slmile nostro adsumpserit, artem corporls humanl, quod slngulare Dei do- mlcillum est, diligentius contemplemur. Has causas discendae doctrlnae anatomlcae saepe co- gltate, nec partem hanc Physicae utilisllmam et dulclssimam negligite. Saepe etiam haec ipsa te- stimonla de Deo nobis impressa, et commonc- factlones divinas in ipsa arte corporum plctas ad- spiclte, et simul cogitate velle Deum in corporl- bus vestris, tanquam in domiclllo et templo suo habitare.

Quare membris omnibus reverenter et pie utamini, et grata praedicationeDeum conditorem celehretis : el petatls, ut protegat et gubernet cor- pora vestra , et in vobis habitet, ut Xoyog oslen- dat vobis aeternum patrem, et Splritus sanctus permlsceatur vestrls halitibus et corda renovet, et praebeat vobls salutares motus. Haec vota ne- quaquam Irrita esse putate.

Te igltur, fillDel, DominelesuChrlste, cru- cifixe pro nobls et resuscltate, qui Induistl cor- pus humauum, et te nobis ostendlsti, ut sciremus quomodo alloqui Deum possimus, oro, ut hanc Ecclesiam et Academiam protegas et gubernes, et nos omnes facias vasa misericordlae, et organa sa- lutaria nobls et aliis: et semper in his regionlbus colligas Eccleslas, et trihuas els salutarem guber- natlonem. Dixl.

Melauth. Oper. Vol. XII.

DECL. DE MISNIA. No. 136.

De Misnia.

In selecl. Declam, T. IV. p. 329. Servesl. T. IV. p. 299 Richard. T. 1. p. 64S. ^

Oratio de reyione et gente Mysorum; recitata a Doctore loanne Homilio,

Cum hunc honestissimum coetum iutuens, anni superlorls terrlhlles et panlcos molus recordor, toto pectore gratlas ago filioDel, domino nostro lesu Christo, qui est custos etumbraculumEccle- siae, quod clementer his regionlhus pacem tribuit, et Academiam et haec doctrlnae studla non deleri slnit, ac ardentlbus votis eum oro, ut deinceps quoque nos protegat et guhernet. Honestlsslma vero consuetudo est , in hls congressibus allquid dicere, quod discenlium studils et moribus prosit. Ac optarim has partes dicendl attrlbutas esse ho- mini facundo et erudito, qui plus et facultatis et autoritatis in hunc locum adferrel. Scllis enim me homlnem Geometram, in alio doctrinae genere versari.

Sed quia gravl consllio plurlbus hlc dlcendl locus trlhuitur, et me lustum est leglbus obtempe- rare, peto ut sicut consuevistls, pro vestra coml- tale, me patienter audiatis. Ego etiam conscius mihi Infirmllatis meae, argumentum elegl, culus cogitatlonem sciebam vobis voluptati fore, eliamsi a me pro dignitate ornari non possit.

Cum hoc triennlo hanc reglonem Mysorum, sic enim recte nomlnari existimo, utpostea dicam pervagatus sim, et studlose situm , nrbes, homi- num ingenla, mores, doctrinam , Ecclesias, ci- vitatum dlsclpllnam, artes, venas metalllcas, agros, gubernalionis formam contemplatus sim, decrevi mecum picturam aliquando huius reglonis aedere, ac doleo non multo ante ab Apiano aedl- tam esse, qui et patrlae hoc officlum dehult, et hortatorem ad hoc opus hahult Princlpem , cuius autoritas erat gravlssima, Ducem Saxonlae Geor- glum. Nam ego quidem non dum lalus incridia- num totum vidi. Sed tamen mullae causae mcam cupiditatem accenderunt. Delectatus sum natu- rae varietate in his locls, clvitatum disclpllna, homlnum moderatione et mundlcie, frequentia erudltorum. Deinde et gratltudlnem me hulc genti deberestatuo, quae mihi inter honestissimos et erudlllsslmos vlros, post longas et molestas pe- regrinationes, non modo domicilium sed etlam 3

35

DEGL. DE MISNIA.

36

locum in Academia has dulcissimas artes, quae pacis ornamenta sunt, docendi praebet.

In hac cogitatione cum hoc tempore versarer, et lam primas lineas huius Chorographiae ducere cepissem, nec intendere animum in aliud argu- mentum possem , scripsi etiam aliquid de hac re- gione, quod hoc loco recilo, et ut hic quoque significationem gratitudinis meae ostendam, et ut ab auditoribus peritis admonear, sicubi a situ re- gionis descriptio mea aberrat.

ludico autem hoc argumentum et iunioribus utile esse. Est enim pars eruditionis, nosse ve- tustas gentes et honesta exempla. Et magna vir- tus est, amare patriam, et eins tranquiilitatem omni officio tueri. Hanc virtutem accendit con- sideratio pulcherrimorum ornamentorum, propter quae patria quam natura diligimus, bonis menti- bus fit mullo charior. Ac praecipue ad hunc finem refero hanc orationem , ut in iunioribus er- ga patriam pietas alatur et confirmetur,

Primum autem ut exteri situm scire possint, figuram et metas regionis indicabimus. Mysia quae in Germania iam annis amplius octingentis sic nominatur, trianguli figura est, cuius ad Me- ridiera basis est longa, iuga montium qui Sudetes aPtoIemaeo nominantur, quibus Bohemia dirimi- tur a Mysia. Suntque in extremis oris basis duo insignia oppida, Birna et Plawen. Latus a Blr- na orientale sine ulla dubitatione est Albis. La- tus vero ad occasura a Plawen est fluvius Pica, a quo graecum nomen est urbi Cittae, unde Pica Lypsiam praeterfluens, non procul a veteri Im- peratorura arce Mersburg in Salara infunditur, ut sit non procui inde trlanguli cacuraen, ubi Sala in Albira infunditur, constituaraus enlra lilstorico more tanquara llraites conspicuos et durabiles. Gura autem celebratissiraura flumen sit Albis, qua in parte orbis terrarum sit haec regio Mysorum, exteri etiam scire possunt.

Sed ut propius adspici situs possit, haecquo- que addo: Lypsla quae non procul abest a trian- gull verlice, gradus habet longitudinis 30, m. 58. Latltudlnis vero unum et quinquaglnta ro. 44. Haec spacia et doctisindicant, in qua parte mundi haec reglo sita sit.

In hoc autem triangulo ad basin et ad Albim Hermunduros magnara partera tenuisse, ex histo- rils intelh*g! potest, quos fulsse Gerraanlcara na- tionem appellatlo Indicat, culus etyraologia non obscura est. Et scriblt GorneliusTacitus in Her-

munduris plus fuisse disciplinae civilis et artium, quam apud caeteros Germanos, et cum Piomanls societatem eos et foedera fecisse. Ad occasum Tu- banti fuerunt, fortassis propter subterraneos ignes et copiosas ferri venas a Typhoeo dicti. Ad trian- guli xo()vq)i]r Galucones fuerunt. Ac ut metae agnosci melius possint, addo de |vicinis, post ca- cumen trianguli ad Albim duae celebratlssiraae gentes, sedes tenuerunt. In ripa occidentali fue- runt Longobardi a Salinis ad Parthenopen et fere adBrunsvigara usque, in ripa orientali Senones fuerunt, ubi nunc vetus Marchia est.

Postquara autera Roraanae monarchiae fata- lis periodus circuraacta est, et raultae gentes aliae aliis de causis progressae novas sedes quaesierunt : Franci etBurgundi inGalliara transierunt, Gothi in Pannoniara et Italiara, Heneti a Vislula etCar- patho in Gerraaniara , cerlissiraura et Henetos oc- cupasse Boheraiam et Elysiam , quae nunc Silesia est, et alia vicina loca.

Eo tempore et Mysos, seu vicinos Heneto- rura , seu partera consedisse, in hoc araoenissirao triangulo consentaneura Jest. Usitatura est enim coniecturam facere de orlglnibus gentiura ex lin- gua et nomine. Venisse autem in Boheraiam et in haec loca peregrlnam gentera lingua ostendit. Gumque fuerlnt Mysi gens magna et in Asia littus ad Hellespontura, et in Europa magnam oram, quae nunc est Muldavia, Bosna, Kascia et Servia tenuerint, et res magnas gesserint , fuit eorura no- raen clarlsslraura. Quare non facile deleri potuit. Curaque nusquara alibi reliquura sit, nisi in hoc triangulo, crediblle est novos illos hospites Ger- manis permixtos, et fuisseMysos, et vetustam ap- pellatlonem retinere voluisse. Ac ut antea viclni eis Tyrigetae fuerunt, et ultra hos Sacae, ita eodem tempore gentes illae unde sunt Turlngi et Saxones, in vicinia ad Salam et ad Albim con- sederunt.

Gum autem fuerit excellens virtus illlus vetu- stae gentis Mysorum, decus aliquod est, ab hac stirpe ortos esse. Tribuit enim veteribus Mysis Homerus tros vlrtutes , quae sunt praecipue in hac hominum societate, et fontes sunt aliarum. Alt enim esse Mysos hominum iustissimos. Sci- tis autem priraam esse virtutem iusticiam, quae qnidem magnara sapientiam et roultas alias virtu- tes complectitur. Necesse est enim iustos intelli- gere discrimen honestorum et turpium, quod cum considerant, fontem esse Deum agnoscunt, et in-

37

DECL. DE MISNIA.

38

telligunt Deum hunc radhim sapientiae suae in homines transfudisse, et vindicem esse scelerum, intelligunt igitur ei obediendum esse, iuxta hoc discrimen honestorum et turpium. lam haec sa- pientia multarum magnarum rerum doctrinam continet. Hinc igitur orta iusticia est, Deum recte agnoscere, et ei obedire iuxta discrimen ho- nestorum et turpium , et propter Deum fovere communem consociationem, neminem laedere, vitare et punire scelera. Ex hoc fonte oriuntur veritas, fides in paclis, beneficentia, gratitudo, gradus in imperiis, et ordinis conservatio.

Deinde inquit Homerus, Mysos praeliatores esse, Videtis sapienter fortitudinem adiunctam esse iusticiae. Quia gubernationem iustam neces- se est arma tenere, et vi cohercere acpunire domi contumaces cives, et foris depellere latrocinia. Propter has causas scitis imperia divinitus et in- stituta et armata esse.

Tertia virtus est temperantia, quae multa- rum aliarum nutrix est, modestiae et castitatis. Inquit enim Homerus lac fuisse potum illius anti- quae gentis, cum Thraces vicini vituperentiir propter temulenliam, Et Strabo recitatPosidonii testimonia de castitate Mysorum et Getarum, ac nominatim inquit, apud Menandrum vituperari ab eis polygamiam.

In argonautico carmine scribitur amanter ex- ceptos esse in Mysia graecos duces, el rursus na- vim ibi instructam frumento, cnrnibus, vino.

Fuit igitur in illa gente intelleclus honesto- rum officiorum et disciplina , quare et ipsam a ge- nerosa stirpe, quae virtutem intcllexit et coluit, ortam esse consentaneum est. Narratautem Aria- nus in Bilhynicis , duos fuisse fih'os Phinei My- sum et Thynum, et ab altero Mysos, ab altero Bithynos procreatos esse. Ac fuisse in h'ltore Hellesponti senem vatem Phinea manifestum est ex argonautico carmine, qui eliamsi non fuit pa- ter illarum gentium , tamen sapientiam de moti- bus coelestibus, de physicis causis mutationum in corporibus, de remediis morborum, deDeo et de iusticia, ex Phoenicia seu ex Tyro et Sidone in illam Asiae oram intuh't. Natum enim esse Phi- nea in Tyro aut Sidone omnes affirmant, et ah'qui fratrem fuisse Cephei scribunt, a quo quia doctri- nam de motibus coelestibus propagavit, sidus quoddam appellalum est. Scitis autem vetustissi- mam sapientiae possessionem , deDeo, de iusti- cia , de raotibus coeleslibus, et de natura rerum

fuisse apud Phoenices, Sidonios et Tyrios, et ho- rum vicinos, acceptam a primis patribus, a Noha et eius filiis et nepotibus, quibus Deus certo con- silio illam opportunam sedem attribuit, ut eorum doctrina lale ad ortum et ad occasum propagari posset. Sive igltur a Phineo accepta est sapientia, sive a vicinis lonibus, qui doctrina et omnibus arlibus excelhierunt, cum essent haeredes sapien- tiae laphet, vetustae res Mysorum ostendunt eos disciphna vicinis antecelluisse.

Cum veterum Mysorum tah*sfuerit virtus, et nomen et lingua conveniat cum hacgente, quae ad Albim consedit, cognationem non aspernan- dam esse existimo. Si cui autem hae coniecturae non placent, quae tamen ingeniosissimoet doctis- simo viroPhiloniDresdensiplacebant, non pugna- mus de hac nostra opinione, et ostendi nobis cer- tiorem originem petimus. Exempla virtutum ta- men sum^re hanc genlem a veteribus Mysis , et delectari eam societate nominis honestae nationis sinant.

Nunc de hac vestra patria dicendum est. Sunt autem in regionum et gentium laudibus gra- dus. Non contemnenda est loci nalura seu uber- tas. Est enim Dei donum , et hoc genus huma- num conditum est, ut muhis rebus indigeat, quia vuU Deus multa esse providentiae testimonia , et diversis officiis et artibus, tanquam vinculis ho- minum societatem astrictam esse. Deinde orna- menta sunt regionis urbes, et aedificiorura ars et elegantia, quae etiam hominum ingenia, et vitae consuetudinem ahqua ex parte ostendunt. Tertia et vera laus est pia Ecclesiarum constitutio, iusta forma gubernationis et politica disciph'na. Vult enira DeusEcclesiam, cui in tota aeternitate com- municabit suam sapientiam, iusticiam et laeli- ciara, hoc modo et non ahter coHigere, Videlicet voce EvangeHi, qua vult hominura mentes in hac imbecilli et mortali vita ad agnitionem Mediatoris flecti, et haurire initia vitae aeternae. Nec vero sine hteris et sine Hnguarum et artium cognitione propagari doctrina potest, Sunt igitur haec sum- ma opera in gubernationehominura, vocemEvan- gehi incorruptam proponere, et conservare doctri- nae studia, ad hoc summum bonum ahi labores in vita referantur, et sint imperia poHtica Dei hospitia et muri Ecclesiarum. Hos gradus bono- rum in consideratione regionum et gentium intel- h'gamus et recte discernamus. Sic enim vita ho- rainum a Deo ordinata est, ut nutricatio, oeco- 3*

39

DEGL. DE MISiNIA.

40

nomia, ct gnbernatio polilica referantur ad hoc sutnmum bonum , videlicet, ad piam Ecclesiarum constitulionem,

Redeo autem ad eum gradum , quera initio nominavi. Dei beneficio montes ad basim trian- guli, aliquot miliaribus venas habent, gignentes cum alia metalla ferrum, plumbura , stannura, tum vero plurimum argenti. Multa sunt autem naturae miracula, ubicunque sunt venae metalli- cae, et sine magna varietate artium, et machina- rum ex terra erui et percoqui non possunt. Quare facile inteHigi potest, multos in iis locis esse inge- niosos artifices, multos etiam qul regunt opificum manus, cognltione Arilhmetlces et Geometriae, multos Ilem qul naturam rerum in terra nascen- tium dihgenter contemplantur, nt eas ad usum in medicatione transferant.

Fuerunt in Macedonia venae celebres, In eo loco ubi urbs fuit Philippi, olim nuncupata Da- thos, ilem Grenae. Harum venarum proventus annuus fuit sexies cenlum millia coronalorum , ut nostro raore loquar. Fulsse autem aliquando uberiores venas Fribergenses et Snebergenses, manifesta testimonia extant.

lara hic dicendum esset de causls metallorum et generalione variarum specierum, et de natura hydrargyri, quod sentio singularem speclem esse, a Deo slc conditam, ut sit metallorum semen, et halluclnari eos, qui non certa lege, sed casu con- fluere Illam massam exlstlmant, ut fulmlna seu alla mlxta imperfecta. Sed tota Phllosophia de metallorum origine, generatione, coctione, dlffe- rentils, ne quldem raagnis voluminlbus exponi potest, et gratia habenda est vlro doctisslmo Geor- gio Agrlcolae, culus extant h*brl de metaih's co- piose scripti, quibus et patrlam ornat, et unlver- sam posterltatem de hls mirandis naturae operi- bus, Ita docet, ut In hoc genere tam luculenta scrlpta nulla fuisse exlstlmem.

Reh*qua Mysia cum paululum versus septen- Irionem progredimur, tota ferax est tritici et oly- rae et aliorura fruraentorum, et in multis locls gignit vinum et crocum. Est et distincta agris, pratis, fluminlbus, sylvis, ac rerum quae ad vlctum homlnl convenientem necessariae sunt, copia tanta est, ut etiam delectus et mundlcles servari possit, Haec de terrae nntura primum commeraoravi , ut gratl raunera divlna agnosca- mus, et cogitemus slne hac, ut Ita dicam, nutri- ! catione, caetera bona haberi non potuisse. {

Gura Igitur terra foecunda sit, et frumento et metallis abundet, magna est in ea multitudo hominum, urbes multae, ahae aliis maiores et ornatiores, arces et pagi plurimi. Elegantia ve- ro aedificlorum tanta, ut plerasque Germanlae partes hac laude superet. Hoc decus multas vir- tutes complectitur: nam ubi cura est recte aedifi- candi, ibl necesse est et multarura artiinn artifices esse, et naturas horalnura dociles. Deinde per sese vlrtus est intelligere et amare ordinem et ele- gantlam in aedificando. Non enim iam de hixu aut Imraodlco splendore loquor, qui non potest esse raultorum, sed de communl medlocrium ho- minura consuetudine, qul in omnibus oppidis in hac reglone phis adhibent artis in aedificando, quara In plaerisque ahis Germanlae partibus. Est autem lusticia qxTaedam valetudinl servire, qnara ad rem opus est distlncta esse habitacula puerpe- rarum, aegrotorum , turbae doraesticae, deinde prudentia est distlnguere loca suppellectill et cae- teris rebus. Non in ilsdera habitaculis, panni, vestes, frumentum, vlna servari possunt, aut sl quls nautlcam vltara probat, aut Amaxobiorum consuetudinem, qui totam rera farailiarem in plau- strls vehunt, ubi distingui non possunt, stabula, focus, cubicula, Is Gryllo simllis est, qui a Glrce In porcum rautatus, reclpere horainis figuram noluit.

Tertla pars orationis est de naturis, ingenils et raoribus homlnum, haec enim praecipue con- slderanda sunt, sicut et Horaerus monuit, qui Ulyssem ait non tantum urbes multas vidlsse, sed etiara ludlcla et mores cognovisse. Prosunt enlm exempla ad commonefactionem de multis magnis rebus. Flgurae corporum non deforraes, non horridae sunt, et Ingenla sunt ad dlscipllnam, ad virtutem ad doctrinas, et ad alias honestas artes Idonea. Summum autem bonum est in societate hominura, vera Dei agnitio , quae ut in hac re- gione luceat , Dei beneficio Eccleslae recte consti- tutae sunt, et sonant Evangelil vocem slne cor- ruptelis et slne dlssldlis, et In congresslbus publi- cis raagna frequentla est homlnum modeste con- venientium ad conciones et ad communera pre- cationem.

Ac ubique In oppidis adiunctae sunt Eccle- sils scholae literarura, in qulbus adolescenlia di- SA| sumraam doctrinae Ghristianae, latlnam et graecam linguam, et lunlores recitant xaTrjx^Oiv ad verbum, ut assuefiant ad agnitionem et invoca-

41

DEGL. DE MISNIA.

42

tionem Dei, et ad lionestos et pios mores. Sunt et iudicia ecclesiastica constituta, nt pastores re- ganlur et defendantur, et nt doctrinae puritas et sanctilas coningiorum conserventur. Et quia Ec- clesiis et guljernationi civili opus est multarum linguarura, et arlium scientia, et lumen vitae est vera doctrina de Deo et de natura rerum. Lipsi- ca Academia ita constiluta est, ut lingua latina, graeca et ebraea recte et fideliter hic doceantur. Praeterea ordine libri prophetici et apostolici enarrantur, et assidue repetitur integra doctrina Ecclesiae Dei, comprehensa in libris Propheta- rum et Apostolorum, et in Symbolis apostolico, Niceno et Athanasiano, et in confessione Luthe- ri, Hunc perpetuum consensura catholicae Ec- clesiae Dei, Academia universa pie amplecti- tur, et fideliter tuetur, ul libri qui hic eduntur ostendunt.

Sunt hic et legum civilium interpretes, eru- ditione et sapientia excellentes, quorum consiliis et sententiis iudicia in multis gentibus regunlur. Sunt et artis medicae Doctores viri eruditissirai, quorum et in medendo et in docendo celebratur eruditio et fides. Traduntur et iunioribus partes Philosophiae omnes, fueruntque olim studia Ma- thematum hic tanta, ut inde in alias regiones pro- pagata sint, didicerunt hic initia Mathematum Regiomontanus, Hasfurdus, Schonerus, quorum nomina nota sunt: et docuit hic Alexander, qui et edidit enarrationem demonstrationum geome- tricarum, ex quibus magnara partem Dialectices et Physices Aristoteles extruxit, Ac peperit ipsa Mysia duos in hoc genere doctrinae excellentes, Petrum Apianum, et lohannem Pfeil, quem no- minant amici Philonem, quia propter amplissi- mam eruditionem, conferunt eum ad veterem Phi- lonem, de quo dictum fuit, 7] cplXwv nXaTWviQei, 7] nlarcov (pilcoviQsi. Id ad hunc nostrum non minus congruit, quara ad illum.

Etsi enim non est meum de summis viris iudicare, tamen existimo eum antecelluisse erudi- tione in tota Philosophia omnibus, quorum eru- ditio hoc seculo celebratur.

Non vohii hoc loco catalogura instituere cla- rorum virorura , qui in hac Acaderaia floruemnt, et qui consiliis suis patriara rexerunt. Nam for- ma gubernationis iusta et raoderata, etiudiciorura constitutio ostendunt fuisse et esse, non solura ingpniosos et usu peritosgubernatores, sed etiam eruditos. Tantum de iis dicam, qui primi cum i

aliqua celebritate linguas docuerunt Ecclesiae ne- cessarias, et eas late propagaverunt. Bernardus Ciglerus natus in faniih'a equestri huius gentis, cum linguae hebraeae magnum usum haberet, non solum huius aetatis studiis in ea lingua, sed etiam posteritali profuit. Graecam linguam ante annos triginta sex Crocus Britannus, qui Aleandrum Luteciae audierat, hic frequenti auditorio docuit, hunc secutus est Petrus Mosellanus, cuius oratio Xenophonteam suavitatera referebat. Nunc loachi- mus Camerarius, qui Croci audilor fuit, graecae linguae studia hic regit, qui cum omni genere vir- tulum 2xcellit, tum vero cognilionem et usum graecae linguae tantum habet, ut non Athenae veteres tam sint Atticae, quara sunt ipsius scripta,

Magnura decus est autera et gentis huius et Academiae, quod in nulla regioni viri plures sunt etfuerunt, in ordine equestri nati excellenter do- cti et eloquentes, quara in hac regione. Schon- bergii, qui fuitCardinalis et Episcopus Capuanus, eloquentiam, etiam ipsa Italia admirata est , qui quidem Legatus fuit ad tres summos in Europa reges, ad imperatorem Carolura , ad regera Gal- lorura Franciscura , et ad regera Angliae Henri- cura. Nunc quoque ut audio doctos iudicare, nullius oratio latina, oranium qui nunc quidem scripta edunt in Italia aut alibi melior est, quam lulii Pflugii et Christophori Carolovicii. Sunt et alii multi, qui nobilitatem generis eruditione ornant,

Dixi brevissime deEcclesiiset de luce doctri- narum. Nunc pauca addam de forma gubernatio- nis politicae. Dei beneficio iam annos quadrin- gentos huius trianguH gubernatio mansit eadem, qua in re et Dei beneficium agnoscendum est, et ipsorum Principum laudanda iusticia etmoderatio, Accesserunt Turingia et pars Saxoniae, et Electo- rum dignitas , quae accessio etiam testimonium estvirtutis, et autoritatis horum Principum, Sed omnia complecti nunc non possum. FamiliaPrin- cipum vetus est, orta ab eadem stirpe, quae pro- creavit laudatissimos imperatores Saxonicos Otho- nes. Curaque vicinara regionera ad Salara, Mul- dara et Plisiam diu tenuissent, postea Fridericus Barbarossa , Conrado totam Mysiam gubernan- dam tradidit, eumque Marchionem Mysiae norai- navit, sive id nomen est a vo/uafj^^ia , ut Sabinus vir ingeniosissimus existimat, sive a limite custo- diendo. Inde propagati Principes tenuerunt to- tum hunc triangulum, quorum semper summa

43

DEGL. DE MISNIA.

44

fuit autoritas, quam nequaquam voluernnt esse iniinitam aut tyrannicam , sed honestissimis legi- bus et iudiciis regi. Ac notum est honestissi- mos consessus esse iudicum, qui ex ordine eque- slri, et ex Doctoribus delecli, quotannis qua- ter ad cognitionem controversiarum totius ditio- nis conveniunt.

Quanta in pace et in belHs virtus Princi- pum fuerit, multa ostendunt. Frldericus qui ha- buit admorsam genam patriam defendit adversus Bohemos, AdolphumNassaviensem, etAlbertum Austriacum. Cumque a Marchione Brandebur- gensi captus esset, virtute et fide nobilitatis in hac regione liberatus est. Albertus avus inclyti Prin- cipis Ducis Elecloris Mauricii, duobus potentissi- mis et ferocissimis regibus oppositus est, Carolo Gibboso regi Gallico et Matthlae regi Pannoniae, ac longo bello Gallos ex Fiandria eiecit, postea et Mathiam depulit ab obsidione urbis Austriacae, cui nomen est Neapolls, et hac pugna repressus Mathlas, longius in Germaniam non progressus est. Gumque Albertum domestico bello implicare conaretur, acmisisset in hanc viciniam exercilum, virtute Alberti et agnatorum patrla foeliciter de- fensa est, et hostes pulsi et dissipati sunt, et non solum haec vicinia, sed etlam rehqua Germania magno periculo liberata est. Fuitque Albertus quoad vixit praecipuus dux in hoc imperio, et maxime formidatus externlsRegibus, et turbulen- tis Principibus, sicut Achilles in Graeco exercitu nominatur vallum Achivorum.

Possem multa saplenter, iuste, moderale facta Principum huius familiae recitare. Sed hae breves commemorationes non habent lumen , nisi integrae temporum hlstoriae notae slnt, et consi- deretur , qualis fuerit in ipsis Prlnclplbus natura et perpetua voluntas erga Rempub. Hoc tamen affirmari potest, hos Principes pro excellenti sua sapientia magis adiunxisse se ad Imperatores, et autoritate sua et opibus magis defendisse commu- nem Germaniae salutem, quam fecerunt caeteri. Fuit igitur singularls benevolentia erga eos Fri- derici Imperatoris Barbarossae , Frlderici Impera- toris Secundi, ex cuius filla natus est Fridericus, qui habiiit admorsam genam, ac delndeRodoIphl, HenrlciLucelbergensis, GaroIiQuarti, Slglsmun- di, Frlderici Austriacl , et Maximlllanl. Horum praestantlssimorum regum aralcitlam, illustre testimonium esse de saplentia et vlrtute horum Principum , satls intelllgi potest. Nec vero fieri

potest, quln boni Principes habeant adiunctos vi- ros sapientes et bonos in consiliis, et quin vita eorum censura sit multorum in populo, utdicitur:

Sic agitur censura , et sic exeinpla parautur , Cum iudex alios quod mouet ipse lacit.

Cumque in toto genere humano semper im- mota gubernationls norma essedebeat, Decalogus recte intellectus , et Deus Maglstratum velit esse vocem, et custodem hulus suae aeternae legls, se- quuntur hanc veram normam et in hac tota re- gione. Maglslratus praeclplunt ut populi mores congruantad praecepta Dei, et puniunt contuma- ces. Pie defendunt Ecclesias, ne vera Dei invo- catio extinguatur, et pellunt homines qui aut ido- la defendunt, aut cycloplcis sermonibus Deum contumelia adficiunt, aut falsis opinlonibusEccIe- siarum consensum turbant. Puniuntur latrocinla et seditiones. Defenduntur legitima coniugia, ac severe puniunlur adulteri, et contaminati incestis libidinibus. Nec toleratur publice consuetudo cum ulla, cum qua non est foedus coniugale Ec- clesiae testimonio factum. Puniuntur et fures, et alii qui fidem pactorum in conlractibus non ser- vant. Quia vero naturae hominum placidae sunt, et ad agnitlonem et invocationem Dei , et ad bo- nos mores voce Ecclesiae, et discipllna domestica, et exemplls poenarum publicarum adsuefiunt, mi- nus et contumaciae et scelerum. Est autem dlsci- pllna domestica in urbibus eo melior, quia pluri- mi cives ut nusquam allbi, norunt utcunque llte- ras, et domi sacros libros legunt, et filios ac filias doceri literas curant, et magno studio suos ad re- verentiam publici ministerii evangelici, et ad pias precationes adsuefaciunt. Ubique in slngu- lorum mediocrium civium aedibus, inter orna- menta praeclpua conspiciuntur libri sacri, histo- riae monarchiarum, picturae continentes argu- menta utilia ad commonefactlonem sumpta ex hl- storiis. Ubique recitant puerimane, et ad men- sam preces et pias sententias, et admonentur, sin- gulas familias debere esse Ecclesias et templa Dei, in quibus velit Deus habitare, et sic fieri eas do- micilia Dei et Ecclesias, in quibus certo habltet Deus, quas servet, protegat, et gubernet, cum dlscunt familiae Evangelli doctrlnam , et recte Deum invocant fiducia Mediatorls, et mores re- gunt iuxta divlnam doctrinam , seque ad commu- nem veraeEcclesiae societatem adlungunt, et con- servationem publici mlnisterii evangelici adiu- vant. In tali coetu adesse Deum protectorem et

45

DEGL. DE OPiIONE.

46

giibernatorem , adfirmat filius Del, cum alt: SI quis dillgit me , sermonem meum servabit, et pa- ter meus dillget eum, et ad eum venlemus, et mansionem apud eum faciemus.

Manifeslum est et mundicie hanc gentem an- tecellere aliis Germanis, quae et Ipsa per sese est virtus, posita In delectu rerum naturae conve- nientium, et ordinis conservalione, et nutrix est multarum allarum virtutum , sedulltatis et fru- galitatis. Excitat enim curam res naturae conve- nientesellgendi et tuendi, et praebet assiduas ope- ras cum ornantur domus, lectl, vestes, et rellqua suppellex. Ingens vero decus In hac domestica consuetudine est, matronarum modestla, quae oeconomlam praeclpuegubernant, et earum exem- pla filiae Intuentes, et ad agnitlonem Del, ad bo- nos mores et ad sclenliam oeconomicam ad- suefiunt.

Signum et hoc est in hac natlone, et dUIgen- tlae in tuenda vlta civium, et amoris erga hone- stas artes, quod In singuh's urblbus maioribus publica stipendia Pbysicis Medicis dantur, quo- rum excellens est eruditio In Graeca et Latina lin- gua, et tota Phiiosophia, ut res ostendit, qula multi aeditls monumentis studia doctrinarum iu- vant, et patriam ornant. Notisslmi sunt enlm libri Georgii Agrlcolae, et lani Gornarli etiam ex- teris nationibus.

Haec de patria vestra Audltores bono studlo dlxi, non solum ut me hospltem gratum esse In- telHgatls, sed multo magis ut vos adhorter, ut considerantes ornamenta patrlae, Deum ardentio- ribus votis oretis, ut ea conservet. Vera est enim vox : Nisl Dominus custodlerit clvltatem , frustra vigilat qui custodlt eam. Deinde ut singuli suo loco pareant patriae tanquam dulclssimae matri, aquavictum, leges, disciplinae, religionis, lite- rarum et artlum intellectum acceperunt, et hoc foedere obligati sunt ei, ut eadem bona posteris tradant. Accedat et dillgentia in cavendls occa- sionibus dissensionum et clvillum motuum. Ne- rao turbet patriae tranqulllitatem privatls cupidl- tatibus, ambitione, odils, curiosltate, ne tam multis Dei donis ornata reglo fiat jxvauiv Xda, ut olim dlcebatur. Quar^ etpilsprecIbusapudDeum, et omnlbus honestis officiis iuvare patriam studea- tls, et unusqulsque tali sit animo erga eam, ut vere de se praedicare possit idem quod Erechthei coniunx Inquit, cum patitur filiam fierl viclimam pro civitatis Atticae salute, ut tunc putabatur:

WQ nuTQig iiS^i ndvTig ot vuiovoi Oi ovTO) q)iJioiev ug lyw , xai yi (^adiwg Qixoifxiv uv (Tf, X* ovdtv uv nuG/otg xaxov, Oro autem filium Dei, Dominum nostrum lesumGhrlstum, crucifixum pro nobis et resusclta- tum, custodem Ecclesiae suae, et ut semper in hac regione sibl colligat aeternam Ecclesiam, nec extingui In ea lucem Evangelli et honestarum ar- tlum, nec deleri disciplinam slnat, et ut totius reglonis Prlncipes, gubernatores , populum et ur- bes, etcaetera hospitia clementer gubernet etpro- tegat. Dixi.

No. 137.

an. 1553.

De Orione.

Servest. IV. p. S19. Ri-

In select. Declam. T. IV. p. 351 chard. I. p. 411.

Oratio de Orione, continens commendationem studiorum Astronomiaey et refutationem eorum^ qui et insectantur ac vituperant , et calumniis iniustis praegravant haec studia; recitata a Matthaeo Blochingero,

Etsi multa sunt testimonia tradlta, quae osten- dunt Eccleslain colllgi, servarl, protegl a filio Dei , eliam cum nulla humana praesidlaj habet, tamen maxlme illuslre exemplum est praesentia filii Dei in flammis fornacis Babylonicae, ubi rex adfirmat se videre praeter tres viros in Ignem coniectos, quartum specle magls veneranda, quem quideni et noininat filium Dei. Ut autem tunc In incendlo tres illos servavlt, slc unlversam Eccle- slam, etlam cum perlcula non omnes cernunt, semper defendit contra grassantes diabolos et eorum organa. Ac nos quidem manifesta exempla diu iam videmus.

Primum Igltur ago gratias filio Dei Domlno nostro lesu Ghristo, qui in his confusionibus im- perlorum In hac regione Eccleslam colllgit, et in ea nos quoque In variis aerumnis teglt, nec lucem doctrinae extlngui sinlt, eumque ardentlbus votls oro, ut semper inter nos docentlum et dlscentium agmina servet et gubernet, ut ipse vere celebretur. Videmus in his rulnls Imperlorum durlter quas- sari Ecclesias, et passlm efferrl homlnes. Haec publlca mala conslderemus , ut et doctrinae studia maiore cura tueamur, et precatio sit ardentior.

47

DEGL. DE ORIONE.

48

Cum autem in his congressibus aut liistoriae ! recitentur, aut aliquid ex artibus adferatur, quod iuventuti prodesse videtur, delegi argumentnm, in quo ad historiam adiuncta est commonefactio utilis iuventuti: et ut alii de ah'is principibus dixerunt, ita et ego de velusto principe Orione di- cam. Etsi autem vetustate argumenti cakimnias effugere me posse cogitabam, tamen reprehen- siones quorundam metuo. Sed ut ille fortissimus dux. Pausanias inquit: Satis est me Spartanis pla- centem iusta dicere etfacere, ita nos eroditorum et sanorum iudicia intueamur et sequamur. Ideo autem de Orione dlco , ut iunioribus sim monitor et hortator, primum ut et hoc sidus et alia in coelo contemplentur , quod ut hbenter et saepe fa- ciant, invitare ipsa stellarum pulchritudo eos de- bebat. Deinde ut intuentes haec pulcherrima lu- mina, cogitent de toto anni ordine, et de causis propter quas et temporum et annorum discrimina Deus conditor fecit. Denique ut in hac conside- ratione agnoscant Deum conditorem , et celebrent eius sapientiam etbonitatem, quae conspicitur in varietate beneficiorum infinita, quibus ostendit sibi curae esse genus humanum, Agnoscant et transfudisse in nos hunc sapientem et iustum con- ditorem suae lucis radios, noticias videlicet dis- cernentes honestia et turpia, quas vuU esse vitae normas, etbenefacere eum obtemperantibus, con- tra vero contumaces horribihter delere. Hanc na- turae adspectionem, et sapientiae, bonitatis ac iusticiae divinae considerationem scitis in prlmo capite ad Piomanos laudatam esse. Nec vero du- bium est hanc ipsam ob causam, tam pulchris lu- minibus coelum ornatum esse, et tam concinnum esse ordinem motuum , ut ad aspectionem ipsa pulchritudine et ordine invitaremur. Dicam igl- tur quaedam de Orione, videlicet et de ipso side- re, et de appellatione ac fabulis, quae de ipso le- guntur apud Poetas.

Homerus non subtiliter, sed tamen ut rudio- reserudiret, duo coeli latera distinxit, arctoum et meridianum. In arctoo, in quo et fastigium coeli seu polum, ut nominamus, collocat, esse di- cit Ursum,"in contrario latere Orionem, inter Taurum et Geminos. Quae totlus sideris figura sit, discendum est, sublatis in coehim oculis. Sed quia stellarum situs repraesentat viri armati figu- ram, Poetae virum ibi collocatum esse inter sidera finxerunt, et in nomine et historia ah"quid de ortu et occasu sideris, et de natura eius significa-

runt. Nec incredibile esl nomen huic sideri a principe inditum esse, qui Graecis annum ordi- navit, et doctrlnae coelestls semina sparsit, sicut et alils muhis steHIs nomina ducum et docentium attributa sunt, qui anni metas ostenderunt. Ut collocantur in coeloPcrseus, Atlantisfillae, Astrea lcarlfih'a, ChlronCentaurus, Orphei Lyra, Her- cules, Castor, Polhix, Cepheus, quera arbitror esse Klthim. Sic ait Pausanias fuisse Orionem Boeotlae principem, et in Tanagra sedem mon- stratam esse, in qua Atlas erudiit Orionem de le- gibus motuum coelestium. Eius doctrinae, quia studiosus fult, dicitur amasse seu Auroram, seu Dianara, id est, Lunam. Ac fieri potest , ut po- steritas nomen bene meriti prlncipis, ad pulcher- rimum sidus transtulerit, ut monstratoris raemo- riam traderet muUis gentibus. Sed Poetae ac- commodant appellationem ad naturam sideris. Aiunt Oriona natum esse ex urina lovis, Neptu- ni et Mercurli. Qnia cum ventos cieat et phi- vias adferat, nomen congruit ovqov, id est, urina. Imbres antem adsumunt a Nepluno, id est, a mari vapores, qui in aere densati, quem significat luplter, fundnnt pluviam. Ventos au- tem et clet et impellit Mercurlus. Hinc sunt de- scriptiones apud Phllosophos et apud Poetas. Apud VirgUInm in prlmo Aencidos:

Cum subito assurgeus fluctu nimbosus Oriou. Et in septimo:

Sinus ubi liibernis Orion conditur undis.

Et Aristoteles inquit: ^aXeTidg de 'ktyeTa.iy.al dvvojv xai avaTiXk(av 6 wqlwv. Harum effectio- num testis est experientla omnium seculorum con- sentiens, ac proxlmo anno vidimus, cum propter lovis et Martis coniunctionem in Leone, magna inde usque a luHo ad Novembrem siccitas fuisset, et sicci flatus, magna sublto facta est aerls muta- tio , et largi imbres fuerunt cum Orion occideret. Nec dubito mensi Novembri nomen factum esse apud Ebreos Kisleu , quod extat in Zacharia et llbris Maccabeorum ab Orione, quem ipsi nomi- nantKesil ab instabihtate, utexIs)Limo, tempesta- tum, Saepe mihi in mentem verjit hoc quoque dictum esse WQiwva, quia discernit quatuor anni tempora, quae nomlnantur cu^cff. Veris initium est occasus heliacus Orionis.

Aestatis initium hehacus ortus. Hyemis inltium occasus cosmicus. Haec et vulgus ocuHs tunc notabat, qula metas anni constltuebat acces- sum SoHs ad certas stellas seu sidera, quae no-

49

DECL. DE ORIONE.

50

tisslrtia erant , ac simul dlscebant varlarl tempe- states ortu et occasu diversorum slderum. Ad oc- casum etiam pertinet quod finxit vetustas Orio- nem a Scorplo necatum esse. Inclplt enlm occi- dere Orion e reglone ascendente Scorplo. Quid prodest ista conslderare Inqulunt allqui? et Pln- darlcum hoc recltant: ay.aqnov ao(flav d^tmiv rovg (pvatxovg. Non Ignoramus mullorum bar- baricas opinlones, Sed prlmum opponimus vo- cem divinam quae inqult de Sole, Luna et de Stellis. Erunt in signa tempora, dles et annos. Vult Deus sclrl annl metas, intervalla, et seriem propter multas gravlsslmas causas, videlicet, ut sclamus solum Deum retro in omnl aeternltate fuisse, haec vero corpora mundi ab ipso libere tunc condlta esse, cum ipsi placuit. Ac ut Initia cogitare mentibus possemus, annorum dlslinctio facta quae metitur tempus. Deinde vult hocetiam sciri, hanc generationem humanam nonfore aeter- nam, sed constitulam esse metam , quae non pro- cul abest, cum mortuis restituetur vita, et Eccle- sia ornabitur pepetua gloria, et impii abilclentur in perpetuos cruciatus, et quanquam nescimus quo anno, etquo die tubae angellcae canent illius trlumphi inilium, tamen hoc Deus praedlxit, non longum fore intervallura a Christi resurrectione ad nostram. Et non contemnenda est sententia, quae Eliae tribuitur: Sex millia annorum Mun- dus, et postea conflagratio.

Duo millia , Inane

Duo miilia, Lex.

Duo millla dles Messiae. Et sl qul annl deerunt, deerunt propter no- stra peccata quae multa sunt. Cum autem nunc a condito nmndo transierint quinque millia anno- rum, anni qulngenti et quindecim, certum est nos non procul abesse ab illius triumphi die, in quo se fiiius Dei rursus ostendet universo generl humano, etEcclesIae suae coram ostendet patrera. Praeterea notam esse serlem annorum eo necessa- rium est, ut sciamus quae sit vetustlssiiua doclri- na in genere humano, quando, quibus testibus, traditae sint promissiones, quo tenipore filius Dei adsumpturus erat humanatn naturam , quae fuerit futura series monarchiarum, Postremo quantae tenebrae essent in communl vita , inhistoriis, con- tractlbus, ludiciis, si nulla esset annorum distin- ctio. Propter tam multas causas Deus annorum distlnctlonem et instituit, et observari voluit, Quae etsi propter utilitates , quae sunt plurimae, Melanth. Ofek. Vol. Xn.

cognoscenda est , tamen et eo amanda est, quia miranda ars est in ipsls motlbus, quae est slngu- lare de Deo tesllmonium. Haec cum ita sint, co- gitate quantum scelus sit hanc pulcherrlmam Dei saplentiam contemnere, et a consideratione eius abducere homines. Hanc mallclam poenls publl- cis magistratus punlre debebant. Sed arguti qui- dam respondent se non improbare motuum cogni- tionem, sed divinationes, Hic praetextus tantum est axi]ua noXixixov rov Xdyov, Aliud agitur ab illis. Sciunt enim quas divinationes probemus. Norunt nos dlserte discernere causas physicas, a Deo, a liberls humanae voluntatls electionlbus, a diabolicls impulsionlbus, An scelus est dicere Solis lumine calefieri aerem, et radlum rectlorem In aestate malorem vim calefaclendi habere, Lu- nam frigidam esse, Hae qualltatcs lumlnum, cum in anni circuitu considerantur, magis aspicitur ars et saplentla Dei, Tale iter est Solis per cae- teras stellas, ut in singulis spaclis qualitates ac- comraodatae slnt ad rerum nascentium utilitatern. Arles est siccior, ut terra hlberno frigorc et plu- viis madefacta minus slt coenosa, et fiat idonea seminlhus. Postea cum seges lam prodit, et rur- sus indiget rigatione, cum Sol accesslt ad Pleiadas etHyadas, stellae humidae fundunt pluvias, Indq procedit Sol per temperatura sidus Geminorura, et dulci calore orania nascentia fovet.

Cum ad Cancrum et ad Praesepe accesslt, rursus opus est rigatione, cum iam grana in spicis gignuntur. Kursus ad niessem siccitate opus est.

Aestus Igltur sunt malores cum accesslt Sol ad Sirium. Haec autem magis aut rainus regula- riter fiunt propter planetarura itinera. Et totam hanc machinam liberrima voluntate Deus guber- nat. Adest causis secundls In toto suo opificlo, et propter hominum scelera mlnus adiuvat bonas eftectiones, saepe et propter Ecclesiam Irapedlt malas. Et taraen ars in fabricatione causarum agnoscenda est. Non slne certo consiiio vices aestatis et hyerais institutae sunt, Vult Deus in- tervallura esse, quo terra accepto seraine qulescat et rpadefiat, Discedit Igltur Sol, ut radii nos fe- riant minus recti, Nec taraen discedit a suo opi- ficio Deus. Sed servat Solera et terrara , et ge- nus huraanum, et efFectiones Solis suo liberrlmo consillo vel adluvat, vel irapedit. Ac totis pecto- ribus fateraur veras esse sententias, In Deo vi- vimus, sumus, et movemur, Item ipse est vita

4

51

DECL. DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

52

lua et longlUiflo dierum. Item non in solo pane vivit liomo, sed in omni verbo quod procedit ex ore Dei. Sed non dicam nunc de hac controver- sia prolixins, qualis sit effectio astrorum, et quae dlvinationcs probandae sint, quae sint fugiendae. Alibi haec mediocriter exposita, Et haec vera di- vinatio semper in conspectu sit, quod certissimus ordo motuum Soh*s etLunae institutus ad animan- tium utilitatem, illustre testimonium est de Deo, ostendens hunc mundum non casu ex Democriti atomis confluxisse, sed a mente architectatrice optima conditum esse et conservarl. Agnoscere Deum opificem ex motuum et tolius opificii ordine vera et utilis divinatio est, propter quam et aspici opera sua Deus vohiit. Amemus igitur doctri- nam, quae motuum ordinem et anni descriptio- nem ostendit, nec deterreamur pravis iudiciis, ut semper ahqui seu iusticia , seu malicia Philoso- phiam oderunt. Ac fortassis hi qui finxerunt Orionem a Scorpio necatum esse, non tantum significarunt ortum et occasum, ascendente Scor- pio occidere Orionem, sed simul hoc monuerunt insidiis et calumniis, raalorum oppressos esse ho- mlnes doctrinarum studiosos, ut ab Anyto et Me- lito Socrates oppressus est. Usltata sunt haec In hominum vita, et sapienter ferenda sunt.

Nec dicam quid aliud significet Orion , nisi tempestates inxta Virgilii versum antea recitatum: Saevus nbi Orion hibernis conditur undls. Ma- nillus ait labores homlnibus et peregrinatlones significari, cura inqult: Instar erit popnli, tolo- qne habitabit in orbe. Sed de I)ac significatione nihil adfirrao. Simus contentl physica admonl- tione de tempestatibus, nec eius generls doctrl- nam contemnendam esse putemus. Scimus etiam non regi Ecclesiara stellarum Imperio, sed saluta- ris gubernalio fit a filio Dei custode Ecclesiae, sl- cutlnquit: Egosnmvitis, vos palmites, Turbant autem eam diaboli et hl utunlur organis, quorum snnt ingenia et teraperamenta venenata. Sed ta- men pinxit in coelo Deus similitudines ahquarum rerum in Ecclesia. Ut Luna aSole hicera accipit, ita in Ecclesiam transfunduntur a fillo Del lux et calor. Agnltio Del accensa per vocem Evaiigehl, et Spirllus sanctus accendens amorem Del et allos salutares motus. Ac plcturas multarum rerum in coelo esse credibile est. Ut Orlon sequitur Pleia- des tanquara praehensurus eas, ita mundl iraperia irabellem Ecclesiam persequuntur. Et cum filius Dei in cruce pependlt, Sol obscuratus est inter

Pleiadas et Orlonem. Ita ullimls temporlbus et imperiorum saevicia malor erit, et in Ecclesia te- nebrae trlstiores erunt. Sed de his rebus habe- mus admonitiones alias expressa voce filil Del tra- ditas, quarum cogltatione moveamur, ut simus ardentlores in doctrlnae studiis el invocatione Dei, sicut ipse filius Dei In agone suo Apostolis praecipit: Orate ne Intretis In tentationem. Pauci amant doctrinae studla, et Inter eos qui discunt magna dissimllitudo est, muill fanatici homlnes horribill fnrore gignunt Impla dogmata, Ita cre- scent tenebrae. Haec mala Intelligamns, et ma- iore cura veritatem quaeramus, et amplectamur, et tueamur. Qua in re ut ipse filius Dei nos gu- bernet et adiuvet, toto eum pectore oro, Oro etiam , ut leniat poenas , et Eccleslam sibi Ib his regionibus perpetuo colligat, gubernet et servet. Dixi.

No. 138.

an.

1554.

De Friderieo Landgr, Thur,

In select. Declam. T. III. p. 125 sqq., Servesf. T. IH. p, 119., apud Rictiartl. T. II. p. 744. Etiam separatim prodiit. Cf. Strobei. bibl. Mel. No. 417.

Oratio de Friderico Landgravio Thuringiae et Marchione Misniae^ cuius fuit a matre admorsa gena; rccitata a Casp, Peucero, Decano in renunciatione gradus magisterii phi- losophici, anno 1554.

Ideo filius Dei massam humani generis indult, ut nos tanquam surculos massae suae insertos geslet, et colligat Ecclesiam, qnae fruetur luce, sapien- tia, iusticia et laetlcia Del In omnl aeternltate, Colliglt autem voce Evangelil et non allter, eam- qne ob causam servat aliqua docentiara et dlscen- tium agmina, Quod igitur nos haclenus cleraen- ler texit fillusDei, cura ulrinque vicinia arderet bellis, gratias ei toto pectore ago, et eura oro, ut deinceps quoque nos gubernet et protegat, nec sinat Inter nos extingui verae doctrlnae studia, Rectissime autem instilutum est, ut in his con- gressibus ad pia vota adiungatur commonefactio luventuti utilis slve de artibus, sive de moribus,

Cum vero de artibus quotidie necessaria prae- cepta audiatis, et nunc in his motibus saepe liat

DECL. DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

55

mentlo de velerum principum rebus gestis in hac regione, historiam recitare decrevi iusti et magna- mini principis Friderici, cuius fuit a matre ad- morsa gena , qui vixit ante annos fere trecentos, et tenuit primum cum fratre Mysorum regionem et Lusatiam inferiorem, deindc solus Turingiam et Mysorum regionem. Magna enlm varietas est causarum et eventuum in hac historia , et multa illustria testimonia sunt providentiae divlnae pu- nientis libidines et alia scelera, et mirabililer pro- tegentis gubernatores iusliciam et pacem amantes, sicut scriptum est: luslicia stabilit thronum. Etsi autem omnes historiae talium exemplorum plenae sunt, et nosse plurimas ad confirmandam adsen- sionem de providenlia utile est , tamen diligentia praecipue digna est studiosis, nosse res patrias et domesticas.

Extat autem alia oralio viri doctissimi Ho- milii amici mei , in qua descripti suut fiues regio- nis Mysorum inclusi triangulo, et pene Scaleni figurae inter Albim et flumen Picam , quorum la- terum basis est iuga montium Sudetum. In ea regione Principes sunt iam fere quingentos annos titulo Marchionum Mysiae, orti a Widekindo, qui belli Saxonicl adversus Carolum FrancumDux fuit, et agnati clarissimorum Imperatorum Hen- rici Aucupis el trium Oltonum.

Ex ea stirpe natus est ante annos trecentos Henricus, iustus et potens Princeps, qui Myso- rum regionem , Lusatiam inferiorem et Turin- giam lenuit. Hunc tanti fecit Imperator Frideri- cus Secundus, ut elus filio Alberlo Landgravio Turingiae dederit fiham Margarltam. Sed Alber- tus non est imitatus paternam virtulem. Quan- quam enim Alberto ex nobilissima coniuge duo filii nati erant, Fridericus et Dietmannus, tamen spreta coniuge pudica et matre pulcherrimorum filiorum, exarsit amore tanto pellicis, ut etiam odisset coniugem, et eius vitae insidias strueret. Ac tandem adortus Mulionem , qui mularum cu- stos erat vehentium aquam in arcem Isennacen- sem , petit ab eo ut interficiat coniugem filiam Im- peratoris, Nondum enim Germanis venena erant nota. Mulio metuens ne sl recusaret, interfice- retur ipse, ne huius consilii fama spargeretur, si mulat se Principi obtemperaturum esse.

Deinde re sapienter cogitata venit ad Domi- nam , ac petlvit si audiri ab ipsa , et paucis prae- cipue nobilitatis viris, quorum fides Dominae

54

probaretur. Exponlt pacta cum Domlno, ac nar- rat se eo promislsse facturum hanc caedem , ut et Dominae et suae vitae consuleret, quia si recu- sasset, quaesitus esset alius parrlcidii mlnlster, et ipse necatus esset. Narrat et alla quae fidem ora- tioni fiiciunt, ac lubet deliberare Domlnam cum suis, quomodo suae vitae consulendum sit, se iam fuga facile evasurum esse pericuUim.

Pie dellberala prudentes et fideles amlcl , qnl Prlncipem furere odio et scelere videbant, suadent ut Domina fuglat, adlunctls paucis matronis et ancillis. Etsi diu refragabatur Domina, quae in complexu filiorum mori malebat, quam desertis ipsis diutlus esse superstes, tamen fidelibus con- siliis tandem obtemperat. Locus adhuc ostendi- tur in arce Isennacensi , ubl non est magna alti- tudo a scopulo extra arcem ad fenestram, ex qua funihus Domina cum quinqne comitibus demlssa est. Nocte aulem cum iam migratura esset, prius- quam a filiis discederet, adsidens ad lectulos filio- rurn , et calamitatem suam deplorans, cum Con- siliarius senex et matronae comitaturae eam, hor- tarentur, ut properaret, tandem valedlctura fillis, Fridericum natu maiorem, lachrymls et eiulatu, materni doloris magnitudinem ostendens, com- plectitur, saepe figens oscula in genls et In pectore filii. Postremo mirabili animi motu dentibus mordet genara filil,

Puer vulnere facto elulare inclplt. Accur- runt Igitur matronae, et puerum matrl ex mani- bus eripiunt, metuentes ne dolor eam impellat ad sobolem inlerficiendam, et quoquo modo pos- sunt, e cubiculo eam abducunt. Illa non ignara quid fecisset, inquit: Me ne adeo ferream putatis, ut a pulcherrimis et carlsslmis filiis slne ingenti dolore In exllium ablre possim. Nullum vitae periculum est meo filio ex hoc vulnere, sed ipsl notam mel summi doloris impressi, ut in omni vita memor slt et mel erga ipsum amorls, et cah- mitatis meae. Dlscedens aulem precor Deum in hoc summo dolore, qui et has GroQyag honestis parenlibus indidit, et adfirmat se gemltus et la- chrymas iustorum exaudire, et custos est orpha- norum, ut hos meos orphanos servet incolumes, et gubernet , quorum pericula cogito non fore le- viora meis. Malueram itaque hic ad lectulos eorum trucidari, quam ab els viva discedere. Haec vociferantem , vi abstrahunt matEonae co- mites , et ex fenestra demittunt.

4*

55

DECL. DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

56

Ea nocte iter faciiint lcngius quam pro viri- bus, praesertim cnm moesticia omnium corpora debilitasset, ac mane veniunt ad oppidum Hers- feld , ubi cum Abbali iter et causam exposuissent Comiles, Abbas reverenter Dominam filiam Im- per^toris, bonestissimam matronam excipit, et consolatione et omnibus officiis lenire moesticiam omnium studet, et cito currus apparari iubet, et addit ex nobilitate praecipuos viros, qui Domi- nam ducant Francofordiam, Ubi commorata in monasterio virginum, ne longissime a filiis abes- set, cum vitam in luctu et precatione egisset, post paucos annos mortua est.

Mariti bcentiam fuga coniugis auxit. Audie- rat autem Deus preces discessurae matris, et filios vere orpbanos protexit, quos aliquanto post ma- tris fugam, Alberti Landgravii frater Marcbio Mysorum, iustus et sapiens Princeps Dietricus, ex Turingia ad suam aulam vocavit, et ne specta- tores essent paternorum scelerum , et ut exlra pe- riculum essent. Cumqne eos paterno animo ad agnltionem et invocationem Dei et ad virtutem inslitueret, Fridericum etiam cuius erat admorsa gena, tyronem secum in castra et in aciem duxit, ubi specimen egregium virlutis edidit in praelio Anbaltino. Filium autem hic Marcbio unicnm habuit, quem adolescentem amisit, quo morttio, quia nolebat fratrem succedere, metuens ne pelle- ret fih*os, cum iam videret eum his anteferre no- thum ex pellice natum, et quia mores fratrls im- probabat, testamentum condidlt, in quo fratrls fillos adoptat, et haeredes reglonls Mysorum in- stituit. Cumque delectis praecipuls virls ex tota reglone, testamentum et causas sui consllii hone- stas exposuisset, ac petivisset hornm liaeredum defensionem, hi laudata principis pletate, adfir- mant se non ahum Dominum recepturos esse,

Aliqnanto post mortuo Dietrico, ut in testa- mento scriptum erat, succedunt in totius Mysiae possessionem hi duo , Fridericus cuius fuit ad- morsagena, et Dietmannus, et iusticia ac caeteris virtulibus omnium honestoram benevolentiam er- ga se augent. Sed pater Albertus scribit ad omnes ordines ditionis, ac petit sibi tradi possessionem regionis Mysorum, exclusls filils, ac iuris prae- textu pugnat, quia ipse sit fratris proximus hac- res. Nec esse iustam causam cur haereditas sibi erepta sit.

Conveniunt igitur delecti ex omnibus ordini- bus praecipui viri in urbe Friberga , et communi

consensu respondent se et probasse antea pietatem Dietrici, et testamenti causas, et non recepturos esse ah*um Don-jinum desertis his, quibus iam de- fensionem promiserint.

Albertum fata trahebant ad poenas. Ideo iratus movet bellum anno a natali Christi 1281. Sic enim invenio numeros annotatos esse. Gens Mysorum petit ab Imperatore Rodolpho, cuius iusticia, sapientia et fortitudo fuit excellens, ne sinat opprimi adolescentes Principes, et simul ar- mis reprimit Albertum. Sed haec prima belli avQQa^ig non fuit laeta adolescenti Friderico, quanquam causam iustam tuenti. Sed statim in hoc tyrocinio eum Deus docere vohiit , ne huma- nis viribus confideret, sed disceret victorias Dei beneficia esse, et ab eo petendas esse. Captus est enim Fridericus a patre, et toto anno retentus in arce Isennacensi. Unde postea divinitus Hheratus est, cum odio tyranni custodes aliqui misericordia adolescentis affecti, fugae consilia adiuvarent. In- terea et Rodolphus Imperator mandata mittit, ut arma utrinque deponant, et promittit se venturum in Turingiam, ac fore disceptatorem causae.

Venit in Turingiam Piodolphus, et cum alios tiimultus sedavit, eversis latrunculorum arcibus aliquot, et captis in Ilmena novem et viginti la- tronum ducibus, de quibus Erphordiae suppli»- cium sumpsit, tum vero severissime mandavit pa- cem Alberto et filiis. Non multo post mortuo Rodolpho successit Adolphus Nassaviensis, quem variis artibus trahit in societatem belli Albertus Landgravius, et quod res postea ostendit, adpa- ret avarum senem cuplditate uberrimae reglonis Mysorum et venarum metalllcarum illectum, hanc occasionem occupandae regionis Mysorum, non voluisse negligere. Narrant etiam historiae Alber- tum Landgravium vendidisse Turinglcam ditio- nem Adolpho, ne recipere eam filii unquam pos- sent. Longa est iniuria, longae ambages, nec omnia recitare libet.

Ita post mortem Imper.itorls Fiodolphi bel- lum atrocius molum est, et Adolphus in Turin- giam et Mysorum regionem attractus est. Et Marchlo Brandeburgensis sc cum Adolpho Impe- ralore et Alberlo Landgravio conlunxit, spe occu- pandae inferiorls Lusatiae, Quanta moles belli deinde fuerit, inde aestimari potest, quod eodem tempore cum diversis exercitibus praeliari fratres oportuit, et quod in iis locis, ubi summa est uber- tas, magnae vastationes factae sunt, cum hostiles

57

DECL, DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

58

exercltus amplius annis duodecim in Mysia vaga- rentur, et variae essent vices victoriae. Nam Adolphus sexennio, deinde Albertus Austriacus etiam sexennio imperium tenuit, ac non multo ante Alberti Austriaci mortem exercitus impera- torii prorsus ex Mysia et Turingia pulsi sunt, cum Deus tandem restiluit his gentibus tranquillitatem, et ostendit se defensorem esse iustae causae. Sed redeo ad blstoriam,

Marchlo Brandeburgensis exercitum duxit ad urbem nobis vicinam Luccam. Inde eum repulit Dietmannus, cui adiunctus erat lacobus Schon- bergius, Irucldatls trlbus millibus hostium. In- terea iilibi frater Fridericus exercitum rollegit ad- versus Adolphum Nassaviensem. Sed Marchio Brandeburgensis, accepta clade petlvit auxilium ab Ebrarto Anhahino, qul magno exercltu obse- dlt arcem luliam. Unde eum Fridericus repulit tempestive monitus ab Electore Saxonico ex oppi- do Witeberga, qul etlamsi abstinebat a bello, ta- men Friderici causae aequior erat. Postea saepe dlralcatum est varia fortuna cum Adolphi exercitu, qui occupaverat Bornam , et tenebat Aldenbur- gum , Cygneam , et Kennicium. Reliquerat enim Adolphus in hac regione exercitum Svevicum, cui praefecerat fratris filium Philippum Nassaviensem virum acrem. Piediit autem Adolphus ad obsi- dionem urbis Fribergae continuatam integro anno, et mensibus quatuor. Tandem ne fame quidem cogi potuit ad faciendam deditlonem, sed prodi- tione capta est.

Cum hac urbe potitus esset Adolphus, quae velut arx totius regionis erat, et habet venas qua- rum tunc ubertas magna fuit , elatus hoc successu non dubitavit iam facile se tota regione potiturum esse. Sed Adrastia insolentiam prope comitatur. Eligitur Imperalor Albertns Austriacus, huic ut occurrat, Mogunliam redit Adolphus, ubl fratris consilio et opibus se armat adversus Anslriacum, cum quo aliquanto post dimicans in acic, inter- ficitur. Interea et Dux Bornae relictus, Philip- pus Nassaviensis capitur, ac dimissus ea condi- tione, ut cedat ex oppidis quae occupaverat, non faclt promissa, sed cum audlvisset Imperatorem factum esse Albertum Austriacum, huic promittit se oppida omnia traditurum esse quae tenebat.

Austriacus etsi Friderico spem fecerat pacis, tamen quia vldebat Mysorum regionem opportu- nam esse gerenti bellum cum BoemlSj fefellit Fri-

derlcum, et venit in has reglones Instructus ma- gno exercitu collecto exSuevis, Bavaris et Boe- mis, ut satis appareret eum sperare se et Mysia et Turingla potiturum esse. Narrant etlam Frlderi- cum Aldeburgum vocatum esse simulatlone collo- quil, ubi cum in convivium ab Imperatore accer- situs esset, irrupit miles, qui strlcto gladio pete- bat Frlderlcum. Sed civis Fribergensls suo cor- pore dominum texit, et vultus accepit , ut Frlde- ricus et ictum declinare et fugere posset, Quan- quam autem Austriacus se purgabat, tamen su- spiclo erat, slcarium ab ipso subornatum esse. Cum igilur spes nulla pacis esset, et exercitus in- gens Imperatorls Austrlaci oppidum Luccam situm non procul ab urbe Cltta oppugnaret, fratres con- iunctls coplls accedunt ad exercitum Iraperatoris, et magna multitudine hostlum trucldata , vlctores Ingrediuntur oppidum. Inde proverblum hodie fertur de clade superbi alicuius. Accidlt ei quod Suevis accidit ad Luccam.

Post eam victoriam magna inclinatio facla est. Recepta sunt oppida , Borna, Frlberga, et alia. Sed statim alia calamitas sequuta est. Dlet- raannus fraude vulneratus est Llpsiae in templo, in ferlls natalltils, et ex eo vulnere blduo post mortuus est. Ac ftiit opinlo subornatum esse sica- rlnm a Philippo Nassaviensi, Ita existimasse Frl- derlcum non rauUo post intellectum est, qui cum in acie vlderet Phllippura Nassavlensera , iratus militcs incitavit ac dlxit, se Deo luvanle iam poe- nas surapturura esse de perfido ductore Nassa- viensi, a quo frater Ipsius interfectus esset, Et adluvit Deus lusta arraa. Nam in eo prelio Phi- lippus Nassaviensis interfeclus est manu Frlderlcl, et deletae sunt reliqiilae hosliura, Allquanto post Albertus Auslrlacus Iraperator non procul aRheno In vlcinia oppidi Fiheinfeld a fratris filio loanne interfectus est anno 1308.

Exllnctls duobus Imperalorlbus et deletis tot exercllibus et eorura ducibus, liberala iara Myso- rura reglone, Fridoricus exercilura ducit In Tu- rlnglam, ubi fractis multorum anirais cura raani- feste vlderent, divinitus protectura et adiutum esse Friderlcum, Albertus pater qui sese tantl et tam dluturnl belli causam et facem esse agnosce- bat, et retinerl patrlara non posse cernebat, in urbem Erphordlam fuglt, Nec ibi tamen furlae quiesccre eum sinebant. Sed quanquam plerae- que urbes et famiilae nobiles honestiores deditio-

59

DECL. DE FRIEDRICO LANDGR. THUR.

60

nem facerent, et Ubenter iusti et foelicis princi- pis imperiiim acciperent, tamen Erfordiensibus et comiti AVimariensi et aliis quibusdam factionibus, incitator fuit ut Friderico adversarentur. Horum tumultus etiam brevi ternpore Fridericus com- pescuit.

Interea tamen Botimi qui sequuti fuerant Al- bertum Austriacum, occupant inferiorem Lusa- ciam. Hanc partem ditionis eo tempore solam amisit Fridericus. Sed post victorlam urbes quae antea fuerant imperii, Aldeburgum, Cygneam et Kemnicium Fridericus occupavit , de Lusatia non voluit Bohemos irritare.

Considerate autem fortunae vices, florentem iam Fridericum Marcbio Voldemarus nescio quo- modo cepit, et caplivum abduxit, ac Ivr^a po poscit oppida aliquot, de quibus cum literas ad- ferret ad nobilitatem Mysnicam , negant Nnbiles se literis credituros esse, ac iubent cerlo die ipsum Principemadduci in locura cerlum, ubi coram eius voluntatem audiant. Interea ita se parant Mysnici, ut cum veniret dominus, vi eum liberarent. Hoc consllio foeliciter liberatus est , et Mysnici Mar- chionem Voldemarum captivum duxerunt ad op- pldum Aldenburg. Ita accidit quod dicitur, TC^Zg avTOug Ttxyaig Tig aXojaeTai, aiansfi vjirJQ^er. Haec invenlo acta esse anno 1313. Reliquam vitam exlstimo tranquillam fuisse. Mortuus est autem anno 1326 et Isennaci sepultus in templo Catharinae, ubi sepulcro bi versus inscripti sunt: Ecce Fridericus cultor virtutis , amicus Facis , couditur hic , stirps imperialis , et illie Fulgeat iste pius Marcliio Landgravius. Scitls autem praecipue ob hanccausam velleDeum notas esse historias, ut confirmetur adsenslo de providentia, et statuamus esse Deum mentem aeternam , saplentem , veracem , beneficam , iu- stam, castam et vindlcem scelerum , et poenas me- tuamus, et mandatls divinis obtemperemus, de- nique eadem vox est omnium historiarum :

Discite iusticiam moniti, et non temnere divos. Hic quoque videmus exempla iudicii dlvini. Vio- lator conlugii, crudelis in conlugem et filios, sibi et patriae exltlum furenter attrahit. Sunt et tra- gici exitus Imperatorum , quos avarlcla impullt ut iniusta arma adiuvarent. Non enim ut initio Ro- dolphus consultum voluerunt haeredibus aut paci publlcae, sed ut per eam occasionem ipsi potiren-

iuris umbram et ut Plato nomlnat Gy.ioyQaipiav ostendentes , Archilochi vulpeculam tamen secum traxerunt. Commonefacti igitur tot principum et exercituum poenis reprlmamus Iniustos impetus ct gubernari nos a Deo petamus. Cogitantes etiam de periculis harum reglonum, ardentibus votis Deum oremus, ut regat principum mentes, et fa- ciat eos oxtvri iksovg et organa sahitaria sibi et pa- trlae. Nam et Friderlci defensio in causa iusta adversus tantam potenliam, manifeste ostendit cum dlvinitus protectum esse. Haec et similia cogitanda sunt in consideratlone huius hisloriae et aliarum , et invocatlo Del cogitationibus miscen- da est.

De morte Frlderlcl haec narratlo legilur. Isennaci spectacubim exhibltum est de decem vir- ginibus, in quo taxata est invocatio liominum plo- rum, qul ex hac vita discesserunt. Ut fatuae vir- gines frustra petimt oleum a prudentibus, ita ina- nem esse fiduciam petenlium auxilium ab homi- nlbus, quanquam in coelestl consuetudine magna sit eorum virtus et glorla. Ita semper aliqui fue- runt saniores, qui doctrinam Ecclesiae rectlus in- tellexerunt, quam alii fascinati mah's opinionibus. Huius comoediae princeps senex cum spectator fuisset, redit in arcem consternatus hac reprehen- sione consuetudinis, quam antea plam esse puta- verat, ac tanta fult anlmi perturballo, ut in raor- bum inclderit, quo toto biennio confllctatus est, quo tempore credibile est cum lam admonitum plura cogitasse de Eccleslae doctrina, quara antea cogitaverat. Non enlm fuit mens prophana, sed ante omnia prelia feclt precatlonem ad Deum , et Coena Domini sese confirmavit, ut ardenlior esset invocatio.

Caeterum in gubernatlone iustus, verax, et beneficus fuit, et in vita interlore modestus et ca- stus, et amans suae coniugls, quae fult socia mul- torum perlculorum. Puerpera enim in arce Isen- nacensi fuit, cum arx obsideretur et deesset victus coniugl et praesidio, quo In periculo, magno con- siiio victum in arcem advexit, et puerperam, filiam et praesidium servavit, et tandem duce hostium capto et interfecto hostes depuh't.

Hanc historiara volui iunioribus nolam esse, et eos adhortor ut exempla iudlcll dlvlni intuean- tur, et anlmos ad tlmorem Dei, et ad veram in- vocatlonem exuscitent, et considerent quam ad militiam ipsos Deus vocaverit, videllcet ut sint

tur his reglonibus tota stirpe haeredum deleta. Ita custodes verae doctrinae, et in hac militia fidem

61

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

62

et dliigcnliam praestent, et sic regant mores, ne dolore afficiant Spiritum sanctum, sed ut Deus faveat discentibus et augeat dona, sicnt scriptum est: Habenti dabitur. Te autem, fili Dei domine lesuCbriste, crucifixe pro nobis et resuscitale, oro, ut nos gubernes et serves. Dixi,

No. 139.

an. 1554.

De Sibylla, Principe,

Separatim prodiil: Oratio de Principe Sibylla , coniuge tlect, Sax. lob. Friderici, recit. a lo. Forstero. Witeb. 1554. 8. 2^/2 pl. — Recusa in seiect. Declamat. T. 111. p. 141 sqq., iiervest. T. III. p. 154. et Richard. T. II. p. 756.

Oraiio de Principe Sihylla, coniuge loannis Friderici Electoris] recitata a lo. Forstero, Doct. Theol. in renunciatione puhlici testi-

monii etc,

IVon casu, non ex Democrili atomis haec pulcher- rima mundi corpora, et animantium et hominum formae confluxerunt, sed vere esse mentem aeter- nam architectatricem, quae mirando consilio omnia fabricavit, undique ostendit ars opificii.

Sed maxime illustria testimonia sunt de Deo conditore, cum noticiae numerorum atque ordi- nis, et aliae insitae humanis mentibus, tum vero noticiae illae regentes vitam, discernentes honesta et turpia, et vindicem Deum monstrantes, quum horribili cniciatu conscienliae scelera puniunt. Hunc ordinem in nobis ipsis, et hoc discrimen bonarum rerum et malarum, et horrendam lace- rationem nostri cordis, quam scelerum conscien- tia adfert, vult Deus aspici, ut sint commonefa- cliones de ipso. Sed cum languida sit assensio in- ler tam multa testimonia, prodiit ipse conditor ex arcana sede, et sese novis et evidenlibus testimo- niis patefecit extra naturae ordinem, ac initio filium misit, per quem docuit nos vere se in genere humano coUigere Ecclesiam, cui in omni aeterni- tate sese lucem suam, sapientiam, iusticiam et laeticiam communicaturus sit, ac simul docuit, quomodo Ecclesiam aeternam ex hac fragili et mortall massa collecturus sit. Hanc sapientiam universam, et haec decreta, cum filius, qui est angelus magni consilii ex sinu aeterni patris sta-

tim initio protulerit, Xoyog nominatur, qui et

affirmat sic ex horribili confusione opinionum et et quia maoif^lum testimonium est praesenliae

sectarum excerpi hoc agmon , quod fruetur illa dulcissima Dei societate in tota aeternitate, cum hanc doctrinam divinitus traditam audit, discit, fide amplectitur et relinet incorruptam.

Hoc vult signum esse agminis sui, quod discernendum est a reliqua multitudlne generis humani. In hoc agmlne vull Deus consplci prae- sentiam suam, et Iribuit ei proprie beneficia, quae sunt exordia illlus aeternae socletatls, Vult Igitur nos circumspicere quae et ubi sit Ecclesla, qualis fuerit eius gubernalio, inde usque ab inltio, quam ad rem necesse est nosse hlstorlam Ecclesiae omnium temporum, et conslderare In quo coetu fuerit vox doctrinae Incorrupta. Delnde quae ibi testimonia fuerint praesentiae Dei, quae certami- na, de qulbus materiis, quae confesslo, qul con- sensus plorum, quae virtus, qui exitus, quae iu- dlcla saniorum, quae liberallones, ac tola series temporum in conspectu slt. Haec conslderatlo de multls magnis rebus nos docet, ostendlt qnid sit probandum, et confirmat adsensionem, el invitat ad virtutum officia.

Cum autem et his proxlmis annis orla sint magna certamina de multis doctrinae partibus, nunc praecipue necesse est Inqulri doclrlnam in- corruptam, quae cum adduxerit nos ad veram Ec- clesiam, videndum est etiam in hac, quae sint te- stlmonia praesentlae Dei, quae pla exempla. Non est Ecclesia Centaurorum aut Cyclopum agmen, aut Bacchi exercitus, sed est, ut in Sophonia di- citur, populus humills et pauper, confidens Deo, et eum invocans. Fulget in Ecclesia agnitio Dei, et est in ea consideratlo saplenllae Dei, doctrina et intellectus ac amor vlrtutum el honeslae consocia- tlonls, ideo historiae aliquot recitatae sunt, et Prlncipum et allorum , ut sciant exteri et posteri, multos saplentes et virtute excellentes homines amplexos esse doclrlnam, quam profitentur Eccle- slae nostrae, ut plnres ipsum doctrlnae genus cognoscant, et cognltls fontibus confirmenlur con- sensu talium hominum, In qulbus non fallacia signa sunt verae pietatls, et Invltentur eorum exemplis ad multarum virtutum exerciila.

Nunc igitur pauca dlcam de illustrlssima Principe Sibylla, coniuge illustrlssimi Ducis Sa- xoniae lohannls Friderici, Eleclorls, nuper ex hac mortali vita ad coelestem Ecclesiam evocati, cuius historia et propter honesta exempla prodest,

63

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

64

Dei, qui eam tot annos in tanto luctu, quanquam natura fuit imbecilli corpore, et inde usque ab adolescentia similis contabescenti , erexit Spiritu sancto, ettam longa ei vitae spacia dedit, ut ma- ritum ex longo exilio reducem laeta videret, quod ipsa unum a Deo fide petiverat, et spe constanler expectaverat, ut ante niortem reditum Domini cerneret.

Etsi autem alii , ac praecipue vir clarissimus Stigelius, ingenio et virtute excellens, quo nemo scribit hoc tempore carmen melius, Iransmittent de ipsa ad posteros splendidlora scripta, tamen honesta exempla saepe et multos repetere utile est, ac nostri officii est iunioribus commemorare res dignas memoria, et hortalores esse, ut posteris tradant res dignas cognitione: certe bono studio historias utiles recitamus.

Llsitatum est autem cum de Principibus dici- tur, slirpis mentionem facere, et maiorum egre- gia facta narrare, quia cum verlssimum slt dlvl- nitus hominum gradus distinctos esse, laus est magna nobilitatis, quia a Deo caeterls hominibus familiae excellentes praelatae sunl , et ornatae exi- miis virtutlbus. Quanquam autem Physlci dicunt, semlna vlrtutum propagari, quod non reprehendo, tamen haec potior causa esl, propter qnam in fa- mlliis heroicls aliqui posteri excellunt, qula Deus ipse aliquantisper servat excellentes familias, et allquos subinde ex posteris ornat excellentlbus donls.

Nata est Domina Slbylla ex patre Prlnclpe Clevensi, et matre Princlpe luliacensi. Hae fa- Tniliae et cognatione et foederibus antiquis con- iunctae sunt, et quae slt earum potentia, hoc tem- pore notissimum est. Orlae sunt autem a stirpe Godefridi Bilionei et Balduinl fratris, quorum cum fuerit excellens virtus , ut postea dicam, ma- gnum decus est tales habulsse maiores, cum qui- dem hoc verum esse iudicem, in familiis illustri- bus nasci, initium aliquod esse virtutis, qula Deus tales familias excellentibus virtutibus ornat.

Est autem hodie in vicinia Tralecti in Bel- gico arx Bilion, et vicina regio ab arce nomen habens. Ibi nali sunt Godefrldus et Balduinus fralres, ex parentlbus quorum vetus fuit nobilitas, propter quam et Godefridus ex patria ditlone ac- cersltus est in vicinam Lotharingiam , et factus est ab Imperatore Henrlco IIH. Dux Lotharlnglae. Incidlt elus aetas in bellum civile Henrlcl IIII. apud quem duxit exercltum in Italla , et in ipsius

urbis Romae expugnatlone vulneratus, cum for- tassis et genus belli non probaret, votum Deo fecit, se deinceps rellcto hoc bello, mllitaturum esse Deo pro defensione Chrlstlanorum populo- rum adversus Saracenos et Turcos. Postea igitur cum reversus esset in Belgicum , hortator fult alils Ducibus, ut suo exemplo hanc militiam suscipe- rent. Crediblle est bonos Principes ut vitarent bellum civile, allam honestlorem mllltlam praetu- llsse, et eodem tempore auxilium Graeci Impera- tores a Romano Pontifice petlverunt, cum iam Saraceni et Turcl pene tolam mlnorem Asiam oc- cupassent*

Cum igitur in Synodo dellberallo esset , de- mlttendls auxiliis in Asiam, Godefridus Lotharin- giae dux, et elus frater Balduinus, et Robertus Flandriae comes, et Roberlus Normannlae dux, fillus regls Anglici, et Boemundus Tarentinus Princeps, et Guelfus, et alii nobilisslml et fortis- simi viri sese conlunxerunt, ac promiserunt, se suls sumptibus ducturos esse exercitum in Asiam. Ostendlt etlam Pontlfex, se indicturum esse tri- bata ad alendos exercitus. Haec consllia hoc tem- pore vix credibllla sunt, cum nec tanta est Prln- cipum inter sese conlunctlo, ut mulli sine uno Imperatore diu concordes esse posslnt, nec tanta virtus, ut privalls facultatibus Reipubllcae opitu- lari vellnt, Denique multa sunt hoc tempore dis- slmilia illi heroicae aetatl. Ac mlhl quidem vide- tur slmilis esse haec expedltio argonautlcae. Ut nobillssimi Prlnclpes in Graecia cum lasone in Colchicam navigarunt, Aeacldae, Peleus, Tela- mon, Tipbys et alil multi slne reglo imperio con- cordes. Ita hi noslri Argon^utae in causa iustls- sima, summa concordia multis annls slmul mili- taverunt.

Nec fuit inutllis expedltlo, ut nunc ignavi disputant, cum enim in Asia domlnarentur Sara- ceni et Turci, et graecus Imperator vlx defcndere Europam posset, hi latlni Principes, ut nornina- bantur, Asiam recuperarunt, eanique Imperatori graeco restituerunt, postea progressi Syriam et Palaestinam occuparunt , ac regnum in ea reglone usque ad Charras constituerunt, restitutis Eccle- sils in Asia, Syria et Palaestina, idqiie regnum tenuerunt annos amplius octoglnta. Nec ipsi ac- cusandi sunt, quod posteri non dlutlus retinue- runt, qui fuerunt malorum dissimiles. Nam priorum Ducum sapientia et magnltudo anlmi tanta fuit, ut communem salutem et concordiam

65

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

66

anteferrent ommbns privatis affectibus, non cer- tiibant inler se anibitione, cedebant de proprlis commodis, ne turbaretur concordia, iuste impera- bant: non indulgebant libidinibus. Postea Epi- scopi primum semina discordiarum sparserunt, propter avaritiam et dominandi cupiditatem. Et Principes ambitione inter sese certarunt: aliqui etiam libidinibus allenarunt voluntates honesto- rum , ita regnum propter vitia posterorum amis- sum est. Sed graeco imperio tamen postea etiam longo tempore profuerunt victoriae Godefridi , et aliquot Regum, qui postea sequuti sunt.

Inchoata est autem expeditio anno millesi- mo nonagesimo sexto. Anno millesimo nonage- simo septimo capta est in Asia Nicea, deinde Iconium, trucidatis maximis exercitibus hostium. Deinde in Syria captae sunt Antiochia, Edessa, et aliae multae urbes. lerosolyma capta est anno millesimo nonagesimo nono , die decima quinta mensislulii, anno quadringentesimo et nonage- simo, postquam ab Herach"o recuperata fuerat. Postquam autem Godefrido Duce capta est lero- solyma, rursus amissa est post annos octo et octoglnta.

Sed non institui hic integram narrationem rerum gestarum a Godefrido, aut a fratre et po- steris deinceps, tantum hoc volo scire iuniores, fuisse excellentem virtutem illorum Ducum, ac de Godefrido inde sumi coniectura potest. Cum capta lerosolyma Duces omnes decrevissent Re- gem eligendum esse, et ibi tot Principes essent nati in summis familiis, frater Regis Gallici, filius Regis Anglici, et Dux Tarentinus, qui consilio videtur inter caeteros antecelluisse, ut inter Argo- nautas Peleus, et in electione ratio haberetur so- lius virtutis, re deliberata omnium suffragiis, ele- ctus est Rex Godefridus Bilioneus. Hoc iudicium tot Principum de eo, gloriosius fuit ipso regno.

Ritus etiam coronationis singularis fuit, quem propter illustres significationes meminisse utile est: ita flexis genibus procumbebat ad sepulchrum Domini, is, qui coronandus erat, ut caput in saxo sepulchri collocaret, et corona ei ex spinis facta imponebatur: noluit enim Godefridus eo loco au- ream coronam gestare, in quo filius Dei Rhamnis coronatus fuerat. Hic ritus commonefactio fuit de Regum officiis: caput collocare in margine sepul- chri, est summa cura adfici de Ecclesia Christi, et ei caput ac vitam donare. Deinde et spinis coro- Melanth, Oper. Vol. XII,

nari, est perffrre ingenles dolores, sed propler confessioneiri curn Christo, qui deinde alia corona ornabit eos, qui in hac mortali vita propter ipsum aculeis Rhamni confossi sunt.

Haec de stirpis Bilioneae nobilitate satis sit dixisse. Inde cum orta sit Princeps Sibylla, satis intelligi potest, magnum decus esse in eius genere.

Nunc de propriis virtutibus Principis Sibyl- lae dicendum est, quae congruunt ad regulam Pauli: Salvabitur mulier per filiorum generatio- nem , si manserit in fide, dilectione, castitate et modestia. Testimonia fidei in ea fuerunt illustria, quae quidem praecipue ostenderunt ei Deum ad- esse: Recte didicit universamEccIesiae doctrinam, et lectione ac audiendis concionibus aluit doctri- nae cognitionem , et fidem confirmavit et accendit invocationem. Ac fuisse in ea ardentes fidei mo- tus, robur animi ostendit, quod retinuit in tanta imbecillitate corporis et in tantis doloribus, quos sustinuit propter exilium Domini , quem sincere dilexit. Etsi enim erat languefacto corpore, et moesticiam assiduam circumferebat , nec ulla cer- nebat auxilia humana, tamen fiducia solius Dei erigebatur, et a Deo petebat et expectabat Domini reditum, ac saepe dixit, se non dulcedine vitae longius vivendi spacium optare, sed tamen optare se et sperare tam longum vitae spacium, ut videre Domini reditum possit. His votis respondit even- tus. lubet autem Psnlmus intueri nos talia exem- pla , cum ait: Accedlte ad Deum, iste pauper cla- mavlt, et Dominus exaudivit eum.

Utrunque igltur exemplum multis proderit, tullt non levem calamitatem, et vere spinls coro- nata est, nec tamen anlmo fracta est, inde alii quoque dlscent suas aerumnss aequabilius ferre. Et quia preces elus Deus exaudivit, ex hoc eventu alli quoque dlscent non esse irritas piorum preces. Credibile est eam in bello viclorlam a Deo peti- visse. Sed res ipsa ostendit plus postea profulsse domini constantiam in confessione, quam ulla victorla in armis profutura fuerat, denique fidem etiam in hoc extremo actu fortitudo animi et assi- dua invocatlo ostenderunt.

Nunc de caeteris virtutibus pauca adllciam: Scitis esse dllectlonis gradus, quos ordine serva- vit, Maritum , filios, fratrem , sorores, vera oroQyfj dilexit, deinde inferiorlbus benefecit, ubi- cunque potuit, praesertlm orbis vlrglnibus. Na- turae nuUa prorsus acerbilas erat. Non accende-

5

67

DECL. DE GEORGIO PRINGIP. ANHALT.

68

bat, sed ubl polerat exlinguebat odia. Magna virtus est castltas , ut scltis, et Deo praecipue gra- ta, quod cum sciret, ipsa quoque castitatem valde amavit, et prorsus sine ulla labe praeslitit, quod fuit ei facilius, quia tunc quoque cum essent lem- pora laetiora, nullas delicias in cibo et potu, nul- los ludos ineptos expetivlt. Excelluit igitur in ea et haec vlrtus, quam hicPaulus addldit, modestla vldelicet, cuius etlara multae partes sunt. Non erat superba, etsi enlm sciebat gradus homlnum dlvlnitus ordinatos non turbandos esse, tamen non contemnebat inferiores, sed virtutem In sln- gulis amabat et venerabatur, et in bonorum cala-

mitate dolebat.

Gestus etlam erant modestlssimi. Sermo omnis de mandatis et promissionibus dlvinls, de beneficlis filli Dei, de spe vitae aeternae, nullum el verbum excldit unquam parum conveniens san- ctae matronae. Horas etiam distribuerat precatio- num, lectionum et operarum, quae honestas ma- tronas et virgines decent. Hoc toto virtutum or- nata choro coniunx fuit optimi Principis, et mater quatuor filiorum , quorum tres Dei beneficlo sunt superstites. Hos cum alias saepe In vila, tum vero recens ante mortem gravissimis orationibus hortataest, ut Deum recte colant et invocent, et paternas vlrlutes imitentur, ne iusticlam in gu- bernatlone violent, ne irae aut aliis pravis cupi- ditatibus laxent frenos. Sublnde etiam repetivit adhortatlonem , ut concordlam Inter sese fratres tueantur. Haec cum aliquanto ante mortem filiis dixisset, et aliquoties Domino significasset se pro- pter ipsius morbum magis dolere quam metuere propriam morteni, ad quam beneficio fiHI Dei pa- rata esset, ac scire hanc morlem iter esse ad coe- lestem Eccleslam, hls sermonibus subinde ad- miscuit invocatlonem Dei , et cum se Deo fiducla Medlatoris assidue commendasset, natura corpo- ris iam superata roorbo anlma ex hac mortali vita ad laetlsslmam societalem coelestls Eccleslae evo-

cata est.

Huius universae hlstoriae cogilatlo bonls mentibus utilis est. Nam et virtutes et muhi even- tus ostendunt Del praesentlam in Ipsa, et exempla nos de multls magnis rebus docent, et ad pieta- tem invitant. Cernimus etiam hlc testimonia de Ecclesiis nostrls, et de doctrlna, quae sonat in nostrls Ecclesiis.

Cogltatloni autem harum hlstoriarum mlscea- mus precationem verls gemltibus, ut filius Dei

Domlnus noster lesus Chrlstus clementer protegat et gubernet harum regionum Ecclesias, Prlncipes et polltias, qnia salutaris gubernatio sine ulla du- bitatione opus Dei est , quod quldem et iussit a se peti. Quare et hoc toto pectore eum oro, ut pro- pter filii Intercessionem hanc Ecclesiam, et nos protegat et regat.

No. 140.

an. 1554.

De Georgio Princ. Anhalt,

Prodiit: „Oratio de reverendissimo et iliiistriss. Principe Georgio, Principe in Aniiait et Ascania etc. , a.Georgio Maiore Doct. Theol. recitata in reniincialione publici te- stimonii de Rev. viro Henrico Slhenio Mundero Theolo- giae Doctore. Witeb. an. 1554. 8. 2 pl." — Reciisa in selecl. Decl. T. III. p. 193 sqo., Servest. T. Ili. p. 185. et Richard. T. II. p. 699.

Oratio de vita Georgii^ Principis Anhaltini* recitata a Georgio Maiore.

Liuceat lux vestra, Inquit filius Dei, coram homl- nlbus, ut glorificetur pater vester coelestis. Vult multos ostendere Deus confesslonem verae doctri- nae, et erudirl et confirmari ;dios allorum testi- moniis, sicut ad Petrum dicitur: Et tu conversus confirma fratres tuos, vult etlam consplci Eccle- siam, quae quanquam dlsslmllls est imperlls, exl- gua, aerumnosa , orba, slne praesidlis, slne ty- rannica potentia, tamen vult eam agnosci Deus, et cerni non esse agmen Cyclopum aut Centaurorum, aut Bacchi exercitum, sed navim in qua vehitur multitudo imbecilla discentlum veram doctrinam deDeo, ut in Psalmo dicitur: Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem , in qua navi ta- men ad clavum adsidet fillus Dei, et multi sunt remiges unius vocl omnes obtemperantes, mode- sti , concordes, periti, singull suo loco fidellter facientes officlum, Et horum remlgum consessus slmllis est gravlsslmo Senatul. Qnem enlm cogl- tare possumus Senatum pulchriorem, quam fult horum scnum consessus, qul eodem tempore non procul a lordane In oppldis vicinls habltarunt, et saepe ad collatlonem de doctrlna convenerunt, Sem, Abraham, Loth, Isaac, Rex Abimelech.

Omnibus igitur temporlbus circumspiciant

oculi atqae mentes, et conslderent, ubi et quae slt

Ecclesia , ubi sonet incorrupta doctrina et confes-

slo, quales sint Doctores, quales adluncti els gu-

I bernatores , ut plorum voce et exemplis confirme-

69

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

70

mur. Manifestum est autem illustrissimum Prln- cipem Aiihaltinum , qni non solum generis nobi- litate, sed etiam eruditione, sapientia et omnibus virtutibus excelluit, gravissimo iudicio doctrinam sonantem in Ecclesiis nostris amplexum esse, nec postea abiecisse unquam , tametsi propter confes- sionem magnis iniuriis et contumeliis adficiebatur. Ut igitur et multi apud exteros et posteri sciant, qualis vir hic doctrinae testis fuerit, historiam eius recitabo.

Nec alienum est hoc argumenlum ab hac re- nunciatione, Nam et huic ipsi cui gradus decer- nitur, et nobis omnibus utile est hoc exemphim intueri, quia semper prodest Ecclesiae historiam et doctrinae genera considerare, et piorum testi- moniis confirmari. Deinde et praesentia Dei in Ecclesia agnoscenda est, et gratiae agendae snnt, quod dat ahquos sahit^tres Doctores et gubernato- res, et accendenda est invocatio , ut deinceps et nobis adsit, et regat docentiiun et discentium pe- ctora. Denique commonefieri nos prodest, ut suo quisque loco imitetur huius Principis diligentiam in inquisitione veritatis , in invocatione, iri casti- tate et omnium virtutum officiis.

Propter has causas scio bonis omnibus et uti- lem et gratam fore hanc commemorationem, quae tamen muUo erit brevior et tenuior, quam postu- lat magnitudo rerum, de quibus dicendum erat. Sed scitis nulla ullius creaturae oratione satis ex- poni posse miranda Dei opera, Ecclesiae guberna- tionem, doctrinae ampHtudinem, virlntum decus. Quae enim eloqnentia sapientiam Dei satis illu- strare potest? Qualescunqne breves commone- factiones proponimus, ut ad piam cogitationem rerum maximarum invitentur aliqui, et cum cele- bramus dona Dei in viris magnis, Deum ipsum aspici volumus et eius sapientiam, bonitatem et praesentiam in genere humano cogitari, ut ei gra- tiae agantur: Sicut pie et erudite scripsit hic Hen- ricus Sthenius:

Quos ego cum laudo , laus ea tota Dei est,

Llt autem exteri et posteri sciant, qua in familia natus sitPrinceps Georgins, pauca de vetustate et celebritate familiae modestissime dicam, et non fingam fabulosam originem, sed recitabo quaedam historica, nota omnibus, qui non sunt ignari Ger- manicarum historiarum. Cum Lotharius Saxo, Imperator sapiens et magnanimns, exercitnm in Itaham nntteret, ad intestinas seditiones oppri-

mendas et ad expellendos Saracenos, praefecit exercitui Albertum cognomento Ursum, natum in famiha Comitum de Ballenstet et Ascania, scitis autem Ascaniam arcem et oppidum esse non pro- cul ab Ilalherstadio. Huius Alberii Ascanii tanta fuit sapientia et virtns, ut in Italia partim consi- ho, parlim praeliando et domesticos tumultus se- daverit, et Saracenos represserit. Postea secutus Lolharius in Itaha expulsis Saracenis, pacem le- gibus, iudiciis et praesidiis sapienter munivit. Cum autem tunc vetus famiUa IMarchionum Bran- denburgensium Electorum extincta esset, Lotha- rius Imperator tantum tribuit virtuti Alberti Asca- nii, ut ei Marchiam et pulcherrimum a^iujua Electorum traderet. Nec aliud honorificenlius iu- dicium de Alberto ab Imperatore, cuius fuit ex- cellens sapientia, fieri potuil, quam quod auxit eius potentiam ditione tanta , et ornavit dignitate qua non alia pulchrior est in genere humano.

Huic Alberto Ascanio filii fuerunt cum alii tum et Bernardns qui duxit exercitum Friderici Barbarossae in Italia. Cum autem Henricus Guel- fus cognomenlo Superbus, Dux Saxoniae et Bava- riae, Imperatorem in Italia sedltioso consilio de- seruisset, et Dux Henricus postea proscrlptus in Angliam fugisset, in tanto Germaniae periculo prndentiam, vlrtutem et fidem tantam esse in Ber- nardo Ascanio Friderlcus iudicavit, ut ei et ditio- nem Saxonicam ad Alblm , et qnarum summa est dignitas et autoritas Ascaniae et Anhaltinae fami- liae, quas quidem amplius ducentis annis magna cum gloria retinuit, ac posteri Alberti et Bernardi magna virtute defenderunt hanc Gerraaniae oram adversus Henetos, Bohemos, Polonos et Tartaros. Aliqui etiam in Syriam duxerunt Friderici Se- cundi exercitns.

Certum est autem continua serie ab Alberto Ascanio, et a Bernardo Duce Saxoniae Alberfi filio ortos esse principes Anhaltinos, qni veterem patriam Dei beneficio adhuc possident. Fuifque nostra memoria praecipue clarus natus in ea fami- lia Piodolphus Anhaltinus, qui Imperatoris Maxi- milianl exercilus in Italia duxit, et saepe foeliciter cum Venetis et lulii Pontificis copiis dimicavit.

Vetustarn nobilitatem , et nomen vetuslissi- mae arcis et familiae Ascaniae indicat. Tniscon.^s enlm ab Ascane diclos, multorum scriptorum opi- nio est, qui vocabnli viclnitate moventur , ac de- lector nomine Ascanis, quia videtur a reliffione 5*

71

DECL. DE GEORGIO PRINC. ANHALT.

72

indlta esse appellatio illi nepoti laphet. Nam Esch Cohon significat sacerdotem ignis. Fuit igitur ille nepos laphet custos sacri ignis, videlicet religio- nis et doctrinae. Sed haec vetera omitto. Extat autem in histoiiis non solum continua seriesPrin- cipum Anhaltinorum seu Ascaniorcm, sed etiam rerum honestissimaram commemoratio quas ges- serunt, quam hoc loco recitare nimis longum esset.

In hac nobiiissima fijmilia natus est Patre Principe Ernesto et matre nata in familia Ducum Munsterbergenslum , Princeps Georgins. Erant autem in parenlibus cum aliae virtutes, tum vero studiura magnum cognoscendae doclrinae de Deo, et vera invocatio Dei. Quare et filios ipsi domi ad agnitionem Dei et ad omnia honesta officia ad- suefecerunt, el Doctores eis idoneos quaesiverunt. Evat tunc in inclyta Academia Lypsica Georglus Heltus Forchemius, cuius fuit in formandis inge- niis fides et foelicitas exlmla, et laudabatur inte- grltas et gravitas in moribus. Hic enim initio eru- dilt loachimum Camerarlum , Casparum Crucige- rum, et alios qui postea propter erudltionem in Ecclesia et in gubernatione utiliter vitae communi servierunt, Huic Georgio Forchemio commen- datus est adolescens Prlnceps Georglus Anhaltl- nus, apud quem cum natura esset doclrinae avida et capax, celeriter Grammatlcen, linguamLatlnam, Dialecticen et Catechesln doctrlnaeChristianae dl- dlcit, et ad exercitia invocationis sludlose adsue- factus est.

Postea de consilio gravissimi senis Eplscopi Mersburgensls , Adolphl Principis Anhaltlni ius- sus est initla doctrinae lurlsconsultorum dlscere, quo in genere tantam praestitlt adsidultatem , ut fontes recte cognosceret, qua in re adluvabatur non solum a Doctoribus, sed etiam naturae gene- rositale, quae amabat veritatem , et erat fugitans cavlllationum. Videbat, ut in arte, exordia, pro- gressiones et metas, et intelligebat veritatem lu- cem divinam esse, monstratam generi humano, ut teneatur discrimen inter honesta et turpia, inter bona et mala, et agnoscatur Deus, et sciatur qua- lis slt, videllcet sapiens, verax, bonus, iustus, beneficus , castus , vindex scelerum. Dlcebat Deum velle nos sibi adsentirl agnlta verltate, praestiglas cavillallonum et sophlsmatum iliudere Deo. Et saepe iliud Salomonis repetebat. Non decet Prlnclpem labium mendax. Fontes igltur inris et usum quaerebat, ac praecipue Panormi- tanum legebat.

In hoc tyrocinlo cum annos aliquot praepa- rasset ingenium, et iam egressus esset annum vi- cesimum secundum, Cardinalis Albertus Elector Moguntlnus, etEpiscopus Magdeburgensis, natus in familla Marchlonum Brandenburgensium, ad- lunglt eum consiliarils in aula, ubi iam non in umbra, ut in Academia, sed in iudiciis et in de- Hberationibus gubernationis usum doctrinae iuris conslderavit. Et cum natura facundus esset, saepe iussit eius voce Citrdinalis exponi causas, quae erant in deliberf.tlone aut iudiciis proponendae. Ita et industrla augebatur et confirmabatur iudi- cium. lam autem certamina de doctrina Ecclesiae mota erant, et Tecelius, qui scurrlli impudentia venales indulgentlas pontificias clrcumtulerat, et elus satellites Eccius et alii Lutherum assiduls scriptls et fulminlbus pontificiis cogebant, de fon- libus doctrlnae Christianae multa dicere.

Et extabant iam Lutheri explicationes, de discrimine legis et Evangelii, de vera poenitentia, de gratia, de fide, de vera Invocatione, de usu Sacramentorum , de discrlmine legum divlnarum ethuraanarum, de dlscrimine ministerli evange- lici et politicae potestatis. Haec scripta erant in manibus doctorum et indoctorum, ac studia ac- cendebantur, qula superstltlosl Canones diu fue- rant consclentlarum carnificina , et Pontifices et Monachi regno suo immoderate abusi fuerant. Desiderabatur etlam Theologia pura et perspicua, quia labyrlnthi Scotlstarum et siniillum erant inextricabiles. Multi igitur docti et pii adsentie- bantur Luthero , et gratulabantur Ecclesiae illu- scentem veritatem, alii prophani laetabantur laxa- tione vlnculorum quorundam, ut fieri solet.

Etsi autem legebat et Princeps Georglus haec scripta, qula Deum recte colere cupiebat, et mul- tis pils sententlls adsentiebatur, tamen qula vere- batur, ne aetatis infirmitate allcubl laberetur, non statlm de toto genere doctrinae pronunciavit. In- terea vero slmul ardentibus ac adsiduis votis a Deo petivit, flecti pectus suum ad veritatem, ac lachrymans saepe haec verba repetivit : Fac cum servo tuo secundum mlserlcordiam tuam, et iusti- ficatlones tuas doce me, et studiose legit scripla prophetica et apostolica, et his adiunxit historiam veteris Eccleslae, scripta Augustini, Hieronymi et Petri Longobardi, ac laboris huius hortatorera et socium habebat Georgium Forchemium. Et quia fontes in scriplis propheticis et apostolicis cognoscere cupiebat, addldit linguae Graecac et

73

DECL. DE GEORGIO PRINC. ANHALT.

74

Ebreae studium, tantumque in Ebrea profecit, ut par esset in ea doctis interpretibus. Saepe etiam de omnibus controversiis cum eruditis et sapien- tibus disserebat.

Tandem igitur diu cogitatis omnium senten- tiis, cum iudicaret Ecclesiarum nostrarum confes- sionem, consensum esse veteris Ecclesiae catho- licae Dei, traditum in scriptis propheticis et apo- stolicis, etsi odia et pericula prospiciebat, tamen ostendit palam se amplecti nostrarum Ecclesiarum confessionem, et ab adversariorum consiiiis et sa- crificiis discessit, seque totum dedidit precationi et lectioni, et fratres optimos Principes, cum qui- bus in tota vita sic vixit, ut nulla res unquam eorum concordiam labefactaverit, in laboribus gu- bernationis sednlo adiuvit. Ac primum communi consilio cum fratribus instauravit Ecclesias in pa- tria, praefecit idoneos pastores , iussit recte doceri populum, abolevit ritus viciosos, constituit scho- las, attribuit stipendia. Ita facta est emendatio sine dissensionibus et sine ullo tumultu. Et iu- diciis ac exemplis piorum Principum multi ad agnitionem veritatis invitati sunt, multi confir- mati. Postea et in aliis partibus gubernationis fideliter et utiliter patriae servivit.

Deinde vocatus adEccIesias regendas inMers- burgensi diocesi, ibi quoque recte doceri populum curavit, et praefuit Ecclesiis universae regionis Mysorum, fuitque hic et vitae cursus annos fere viginti, donec ex hac mortali vita ad coelestis Ec- clesiae societatem vocatus est, vixit caste in vita celibe, sine ulla contaminatione, cubicuium eius erat templum , academia et curia. Nam ibi haec fiebant^quotidie, precatio, lectio, scriptio , et deliberationes de gubernatione. Ac ut Esdras, utraque in re patriae profuit, docuit et confirma- vit multos concionibus et editis scriptis, et rexit consilia gubernationis. Neminem sciens unquam laesit, benefecit privatim et publice multis, fuit suasor pacis inter Principes, mulorum diremit controversias, abhorruit ab omnibus seditiosis, turbulentis, Alcibiadeis consiiiis, ab ambitione alienissimus fuit. Nunquam ira, velodium, vel vindictae cupiditas eum impulit, ut contra iusti- ciam faceret, aut tranquillitatem communem tur- baret. Iniurias etiam multas et magnas excelso animo condonavit tranquillitati publicae, dolores etiam alios ea animi moderatione tulit, ut satis intelligi posset, eum sustentari invocatione Dei, et acquiescere in Deo. Norat ut vir doctus, discri-

mina consolationum humanarum et divinarum, et saepe haec dicta repetebat: Subditus esto Deo, et ora eum; Prope est Dominus his, qui tribulato sunt corde , et humiles spiritu salvabit.

Sludia, dolores, adsiduitas in gubernatione, precatio abducebant eum ab omnibus voluptati- bus corporis. Ac post consolationes , quas ei co- gitatio divinarum promissionum et invocatio ad- ferebant , dicebat se non habere aliam levationem moesticiae, nisi colloquia optiraorum fratrum et aliorum honestorum ac doctorum virorum, ac de- lectabatur hoc versu:

■^dv yt (fikov \oyoq iaTi ToTg Xvnovfiivotg*

De forensibus controversiis disserebat cum viris clarissimis lurisconsultis, sapientia et virtute prae- stantibus, Hieronymo Schurffio etLudovico Fach- sio, de corporis humani natura, de morborum causis et remediis, cum peritissimis Medicis, Se- bastiano Aurbachio, Augustino Schurfio et la- cobo Milichio.

De doctrina Ecclesiae cum Luthero, lona et lohanne Bugenhagio Pomerano, ac multas eorum disputationes, plenas eruditionis et pietatis me- minimus.

Adsedimus cum interrogaretLutherura, quo- modo invocatio in Ecclesia discernenda sit ab ethnica invocatione, cum et| Ethnici non furiosi cogitarunt unam esse mentem architectatricem mundi? Ibi Lutherus respondit, semper in invo- catione cogitandum esse, quid alloquamur, et se- iungendam esse nostram invocationem ab ethnica, ac praecipua esse duo discrimina, alterum de es- sentiaDei, alterum de voluntate, ac de utroque discrimine, mente intuendas esse patefactiones di- vinas in baptismo filii et alias, ac promissiones divinilus traditas. Hanc ipsam ob causam pro- diisse Deum ex arcana sede, ut in his patefactio- nibus agnoscatur, et a commenticiis numinibus procul seiungalur. Ac in cogitatione essentiae hunc Deum, qui pater est aeternus Domini nostri lesuChristi, et cum filio et Spiritu sancto omnia condidit, et promissionem reconciliationis tradi- dit, eamque sanguine et resurrectione filii obsigna- vit, compellandum esse, sicut inquit Christus: Quimevidet, videt patrem. De voluntate etiam cogitari oportere mediatorem et promissiones.

Huic verae invocationi dissimilliraa est eth- nica seu turcica, quae negat hunc vere Deum, conditorem rerum esse, qui est pater Domini no-

75

DEGL. DE GEORGIO PRINCIP. ANHALT.

76

stri lesu Christi. Et ignorat mediatorem et pro- missiones, sed dubitat, an et cur nos indlgnos Deus exaudiat.

Taxabat et doctrinam Monachorum, quae iubet adferre dubitationem adDeuni, sicut adfe- runt Ethnici. Iiibebat saepe recitare, et semper in invocatione cogitare promissiones, quia earvim cogitatione fides accendenda sit, et damnabat En- thusiastarum furores, qui abducunt homines a co- gitatione scriptae promissionis, dicebat autem hanc doctrinarn quotidie in ardenti invocalione exercendam esse.

Hic cum rursus interrogaret Ascanius de discrimine Personarum , cur fihus loyoo, nomine- tur, tertia persona Spiritns, graviter ingemiscens Lutherus deplorare calamitates Ecclesiae coepit, veteres controversias repetivit, et execratus est diabolicos furores Samosateni, Arii et similium, ex quibus orta est deinde blasphemia Mahometica, deinde et querelam addidit de negh*gentia scripto- rum recentium, in quorura disputationibus vere hoc accidit, ut plura sint na^t^Ya quam t^ya. Est, inquit filius, integra imago aeterni patris y.aX v(pLaTaf,i8vri, Aoyog autem dicitur non solum, quia patris sese intuentis cogitatione genitus est, sed etiam, quia per eum decretum, de toto ordine creationis et restilutionis humani generis dictum est: Hic est angelus magni consiHi, proferens ad- mirandum et arcvinum decretum, de humana sa- lute, ex sinu aeterni patris, sonat vocem Evangelii ad Adam et Hevam , servat nunc quoque ministe- rium Evangehi, et voce Evangehi dicit consola- tionem in cordlbus, monstrat patrem, reddit no- bis vitam, et dat Spirilnm sjinctum, qui in cor- dibus laeticiam , invocationem, et accendit alios tales motus , qualis est ipse, unde et Spiritus ap- pellatio est, quia tertia persona sic nobis patefacta est, quod divinos motus in corde accendit.

In hanc commemoratlonem ingressus Luthe- rus muUa dicta enarrabat, t?}?/ aQXV^ oVt xal la- Xoj vfuv. Et in Salomone de sapientia : Fui cum eo artifex, ludens in orbe terrae suae, et delecta- tiones meae cum fiHis hominum. Quid dulcius est, inquit, hac sententia, de fiHo enim dicitur, in quo fulget idea opificii mundi, et qui se patefecit generi humano edita voce, hidit mirandis operi- bus in creatione et in coHIgenda Ecclesia. Quale enim spectaculum est hominis formatio, quaHa spectacula sunt adsumptio naturae humanae, Hbe- ratio Nohae in diluvio, popuH in Aegypto, resur-

rectiones mortuorum, et aHa miranda facta? lam hoc dulcissimum est , quod ait se hominum con- suetudine delectari: Nobiscum adest, coUigit et servat Ecclesi.im voce EvangeHi.

Taiia erant argumenta faraiiiarium sermo- num, quoties hi viri conveniebant, quorum erat Ascanius tanquam ayiovo&hrjg, nec erat auxpov TiQOGoynov, sed suum iudiciura erudite de contro- verslis et de enarrationibus addebat, miscebat et pia vota, ac Deo gratlas agebat cum pro aliis be- neficiis, tum etlani pro hoc ingenti munere, quod depulsls tenebris paplstlcis, quae sunt ethnica- rum similes, reddidit nobls Evangeh*i hicem.

lonae viro erudito in doctrlna Ecclesiae et in Inre dlxerat, videri sibl ravToXoylav esse in latina Interpretatlone inconclnnam et obscuram , in prl- ma eplstola lohannisy in capite] tertio: Peccalum est inlquitas. Respondit lonas interpretis negH- gentia erudltisslniamdefinitionera obscuratara esse. Ut enlm privationes definluntur coUatione, ut cum diclmus tenebras esse privatlonem lucis, ita lo- hannem rectissime definire, peccatum esse, quic- quid est contrarlum legi, rj ajua()Tia sotIv dvo- juia. Norma est instlclae, lex Dei, quae est sa- pientia in Deo aeterna et immota, cuius radii transfusi sunt In rationales creaturas,, et quae in promulgatione Decalogi repetlta est. Contraria hulc normae et sapientlae suae Deus damnat et peccata nominat, ac propter ea fontibus irascitur, et eos destruit. Ac adpjiret loannem motum esse licentia eorum , qui ex gentibus ad Ecclesiam con- versl erant, qnlbus ostendenda fuit norraa unde iudlcarent, qu^e mahi sint a Deo damnata, dedu- cit igitur nos ad legem , quam recte vult inteUIgi.

Delectabatur et simiHtudine qnam recitabat D. Pomeranns. Ut annuhis magno aestimatur, et amatur propter gemmam , Adamantem , aut Sma- ragdum, non propter aurum, sicdicltur: Fide iu- stlficari homines propter gemmam, fiHum Dei, hanc autera geramam fide amplectimur.

Cum loachimo Camerarlo disserebat de omnium aetatum historiis, de Imperiorum muta- tionibus et perlodis, et earum causis, de motihus coelestibus et de syderum effectione. MuUa et de phrasi in Hbris apostoHcis sciscltabatur. Ac ut alunt Platonem sic amasse yvcofioloyixov scri- ptum, cui tituUis fuit Sophron, ut sub culcitram coUocarit, ut in lecto etiam ad manum esset, slc Ascanlus amabat Solomonem et Siraciden, et sae- pe dicebat gnomas esse exlmium icpodiov in vita,

77

DECL. DE GEORGIO PRINCIP. ANHALT.

78

et utiles commonefactiones in multis dellberatio- nibus. Quia vero Siracidae lectio passim corrupta est, fuit hortator loachimo, ut ederet emendatam. Saepe et de sententiis obscuris cum eo disputabat, ut cum in capite quadragesimo primo dicitur: (fvXa^oy K7i6 oxoQay.iajuov Xriipews '/cal dooeojg, aenigmata inquit lego , et petebat enarrationem, Hic loachimus ait factum esse verbum ab Adagio sgxo^axag, et iubere cavendam esse expulsionem seu deletionem dati et accepti , id est, iustae com- pensationis in contractibus et in referenda gratia, velle Deum hanc compensationem non aboleri, quae et ordo est sapientiae et iusticiae in Deo, et nervus hnmanae consociationis, et significat Deo nos gratitudinem debere. Etsi alii alias interpre- tationes quaerebant, tamen Ascanius amans iusti- ciam et gratitudinem , hanc loaclumi interpreta- tionem anteferebat.

Sed omitto longiorem narrationem talium colloquiorum. Extant enim ipsius scripta, quae et eruditionem ipsius et confessionem ostendunt, quae cum communiEcclesiarumSaxonicarum con- fessione congruit, quam pio et gravissimo iudicio amplexus nunquam ab ea discessit, et fanaticis dogmatibus pugnantibus cum ea confessione acer- rirae adversatus est.

Laudanda est et haec eius prudenlia et dili- gentia, quod genere sermonis proprio et perspicuo usus est, ne ambiguitas, ut saepe fit, gigneret diversas opiniones et dissidia. Erat autem con- stantia vitae et morum talis, ut vere de eo dici possit, quod de integerrimo Imperatore Marco Antonino scripsit Dion: o/uoiog dia narzwy iys- vero yML ev oiidevl rjXXoioj&eiy aya&bg de tjv xal ovdev TiQOGnotyTOV elxev. Haec quanta bona sint et in Principibus et in privatis hominibus, omnes sani intelligunt.

Postremus eliam actus vitae Principis Geor- gii, pietatem eius et Dei praesentiam ostendit. Cum toto semestri conflictaretur cum morbo mo- lestissimo, tamen quotidie piis precibus sese, Ec- clesiam, optimum fratrem, et caeteros Principes Anhaltinos, patriam et Germaniam Deo commen- davit, deinde lectionem audiebat ex propheticis et apostolicis libris, quantum potuit etiam con- silia gubernationis adhuc rexit. Testamentum pie condidit, in quo et confessionem suam repeti- vit, et Ecclesiarum defensionem fratri commenda- vit. Addidit etiam singulis pastoribus Ecclesia-

rum suae ditionis ad annuos redditus frumenti medimnos duodenos.

Tandem vero languefactam naturam supe- rante morbo mense Octobri, anima eius ex hac mortali vila ad coelestis Ecclesiae societatem evo- cata est, cum quidem sese vivens, quotidie filio Dei commendasset, et adsidue commemorasset di- vinas promissiones: Sic Deus dilexit mundum, ut filium unigenitum dederit, ut omnis qui credit in eum, non pereat. Item: Nemo rapiet oves meas ex manibus meis. Item: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, ego reficiam vos, et tan- tum animi robur fuit, ut satis adpareret in eo lu- cere fidem ac fiduciam filii Dei divinitus accen- sam, quotidie enim cum fratre et aliis de benefi- ciis filii Dei, de spe vitae aeternae, de miranda collectione Ecclesiae ex genere humano, dulcis- sime collocutus est.

Etsi autem orbitas fratris, Ecclesiae, palriae, nostrae dolorem nobis adfert, tamen ipsi quidem Principi Georgio migratio ad consuetudinem coe- lestis Ecclesiae gratulanda est, et retinenda est memoria confessionis et virtutum ipsius, primum ut Deo gratias agamus de donis, quae ipsi et per eum aliis tribuit. Verum est enim hanc in eo lu- cem veritatis, et flammas amoris erga Deum, et caeteras virtutes dona Dei esse, transfusa in eum, ut et ipsi et aliis salutaria essent, et in hac gratia- rum actione consideremus duo hominum genera. Vasa irae et vasa raisericordiae, ut Paulus norai- nat. Quid tristius est, quam esse pestem generis humani seu aldoxoQa? ut fuerunt Alcibiades, Ca- tilina , Nero et sirniles. Rursus quantum bonum est esse organum Deo placens, et utile Ecclesiae, ut fuerunt loseph, Samuel, Ezechias, et alii, qui- bus etPrincipem Georgium annumeramus, in quo praesentia Dei , tum in ipsius confessione et virtu- tibus, tum vero in gubernatione conspecta est, quam Deus sic adiuvit, ut patria tranquilla fuerit tot iam annos, quibus vicinia bellis undique arsit.

Haec Dei beneficia undique agnoscenda sunt, et gratis mentibus celebranda , deinde singuli ar- dentibus votis petaraus, ut filius Dei nos sibi pal- raites faciat, sicut inquit : Ego sum vitis, vos pal- mites, ac faciat nos organa misericordiae^ gu- bernet consilia et labores nostros , ut prosint Ecclesiae.

Deinde et confessione Principis Georgii con- firmemur, et exemplis eius excitemur ad invoca-

79

DECL. DE DIGNITATE PRINGIP. ELECT.

80

lionem Dei, et ad dillgentiam retinendi dona di- vina. Nam et fatendum est virtutes esse dona Dei, et siraul consideranda est eius diligentia, quod ea adsidua invocatione petivit, et cavit, ne petulanter effunderet. Habenti enim dabitur, ut inquit filius Dei, qui quldem vult nos intuentes in talia exempla, scire se aequalem esse, et nobis quoque petentibus opitulaturum esse. Sicut Psal- mus docet accendendam esse invocationem talium exemplorum consideratione, cum inquit: Acce- diteadeum, et accurrite. Iste pauper clamavit, etDominus exaudivit eum. Intuentes igiturPrin- cipis Georgii cursum , et grati Deum celebremus, et petamus nos quoque gubernari , et studia , se- dulitatem et diUgentiam eius, in retinendis Dei donis pie imitemur, Dixi.

No. 141.

an. 1554.

De dignitaie Princip, Elect.

Prodiit separalim : „ Oralio de dignitate Piincipum, quibus electio Imperatoris in Germania commendata est. Re- cilata Vitebergae, cum decernerelur gradus Doctori Paulo Gusebelio Longicampiano. Excusa in officina baeredum Georgii Rhaw, MDLllll. l'/spl- 8." — Recusa in selecl. Decl. T. 111. p. 239 sqq. Servest. T. III. p. 227. Ricbard. T. II. p. 536.

Oratio de dignitate Principum , quibus Electio Imperatoris in Germania commendaia est.

Sapienter institutum est, ut in renunciatione pu-

blici testimonii, singuli qui hoc loco dicunt, ad-

ferant commonefactionera aliquara convenientera

suae arti. Cura autera alias saepe de legura fonti-

bus et dignitate gravissirae dictura sit, et refutati

sint furores hominura fanaticorum , qui leges et

totum politiciim ordinera damnant, ego nunc de

dignitate Principutn, quibus electio Iroperatoris

in Germania coramendata est, quaedara dicara.

Quanquam enim eius rei cogitatio proprie ad

sumraos Principes pertinet, tamen populus do-

cendus est de reverentia, quae tanto fastigio debe-

tur, et de voluntate Dei servante genus huraannra

regnorura distinctione et ordine, ut et obedientia

confirmetur debita iraperiis, et raulti horaines

rooveantur, ut ardentiorlbus votis a Deo saluta-

rem gubernationem petant, qua de re saepius re-

petendae sunt piae commonefactiones, quia pau-

cissimi iu populo considerant voluntatem Dei in

constitutione regnorum, ac plurimi cum vident toties mutata esse regna in mundo, et in singulis plurimum fuisse, et esse confusionum et scelerum, imaginantur casu regna transferri, aut tantum rapi horainum audacia, et oderunt oranem guber- nationem tanquam tyrannidem, et non solum pre- calionem omittunt, sed etiara seditiosis sermoni- bus alienant hominura voluntates a gubernatori- biis, et coraraunera tranquillitatera turbant, obliti saeverissiraae vocis divinae, quaeinExodo scripta est: Principi populi tui non raaledices.

Quare saepe muhumque comraonefaciendi sunt horaines, ut considerent in gubernatione, bona et mala, et discernant causas. Ipse ordo politicus, leges, magistratus, iudicia, legitimae pocnae, contractus^ conservatio societatis huma- nae sunt illustria testimonia de Deo et de provi- dentia. In his ipsis testiraoniis agnoscimus et esse Deum, et sapientem, bonum, beneficura, iustum, veracem, caslura, et vindicem scelerum esse. Saepe igitur hunc pulcherrimura ordinera aspicia- mus, et sciaraus eum vereDei opus esse, et mira- biliter ab ipso conservari inter varias confusiones, quae accedunt, nec oriuntur a Deo, sed a furori- bus diabolorura et horainura. Harura causarum diversitatem raenti proponilo, tanquam in hac imagine pictam: Si gregera ovium in florido prato pastor custodiat, et lupi allquot irrurapentes ra- piant ac dilanient oves aliquas, taraen vigilans pastor incitatis canibus depellit lupos, et raaiorem partera gregis servat. Sic verissime adest Deus generi humano, et est beneficus et vigilansPastor, non sinit deleri totum genus humanura, et re- prirait grassantes diaboios et turbulentos ho- mines.

Considerata autem harum causarum diversi- tate, et nostra imbecillitate, ardentioribus votis a Deo petamus, ut nos protegat, et libentius a nobis lupos depellat. Simus ipsi quoque circum- spectiores, ne velut oves longius vagantes, inci- damus in hipos, et nostra stulticia ordinem tur- bemus. Utinam haec saepe cogitarenl homines sumrai et infimi, Utinam Principes agnoscerent se divinitus in hanc stationem collocatos esse, ut gregem a Deo coraraendatum, tanqnara mapalia custodiant, et sint suramiPastoris fideles rainistri, non ut suis cupidilatibus ipsi in grege lanienam exerceant. Hae comraonefactiones saepe repetun- tur hoc loco, etDeus praecepit, ut saepe repetan- tur, Ideo nunc quoque initio orationis haec dixi.

81

DECL. DE DIGNITATE ELECT.

82

Utile est aulem omnibus, saepe mullumque considerare successionem imperiorum, quomodo Deus custodierit genus humanum , et rexerit le- gibus, et compescuerit tyrannos et latrones per quatuor monarchias, sapientia, virtute et potentia excellentes in genere bumano, qnarum picturas Deus esse nobis proposuit in Daniele, quae pictu- rae distinguunt etiam virtutem et fortunam singu- lorum imperiorum. Simnl aulem ibi significatum est, in hac senecta mundi plus fore confusionum, quam fuitantea, et tamen, donec est genus hu- manum , regna aliqua Deum scrvaturum esse, quae quo propior erit finis mundi, erunt langui- diora. Interea maximam fore potentiam barbari- cae cuiusdam gentis, quae in divinis vaticiniis nominatur Gog et Magog, quam esse Turcicam gentem nihil dubitemus , qnae manifestis miracu- lis a Deo reiecta et damnata est. Voluit enim Deus nos praemonere, ne moti polentia eins gen- tis, deficiamus ab ea doctrina , quae voce filii Dei nobis tradita est.

Simul autem significatum est, Turcos non habituros esse monarchiam parem prloribus, sed alia quaedam regna mansura esse, quorum nul- lum potcntiam habebit parem prioribus monar- chiis. Sed tamen ut aliquo modo leges et disci- pHna conserventur, snbinde Deus excitat Regem antecellentem virtute et potentia caeteris: talis Piex fuit Carolus primus, qni dilacerata veteri roonarchla Romana, caeteris Regibus in Europa antecelhiit, tenuit enim Galliara, Germaniam et bonam Italiae parlem, et compescere caeteros po- tcrat. Qiiare cum prioris monarchiae quasi reli- quias teneret, nomen etiara ei Romani Imperato- ris attributum est, et religionisChristianae, quae in imperio Romano iam propagata erat, et legum Romanarum praecipuus cnstos fuit.

Grata et utilis fuit tunc universae Europae coniunctio Italiae, Galliae et Germaniae. Et ipse Carolus voluit hanc coniunctionem durare ad posteros, ac Ludovico filio tuendam tradidit. Postea cum Galliae pars avulsa est, tamen Ilaliae et Germaniae coniunctionem retinuerunt viri sa- pientes et magnanimi Saxonici Principes Ilenri- cus, Otho primus, Olho secundus et Otho ter- lius. Et quia reipsa iam compertum erat hoc qualecunque imperium iam salutare fuisse Euro- pae, depulsos esse barbaros Saracenos ab Italia, a Germania Hnngaros et Henetos, et in his ipsis gentibus religionem Christianam horum Princi- Melanth. Oper. Vol. XII.

pum virtute propagatam esse, Olho tertlus qui adeo excelluit sapientia, ut nomen ei attributum sit, mirabilia mundi, hanc coniunctionem novo consilio munivit*

Adsentiente Piomano Pontlfice constltuit, ut deinceps semper coniunctae essent It;dia et Ger- mania, et ut in Germania septem cssentPrincipes Electores, qui ellgerentRegem GermanicumPrin- cipem natura in familia Germanica, dominaturum Italiae et Germanlae, et cui tribuerctur litulus Romanl Imperatoris. Hoc decretura qno anno factura sit, non certo traditur, sed non multo anle morlem Othonls tertii factum esse narratur. Scri- blt autem Urspergensls dlgnus fide, mortuum esse Othonem tertlum anno .milleslmo prlmo, quinlo CalendasFcbruarll. Blondus decretum deElecto- rlbus faclum esse serlblt biennlo anle. Et consen- taneum est fuisse deliberationem non subitara, Voluerunt autem autores hulus pulcherrlmi con- silli hunc Imperatorem non solura esse Itallae et Germaniae defensorem, sed etiam praecipuum inter Fieges publici consllli Princlpem, et Regum allorum Ducem in tuendo plo consensu doctrinae religionis, et in reprimendlsBarbarorura irruptlo- nibus in vicina regna. Ad haec sumraa officia hunc Imperatorem velut in speculam summam in genere humano collocarunt. Ac sapienter insti- tutum est collegiura Electorura, ut septem essent Principes, sive exempIoPersarum , siveLaconico. Nara et apud Persas consih*nra summum fult post regera seplera noblllssiraorura Princlpum. Et apud Lacedaemonlos Ephorl fuerunt quinque. Noster Saxo sapienter viros doctos et bellalores miscuit, tribusEpiscopis, Moguntlno, Treverensi et Coloniensi adiunxit ex bellicosissimis gentibus tresDuces, Boheraicura, Saxonicura etMarchlcum, et adlunctus estPalatlnusFihenl, vel quia e stirpe Caroli fuit, vel ut Fvheni ripara contlnuam quasi Hmitem Electores quatuor custodlrent, ut alibi li- mitem orientalera lenuerunt caeteri. InhocSenatu aequalitas est Arithmetlca, tantum hoc munus ha- bet propriura Moguntlnus , ut caeteros convocet.

Hic Senalus et ellgit Imperatorem, et si fit tyrannus, aut hostis verae doctrlnae tradltae in symbolis, Apostolico et Niceno, eriplt ei impe- rium. Nec fiunt decreta a solo Imperatore , sine adprobatione plurlum ex hoc Senatu, qui eliam in conventibus faclt nQoftovXEVtLia, de quo delnde deliberant caeteri Prlnclpes, cum quibus postea communis fit sufFragatio. Sicut Athenis Senatus

6

83

DECL. DE DIGNITATE PRINCIP. ELECT..

84

faclebat 71Qo/3ovXsv/j.ci , de quo postea i*n conclone deliberabalur: ita regnum in Germania tempera- tum cst honestissima aristocratia, Cum igitur rerum maximarum custodia, religlonis Christia- nae, legum, iudiciorum, discipUnae, in hac parte generis humani praeclpue commendata sit huic Imperatori , et Electorum Senatui , agnosca- mus hoc ingens decus , et reverenter de Impera- tore et de hoc praecipuo Senatu generls humani sentiamus.

Nec Ideo quia malor est Turclca potentia, maiorem dignitatem esse Turcici Imperatorls exl- stlmemus, quia dignitas non est in illa barbarlca lyrannide. Tantum apud eas gentes est, apud quas verae religionls doctrina colllur. Ubl leges divinae, et ex his extructae aliae lcges honestae conservantur, ubi sunt legitima ludicia, et sccle- rum poenae, et ubi honesti homlnum coetus iustis armis proteguntur. Haec cum non fiant a Turcis, etiamsi est magna potentia , tamen honore impe- ril non ornetur, Ideoque voce divlna ante raulta secula, tyrannls illa damnata est. Et qualis slt gubernatio, nomen et eventus ostendunt. Turca enlm vastatorem significat, et res ostendlt eam partem terrae quae urbes habult plenas artium, Eccleslarum et aliorum ornamentorum ita vasta- tam esse a Turcis, ut nunc barbarlca soHtudo sit, slne luce doctrinae, sine legibus, slne iudiciis, slne ordlne vltae. Intueamur ergo alteram gene- rls humani partem , et ibi vere agnoscamus Impe- rium esse, idque veneremur omnes, praecipue vero Prlncipes, quos magls InteHIgere suam dignl- tatem decet. Veneremur autem primum propter Deum, qula certum est legitima imperlaDei opera esse, ut Paulus Inqnit. Deinde et sapientia In ipsa constitutlone, et utllltates quae secutae sunt, et duratio ostendunt hoc imperlum dlvlnitus con- stltutum et servatum esse, Saplentiam , leges, doctrlna, iudlclorum ordo ostendunt. Utilitatem non agnoscere ingratitudo est, multos enim excel- lentes Prlncipes huic imperloDeus Irlbuit. Caro- lum primum, Ludovlcum Plum, Ilenrlcum Au- cupem , qui doctrinam Evangelll propagavlt In Cymbrlca Chersoneso, et represslt Henetos et Hungaros. Othonem prlmum qul infusos In Ger- manlam Hungaros profligavlt, et multis seditio- nlbus oppressls Italiae, Germanlae et Galliae pa- cem restltult. Sed dicam de eorum merltis, qui Electorum sufFraglls post Othonem tertlum Impe- ratores electi sunt, ut hunc Senatum etiam pro-

fulsse Europae conslderetls. Nisl fuisset exccllens virtus InHenrlcoBombergensi, qui prlmusElecto- rum suffragiis factus est Imperator, non tribulsset ei posterltas nomen Sanctl, Hic Saracenos gras- santes in Ilalla delevlt, pacavlt Belgicum, propa- gavit doctrinam Evangelii in hanc vicinam Ely- siam, quae nunc parlim Silesla est, parlimLusa- tla. Hungaros represslt, et cum Piegi dedlssel sororem Giselam , flexit anlmum elus ad agnltio- nem verae religionis. CunradusFrancus represslt Hungaros et Burgundos. Lotharius Saxo rursus grassantes in Italia Saracenos delevit, protulit ex blbliotheca in iiidicia libros Romani luris, restl- tuit pacem et leges InGermanla, quam graviter adflixerant bella clvllia. Postea cum rursus Pon- tifices accendissent bella civilia in Germanla, T\o- dolphi consiliis et virtute pax restituta est. Multa sapienter, honeste, et utillter in toga et in armis acta sunt a Carolo quarto et ab eius fiHo Sigis- mundo, qul cum esset Marchio Brandeburgensis et Moraviae, accersitus est ad regnum Hungarl- cum. Etsl autem aliquotlesSigismundus a Turcls vlctus est, tamen eorum vlres his praeliis dimi- nutae sunt, ne cito poslea longius progredi po- tuerint. Magno labore etiam dlssldia inter Pon- tifices diremit, quae sl non dirempta essent, ma- iores dlstractiones in Europa factae essent. Sed obiiciunt aliqul, non semper fuisse foelicem Electionem , fuisse Imperatores quosdam ignavos, quosdam etiam pernlclosos patrlae et Itallae. Fa- tendum cst, non semper fuisse similem foellcita- tem aut electionis aut ipsorum Imperatorum, et deploranda est'|communis humanarum rerum in- firmitas. Neque illa vetera imperia aurea et ar- gentea slne magnis calamltatlbus fuerunt. Vagan- tur poenae per genus humanum, et ostendlt Deus exempla iudicil sul et irae adversus peccata in summls et infimls, et magls conspiciuntur Regum poenae. Interea tamen Deus sicut inqult: Non faciam furorem irae meae, non prorsus sinit ho- mines delerl, sed propterEcclesIara servat aliquas reliqulas. Ideo subinde tribult aliquos salutares Principes. Et quanquara eventus interduni non fuit foelix In electlone, tamen res ostendlt consl- lia Electorum plerunque honesta fuisse. Viros honestos elegerunt, ac plerunque concordes fue- runt. Exemplum etiam posteritatl memorablle reliqult proxima electio, in qua priusquam fieret suffragatio , iurarunt Electores , se non facturos esse solennem electionem, nlsi prius communi

85

DECL. DE HIERON. SCHURFF.

86

consensu staluissent sc electuros esse eundum , ne Germania dislraherelur Eleclorum dissensione. Nec peregrlni Pieges accersiti sunt, .nisi semel, cum alil Alfonsum Hispanum, alii Fiicardum An- glum altraxerunt,

De Alfonso non dubium est accersitum esse propter excellentem sapientiam et virtutem, qui tamen cum esset Philosophus, et dimicare de im- perio non vellet, quanquam Baslleam venit, ta- irien volens cessit relicto hoc certamine. Anglus cito mortuus cst.

Interdum etiam furlae pontificiae fuerunt causae dissidiorum inlerElcctores. Et non mullo ante Pontifex Romanus conatus est hunc nervum imperii, videlicet ius eleclionis, insigni astutia aholere. Nam Episcopum Moguntinum Comitem Isenbergjuin ohhgare voluit Aeneas Sylvius, ne unquani nlii adsentiente Piomano Pontifice Mo- guntinus Electores convocaret. Qua in re cum non assenliretur Mogunlinus, sensit fuhnen pon- tificium, sed a Friderico Palatino fortiter et foeli- clter defensus est, Postremo ostendit duratio divinitus hanc irnperii formam et institutam et conservatam esse, quia annos amplius qulngen- tos mansit haec forma, atque utinam diutius eam Deus conservet. Sed plurimorum regnorum fata- les periodi fuerunt anni quingenti. Ab exitu Israelitarum ex Aegypto sunt ad Salomonem annl clrciter quingenti. Inde ad exilium Babylonicum rursus quingenti. A redltu quingenli ad ulti- mum excidlum. Ac signlficatur lilc numerus in Danlele cum fit mentlo septuaginta hebdomadum, quae sunt anni quadringenli et nonaglnta. Ac nunc poslrema mundi senectus est. Quare valde metuenda est huius formae mutatio, praesertim curn etlam Turcos progressuros esse multi prae- dixerlnl. Et lohannes Ilillen Franciscanus Ise- nacensis scrlpsit anno millesimo sexcentesimo Turcos in Germania et Italia dominaturos esse. Narravit etiam optlmus Princeps Dux Saxoniae Elector lohannes, fratrem et se adolescentes co- mitatos esse patrem ad Maximiliani electionem, ibique ludaeum vaticinatum esse, tunc eligi postremum Germanicum Imperatorem. Tanta cum autorltate haec praedictio sparsa est, ut Ele- ctores vatem illum ad se accerserent, et longio- rem expllcalionem flagitarent. Hic respondit alium potentem Imperatorem post Maximilianum secuturum esse, qui regna externa etiam possessu- rus csset, sed orlum a Maximiliano, qui futurus

esset autor novae formae imperll. Sed quicquid erit, oremus Deum aeternum patrem Domlni nostri lesuChristi, qul condidit genus humanum, et propter Ecclesiam servat aliquas politias, ut clementer mitiget impendentes mutationes, et protegat in his regionibus Ecclesias et earum hospitia. Et diutius servet in Germania legillmi imperil decus, regat etiam Prlncipum animos, ne aut odiis aut ambitione incensi patriam dila- cerent: sed ut sunt cognatl, ita sint inter se- vere Germani, non fucata benevolentia sese mu- tuo complectentes, et saluti communi Germaniae et vicinarum gentium consulant. Dixi.

No. 142.

an. 1554.

De Hieroiu Schurff,

la select. Declam. T. Ilf. p. S41 sqq. , Richard. II. p. 6I6., Seivesl. T. III. y>, 324. litiam separatioi edila. Cf. vStrob. bibl. Mel. INo. 414.

Oratio de vita Hieronymi Schurffii^

luris utriusque Doctoris, recitata a D, Mi-

chaele Teubero,

Mlrum est, cum legum et totius ordinis politici manifesta sit utilltas et pulchritudo, tainen omni- hus temporibus fuisse multos, qui non tantum licentiae cupidltate oderunt dlsciplinae vincula, sed etiam allos , quorum nonnulli praetextu sa- pientiae, multi praetextu religionis vociferali sunt, totum hunc ordinem honestae et civilis vitae in- iuslam tyrannidem esse, sicut apudPlatonem qui- dam legem nominat tyrannum. Et quod magis mirum est, cum vox divina in Ecclesia maxime ornet leges et imperla, tamen fere omnlbus aeta- tlbus vagati sunt fanatici spiritus, qui omnes ner- vos honestae societatis inciderunt, sustulerunt iura coniugli , et distiuctionem Dominiorum, damnaverunt Maglstratus, Leges, ludicia.

Tales furores circumtulerunt statim post Apostolos tempore Adriani Imperatorls, Haeretici in mullis Asiae et Africae locis, Carpocrates, Martion et deinde Manes, qui, qula homines facile capiuntur opinione et spe divini consortii, simulabant in suis congressibus subitas conster- nationes, susplria, lachrymas et alios gestus arte fictos, ut persuaderent aliis, se cum Deo colloqui, et invitarent stultos, ut sperarent, se 6*

87

DECL. DE IIIERON. SCHURFF.

88

quoque guslaturos esse illud dlvinum nectar. Ita- que et dcfinilionem iusticiae acceptam alicunde ex serraonilius non indoctorum honiinum, detorse- runt ad has suas imposluras: luslicia est socielas cumDeo, cum aequalitate. Societatem cumDco inlerpretabantur esse illos adflatus, et aequalita- tem deinde inlelllgebant , non ordinatam lege dl- vina aequalitalem , sed confuslones coniugiorum, Platonlcam communicationcm facullaluni , sedi- tlones contra Magistratus etc.

Tantos furores extitlsse illls foellcloribus temporibus, cum adhuc viverent, qui Apostolos audlverant (namPolycarpus auditor loannis Apo- stoli vidltMartionem) vix crediblle esset, nisi has hlstorias recitarent scriptores digni fide, Clemens, lustinus, Epiphanlus et ahl. Sed proh dolor multa similia exempla vldlt nostra aetas. Aliqiio- tles a tahbus impostoribus falso praetextu religio- nis raotae sunt sediliones, et fuerunt multorum tragici exitus. Necesse est igltur saepe moneri iuniores de suls et publlcis periculls.

Prlmum igitur agnoscant naturae humanae imbeclllltatem, deinde et diabolorum insldias et rablem. Natura hominum per sese irapaliens est freni, ut mollissime dlcam, et sliiguli nos ipsos amamus, nobis blandlmur, non durlter rcpugna- raus nostris cupiditatibus, et aegre ferimus eas coherceri, HIc naturae morbus cum non repri- mitur dlscipllna, et cum fit contumacia, dlaboli occupant talium hominum implorum et petulan- tium pectora, reverenliara omnium legum eis ex- cutiunt, et confirraant ordlnis contemptum et licentiae amorem, et odlo Del et Ecclesiae impel- lunt alios ad sediliones raovendas, alios ad ab- surda et pernlclosa dogmata spargenda, ut fiant maiores dilacerationes generis humani, caedes et vastationes, et ut Deus contumelils adficiatiir.

Cum igltur certissimum sit , hos tantos furo- res in haereticls et seditiosis hominlbus a diabolo oriri, priraum vera doctrina divinitus tradita de politico ordine et cogitatione de fontibus legura, muniendl sunt anlmi, et discendum est, legem esse Dei saplentlam, et in ipso Decalogo expres- sam, et saepe repetltam illustrlbus testimoniis in Ecclesia, et insllam a Deo humanis raentlbus, ut testetur esse Deura, ac ostendat qualls sit , videli- cet saplens, verax, beneficus, iustus, caslus, vin- dex scelerum. Nec allud est in tota mundl na- tjira Illuslrlus testlmonlura deDeo, quam hi ra- dii sapientiae divlnae in mentibus humanis, mon-

strantes Deum, et dlscernentes honesla et turpla, et in cordlbus dolor, executor scelerum, tanquam carnifex ream naturam destruens. Haec non esse casu ita nata manifestum est.

Cum igitur in ipsis legibus Dcura cernaraus, venereraur autorem, et legibus propter Deum oblemperare studearaus. Deinde et precemur Deum, ut confirmet anlmos nostros, ut hanc lucem intuentes, agnoscanuis eius saplentiam et iustlclam, et ipsi obediamus et eura cclcbreraus, nec slnat nos furils dlabolicis iinpelli contra leges et honestum ordinem ab ipjo conditum. Movea- raur et poenis, quae ordine divlnitus saneito se- quuntur conlun)acIam , ut filius Dei inqult: Qul gbidium acceperit, gladio peribit. Et de inceslis libldinibus inqult vox dlvina : Omnis anima quae feccrlt has abominallones, peribit de populo suo. Cum igltur cerlissimum slt, omnia atrocia scelera comilarl poenas, manifestura est, hunc ordlnem dlvino consiilo regl et conservari. Sic perpetua experlentia etiam iudicare coegil, et oslendit ve- tus dictum: Cernit Deus omnia vindex,

Has admonitiones saepe repetimus, qula Deus vult nos hanc suam doctrinam sonare, et vobis utilissimura est, de rebus tantis recte eru- diri, AcDeum precamur, ut in multorum pecto- rlbus accendat lucera , qua ipse recte agnoscatur, et sapientia eius monstrata in legibus conside- retur.

Semper autem In imperiis mediocrlter con- stitutis cerli fuerunt legum custodes, ut Athenls erant No^uuepvXay.eg , ita hoc tempore in Europa sunt luris Doctores, qui profeclo raagnum onus in Piepublica sustinent. Hi controversias difficl- limas in foro diiudicant, hi regunt gravissimas deliberationes in curia, de bello et de pace, ac plurimum refert Pieipublicae, in hoc ordlne gu- bernatorcs consillorum esse viros recle doctos, iustos, timentesDeura, sapientes et pacis araantes, et quorum sententias cerlum sit ex veris legum fonlihus sumptas esse. Tales habuimus recens in hac reglone duos viros excellentes eruditione, vir- tute, sapientia, Doctorem Hieronymum Scliurf- fium et Doctorem Ludovicum Fachsium, qui et oracula fucrunt in difficilirals controversils, et docendo legum doctrinam ad posteritatem propa- gaverunt.

Tallbus vlris cum orbata sit Respubllca, et cum nos ipsi praeceptoribus tantis orbatl simus, gravem causam doloris habemus. Sed quia Deo

89

DECL. DE HIERON. SCHURFF.

90

oblemperandum est, el ipsi curn ad hanc luris ci- vilis doctrinam adiunxissent aliam sapientiam raa- iorem, scilicet vcri Dei agnilionem et invocatio- nem, alacres ex huius vitae aerumnis ad coelestis Ecclesiae societatem discesserunt, dolor mode- randus est, memoria tamen cum significatione perpetnae gratitudinis retinenda est, Ideo nunc hreviter hisloriam viri clarissiml Doctoris Hiero- nynn Schurffii recitabo, quae multa exempla con- linet, quorum consideratio et excitare ad virlu- tem aliquos poterit, et multa de studiis moncre. Hoc officium nos quidem praecipue ei debemus, qul fulmus ipsius auditores, et vere hoc praedi- ciire possumus, plurimum nobis formam doctrl- nae, qua ususest, et elus in iudicando pruden- tiam ct recliuidinem profuisse.

OrdI;'.r autem a patrla, In Helvetlis vetus familla est Schuiffiorum, et cum alla sunt vetu- statis testlmonla, tum hoc quoque, quod in Syn- odo Gonstanliensl fuit Doclor Schurffius inter delectos Germanlcae natlonis ad praeclpuas deli- bcratlones ut catalogus praestanllum vlrorum, qul in ea Synodo fuerunt, ostendit. Pater medicus vixlt in urbe, cui nomen est a Sancto Gallo. Ma- ter honesta matrona fuItBibracensIs, cognata viro excellentl saplentla ct virtule Gregorlo Lamparter, cancellarlo Ducls VYIrtebergensIs. IIIc Grcgorius Doctorem Ilieronymum propter mernoriam pater- nae amicltlae et cognationis familiarlssime com- plexus est in convenlu Wormaciensl, cum Ibi Gregorlus esset inter consillarlos Caroli Impera- torls praecipuos, anno milleslmo, quingenteslmo, vicesimo primo, ubi cum alllsPrlncIpum negotlls, tum vero etlam de controverslls Eccleslae saepe cum eo Doctor Hleronymus collocutus est, et commemoravit ei, molas esse controversias a Lu- thero, non piivataulla cuplditate, sed ut doctrlna necessaria Illustrarelur, et exposuit seni doctri- nam de poenitentia et gratulta reconclllatlone, quam ille commemoratlonem confessus est, slbi gratam fulsse. Et erat Is tunc Mercurino cancel- larlo Imperatorls famillarlsslmus.

Natus patre loanne Schurffio medico, jet matre Blbracensi in oppido S. Galli, cum Gram- niallcen in patrla dldicisset, Basileam missus est, ubi Dialecticen , quia excellens in eo ingenll recti- tudo erat, celeriter perceplt, et motus admlra- lione sapientiae, et virlutls Doctorls Craffti Ulmen- sls, omlssa paterna arte, luris doclrinae se dedl- dit. Mfulli enlm adhuc Basileae et Ulmae merai-

nerunt, eximiam fuisse saplenliam et gravitatem in Craffto, qui curaUImam vocatus esset, Hlero- nymum pater In Academiam Tubingensem mislt, in qua et ipse diu vixerat, et cum Nauclero et Summenhardo Theologo dulclsslma amlcitla con- iunctus erat. Ibi lurlsconsultos audlvlt Eblngc- rum, qui dlu postea vlxlt, et lector lurls fult an- nos tres et quinquaglnta, quem et Ipse Doctor Hleronymus narrabat mlnlmum labyrlnlhornm in docendo adferre solitum, et fontes luris rectissime ostendlsse. Ibi et Doctorem Lupffdich audivlt, culus persplcuitalem in docendo etiam probabat. Simul aulem Theologum Summenhardum audlvlt, quem et alii luris studiosi audlebant, quia doctrl- nam Eccleslae evolvere ex praestlglls inutilium disputatlonum et ex superstlllosa interpretatione tradltlonum humanarum conabatur, et Gersonis imltator erat.

Cum autem illustrlsslmus Dux Saxonlac Elector Fridericus decrevisset Academiam In hoc oppldo constltuere, et laudarentur studla Acade- miae Tublngensls, voluit hanc suam scholam Co- lonlam esse harum duarum, Llpslcae et Tubln- gensis. Ac mandata dedit Staupiclo, ut ex Tu- binga lectores aliquot lurls et docfrlnae ecclesla- stlcae et phllosophiae adduceret. Hic igilur lurls- consullos duos Wolffgangum et Vollandum inge- niosum virum, qui et cancellarius postea fuit Ducls Wlrtebergensls, adduxit.

Vollandi ingenium magnlfaciebat Hlerony- mus, ideo invitatus ab eo comes fult hulus lon- glnque profectionls, Adducti sunt et alli lectores philosophicl, Sigismundus etDionysius, qui postea consenuit in raonasterio Hirsaugiensi. Sed de hls nunc non dicara.

DuxFridericus, quia sciebat in gubrrnatlone opus esse cognltione lurls, eius doctrlnae studla maxime excitare cupiebat, et cum essent leclores eruditi, et audltorum medlocrls frequentla , Ipse cum fratre interdum lectiones audiebat. Erant igitur hic ea studia ardentiora, et Hieronymus, quanquam audltor erat, tamen qula ingenlo et cognltione luris caeteris audltoiibus antecellebat, non tanlum a lectoribus, sed etiam ab ils vlris, quorum in aula praeclpua erat autorltas, dilige- batur, Itaque cum non araplius anno hic fuisset, ornatus est gradu Doctorls, et amlco Vollando redeunti in patriam in rounere legendi successit. Et cura in lectlonibus lucerent vls Ingenil et eru- ditio, aliquiinlo post Dux Frldericus eum delibe-

91

DECL. DE HIEFiON. SCHURFF.

92

rationibus adliibnit, etlocum ei tribuit in supremo iudicio Dncum Saxoniae, quod semper Principes voluerant esse arcem iusticiae in his terris, eam- que ob causam ex JNobilitate el ex Doctoribus lecti sunt iadices, quorum maxime probata est sapien- tia et integritas.

Habebat hic coUegas non vulgares, initio Wolffgangum, deinde et Henningum. Et con- sulebatur haec Academia a multis gentibus de gra- vissimis controversiis. Itaque Hieronymum et collegae, et negotiorum varietas ac magnitudo quotidie acuebant. Et ipse inluens Henningum, et atlente considerans fontes sentenliarum, quas in deliberalionibus dicebat, ita processit, ut postea ipsi nemo praelatus sit. Magnum decus est et praesidium Reipubiicae talis lurisconsullus, cuius sententiis tuto credi potest. Sic apud tres Electorcs Saxonicos vixit annos quadraginta duos, ut et studia doctrinae luris et iudicia praecipue irexerit, et plurimis consiliis adhibitus sit, in qui- bus vox eius salutaris fuit Reipuhlicae.

Erudiit et scriptis posleritatem. Extant enim eius consilia, quae ostendunt non solum eruditionem ipsius et iudicii reclitudinem, sed etlam veritalis et iusticiae amorem in ipso per- petuum.

Ouanquam autem magna est negociorum in iUIsCenturiis, quae exlant, varietas, tamen lectio iu primis ulilis est ad iudicandas emptionum na- turas , et ad discernendas emptiones ab usurarum pactionibus. Nullius enim extant scripta inagis perspicua de contractuum distinctione. Et iion sohim haec scripta, sed etiam vita eius ostendit, fuisse eum acerrimum usurarum hostem.

Postquam autem ex hac Academia propler hellum discessit, ab inclyto Principe Marchlone Electore in Academiam Francofordianam accer- situs est, iihi annos seplem magna sedulitate, et in roagna audilorum frequentia propagavit luris doctrinam. Accersitus autem ab Imperatore Ca- rolo quinto, ut inter iudices summi iudicii in hoc Germanico imperio locum haberet, excusa- tione seneclae usus est.

Hactenus de eo studio dixi, quod professus est. Nunc de aliis eius virlutibus dicam. Cum adolescens ad agnitionem et invocationem Dei a patre adsuefactus esset, dih*genter et quidem lior- tante patre, in AcademiisEcclesiae doctrinam au- divit. Et quia sciebat in doctrina usitata multum esse inextricabiHum disputationum , postquam

Lutherus concionari in hoc oppido coepit, stu- diose cum audivit, deinde et scripta legit, et cognitis incorruptae doctrinae fontlbus, eam pie amplexus est, et de omnibus conlroversiis saepe cum Luthero, cum Amsdorffio, quos ut fratres diligebat, et cum ahis amicis eruditissime disse- ruit, quia serio statuebat aliquam esse Dei Eccle- siam, et hanc solam esse, quae amplectitur scripta prophetica et apostolica sine corruptehs. Legit igitur avide omnlum temporum Ecclesiae certa- mina, conluUt antiquitatis iudicia ad recentlum seculorum et huius temporis doctrlnam. Ac valde hietabatur, videns reipsa congruere harum Eccle- siarum doctrinam cum veteri Ecclesia puriore, curn scriptis Auguslini et alils postea. in quibus signa erudltlonls et pietatis conspiciuntur, quia singuHs aetatibus ahqui fuerunt Evangehi testes.

Meminimus rairifice delectalum esse dicto Bernhardi, in quo dicitur: Necesse est primo omnium credere, quod remissionem peccatorum habere non possis, nisi per misericordiam Dei. Sed adde, ut credas et hoc, quod per ipsum pec- cata tibi quoque donantur. Hoc est testimonium, qnod perhlbet Spiritus sanctus in corde tuo, dicens: Remissa sunt tibi peccata tua. Sic enlm ait Apostohis: Gratis iustlficari hominem per fidem. Talia dlcta multa legens et audiens con- firmahat in pectore fidem, et animl pietatem vera invocationeDei et honestissima morum guberna- tione ostendebat.

De doctrina saepe cum Duce Saxoniae Fri- derico Eh^clore gravissime collocutus est. Ad Ducem Saxoniae loannem scripsit confesslonem, in qua diserte explicat proposilionem : Sola fide iustificamur, et hls verbis usus est, non intelll- gendam esse hanc proposltlonem , fide nos iustos esse, sicut muUi imaginabantur. Novilate lioml- nes iustos esse, sed propter filium Dei medlato- rem , quem tide agnosci et cuius promissionera fide accipi oportet. Erant igitur verba in eius scripto : Non propter nostrum credere , sed propter fihum Del mediatorem. Certamina etiam de doctrina cum princlplbus viris ei saepe fuerunt, et ahquos flexit ad doctrinae studium, ahquos ad moderationem. Nihil fingo. Sunt haec nota prae- stantissimis viris, qui adhuc vivunt, Doctori Gre- gorioPontano etNicolao Amsfordio, et ahis, cum quibus amanter et placide studio vexitatis de tola Ecclesiae doctrina saepissime colloquebatur.

95

DECL. DE HIERON. SCHURFF.

94

Doctrlnae summam probabat, quanquam vo- lebat quaedam dici mlnus horrlde, quaedam ctiam fieri moderatius et a populo et ab aliis, ut erat gravis, constans et disciplinae amans. Sed nun- quam dlscessit a doctrinae puritate, et vere imago erat morum ipsius dictum Sophoclis : Talis est vir bonus, semper est sibi simills.

In conventu Wormatiensl, cum Lutherum audirent Imperator Carolus et Senatus imperii, ipse dicenti aderat, et palam cum eo deliberabat, et ostendebat, se eius doctrinam amplecti, Poslea fult gubernator inspectlonis Eccleslarum in ripa Salae. Cum enim Monetarius et Pelargus turbas- sent Ecclesias, et misera plebs ah*cubi sediliones movisset, sedatis tumultibus Princeps optimus loannes voluit inspIclEcclesias. Eam rem neccs- sariam commendavit primum Doctori Hleronymo. Id consilium honestum et pium profuIsseEcclesiis, foelix eventus ostendit, ut multi norunt. Abhor- rebat enim a fanaticls et seditlosis opinlonlbus, et volebatEcclesias recte doceri, et pastoribus hone- stas mercedes constltui, qua de re Dux loannes et liberaliter mandata dederat. Meminimus etiam cum donatlonum confirmatlo peterelur, cilata hac sententia Esaiae: Et reges erunt nutritores tul. Cum prlnceps valde delectatus esset ea senten- tia, statim impetratam esse confirmationem.

Coniugem habuit honestlssiraam, cum qua summa concordia et caste vixlt annos amplius «juadraglnta. Ex hac nati vlvunt adhuc filius et filia matrona honestisslma, qae vidui patris oeco- nomiara vldua gubernavit. Erga paupcres bene- .ficentiam llberaliter exercebat. In tolerandis in- iurlis dolorem et cuplditatem vindictae propter publlcam tranquillltatem et propter Deum repri- raebat. Denique mores elus exemphim esse viri honestl, pii et officiosl poterant, Talis cum fue- rlt, et cum praeclare meritus slt de nobis et de Piepublica , decet nos elus cum signlficatlone gra- litudinls recordari. Et exemplum multis utlle est. Debetur gratitudo slngulis, qul suo loco be- nefaciunt generi humano. Ducibus, qui armis repellunt hostes, et pacem tuentur. Senatoribus, qui regunt civitates et hominum commercia, et juvant homincs aedlficiis. Sed cogitemus maiora esse beneficla, propagatlonem verae doctrinae de Deo et de leglbus, iustam gubernationem iudicio- rum, et consilia salutaria in Republica. Ac po- steritati non solum proderunt scripta, quae reli- quit Doctor Hieronymus, sed multo magis audi-

tores, qul voce ipsius erudlti, accepta doctrinae semina aliis tradent, et quorum nunc ah'quo Deo iuvante, magnos labores in Reipublicae guberna- tione fideHtcr sustinent.

Domestlca consuetudo multls annls fult cla- rissimo viro D. Ulrlco Mordisen cum eo , quem quidem ut fiilum dilexit, et qui vlcissim prae- ceptorem amavit tanquam patrem. Vlxit apud eum et vir ciarlssImusDoctorMelchiorKlIng, qui ambo in hac vicinia, quos labores dlu iam susti- neant, non ignoratls.

In Academla ad Viadrum lurls lector et in- terpres est vlrclarisslmus, Doctorloannes aBorck, Bremensis, quo multis annis nemo fuit Doctori famlliarlor. Sed longum esset enarrare omnes.

In extremo agone etiani, ingressus annum quartum et sepluagesimura, fidei robur ostendit, ardentissimis votls Ecclesiam et sese et suos Deo comraendavit, saepe repetens et symbolum et pre- cationera, ac dlserte testatus est, se hunc verum Deum invocare, qui se patefecit misso filio , et se toto pectore adfirmare, hanc unara deDeo doctri- nara veram esse, quae in librls propheticls et apostolicis et Isymbolis scripta est, ac saepe ex- pressa personarum mentione dlxlt: Omnipotens Deus, aeterne pater Doraini nostri lesu Christl, creator coeli et terrae, angelorura et hominura, et aliarum creaturarum omnlum, cura fillo tuo coaeterno et Spirltu sanclo oro, miserere mei propter lesura Christura filium tuum , crucifixum pro nobls et resuscitatum , sanctifica me Spiritu tuo sancto. In manus tuas commendo spiritum meura. Inter talia vota cura fiducia filli Dei et spe mens erecta non obscure ostenderit, se desi- derlo consuetudinis Christl et coelestis Ecclesiae adfici, anima elus hoc mortali carcere placide II- berata est. Nos memoriara et vlrtutera ipsius et doctrinae retlneamus, et honestissimos mores eius imitemur , et sequaraur in studio iudicium eius, quaeramus doctrinae fontes, nec stulta curiositate adplaudaraus ineptls iliis, qui nunc iactitant, se novam formam doctrinae lurls raonstraturos esse, quorura insulsitatem et stulticiara ipse omnium maxirae detestabatur.

Oro autem fiHum Dei Domlnum nostrum

lesum Chrlstum , ut seraper in hls regionibus Ec-

cleslara slbl colllgat et cam gubernet, et protegat

eius hospilla, et non sinat deleri honesta doctri-

1 nae studia et disciplinam. Dixi.

DECL. DE LEGE PLACUIT.

an. 1554.

96

De lege Plactdt,

In select. Declam. T. IV. p. 150 sqq., Servesl. T. IV. p. 137. et Richard. T. II. p. 555.

Oratio de legePlacuity Cod.de ludiciis, 1554.

Hulla sunt illustria testimonia de Deo, impressa naturae : ut ordo corporum mundi, leges motuum coelestium, annua terrae foecunditas, vices tem- porum, remediorum varietas. Sed omnium tesli- moniorum de Deo maxime perspicuum est, lux illa in mentibus, quae est noticia immota, discer- nens honesta et turpia, iusta et iniusta: quae cum nobiscum nascatur, et sit immutabilis, necesse est nos agnoscere, ab immenso opifice eam singulari consilio hominibus insitam esse: et radium esse sapientiae divinae, ostendenlem et quid sit Deus, et quah's sit: videlicet quod sit sapiens, verax, be- neficus, iustus, et iusta volens, castus , volens nos ipsi conformes esse , et puniens scelera.

Has nolicias vult Deus et commonefactiones de sese esse, et normas vitae. Nec habet homi- num natura quicquam pulchrius hac sapientia, seu his raJiis divinae lucis in nos sparsis : de quibus ut saepe cogitemus, admonenl nos quolidiana vi- lae negocia et adsidui contractus. Universa enim hominum societas his regulis gubernatur. Sed non tantum propter corporura noslrorum utilita- tem saepe consideranda est haec sapientia: sed multo magis, ut agnoscamus eam testimonium esse deDeo, et adsensionem de providentia con- firmemus. Propter hanc gravissimam caiisam sae- pe animos excilemus ad cogitationem de legum fontibus et causis.

Etsi autem humanae mcntes intelligunt, hanc naturalem noticiam, discernentem honesta et tur- pia, esse radium divinae sapientiae in nos trans- fusum: tamen ut id firmius statueremus, semper addiditDeus vocem suam iuEcclesia: et cum alias, tum vero de rupe Sinai manifesta voce, non ad paucos, sed ad magnam mullitudinem hominum, edidit haec ipsa capita legum, quae antea scripse- rat in menlibus hominum: et postquam ea pro- nunciaverat, bis scripsit in tabulis saxeis, et ut certum esset, hanc vocem divinam esse: addidit tol facta extra ordinem naturae, ostendentia prae- sentiam Dei, et testificantia Deum esse polenlio- rem hoc ordine naturae.

Ideo autem Deus praefecit magistratus generl humano , ut hanc ipsam vocem legum Decalogi so- nent in genere humano: et eos armis et praesidiis instruxit, ut contemptores legura coherceant, aut extinguant. Vultque magistratus fideles, custo- des et propagatores esse huius aeternae sapien- tiae, patefactae bominibus: et severissime prohi- buit, conlraria huic divinae sapientiae constitui.

Sed sapientum gubernatorum mentes sem- per flexit Deus ad illustrandas leges Decalogi , sic ut ipsa vox Decalogi norma sit immota omnium constitutionum, in quibus magistratus circura- stantiae alicuius deterrainationera addunt. Ut cura lex divina inquit: Non furtum facies , raani- feste sancit dominiorum distinctionem,

Hic magistratus discernit gradus dominio- rum, directum dominiura et utile: et ostendit, qui gradus, ad quos perlineant.

Cerlissimum est igilur, hanc doctrinam iuris, cuius propagatio nostro ordini commendata est, esse et Decalogi vocera et sapientum gubernato- rura decretum, quibus Deus voluit per magistra- tus addi ahquarura circumstantiarura deterraina- liones, coUectas ex Decalogo, vel optimis demon- strationibus, vel probabiU ratione non pugnante cum Decalogo.

Ac nequaquam existiraandum est, hoc no- strura ius vel tyrannica arbitria efise, ut mulli su- perbi, qui legum vincula oderunt, vociferanlur; vel esse argatias seu praestigias, excogitatas ut serviant cupiditatibus htigantium, ut raulti in vulgo loquuntur, Sed re vera hoc nostrum ius est vox Decalogi, et ex Decalogo extructae conclusio- nes, bona consequentia per magistratus: quos Deus autoritate et saplenlia armavit, ut propter confirmalionem generis humani per eos iraperia consfituerentur, et defenderetur politica socielns.

Itaqne propter Deum veneraiida est sapientia iurls: quia verissimura est et ipsas leges, .et poH- ticura ordinera opera esse sapientiae et iusticiae Dei, et testimonia provldentiae de Deo in genere humano.

Et sit omnlum anlmis infixa vox saplentlae divinae, quae apud Salomonem inquit: Per me Fieges regnant, etPrlncIpes iusta decernunt. Ex- perimur in hac pravltate naturae humanae, odisse eam leges, tanquam carcerem , et malle concedi infinltam llcentlam ludendi vanitate opinionum, et explendi vagas cupiditates. Hanc naturae no- strae infirmltatera vult nos Deus agnoscere: et ut

97

DECL. DE LEGE PLACUIT.

98

revocaret nosad sese, et frenaret vagabundas rnen- tes, et patefecit se iilustribus testimoniis, et tra- didit legem suam: constituit imperia, et horribi- libus suppliciis caecos homlnum furores punit, qui contra leges frenos laxant suis cupidltiilibus. Ideo gravissime inquit Siracides: Vir sapicns non ha- bebit odio legem,

Cum autem de legum bonitate, et de reve- rentia legibus debita, saepe in hoc loco erudite et pie dictum sit , iam hac brevi commonefaclione, quam recensui, contentus ero: ac tantum oro iu- niores, propter Deum , ut saepe hanc veram do- ctrinam , de legum fontibus et utihtate cogitent: et saepe repetant secum dicta dlvina, quae praecl- piunt de reverentia legibus debita , et in animis amorem Dei et legum accendant.

Nunc vero ad erudiendos iunlores quaedam dicam de lege Placuit, inCodice, cuius verba haec sunt: „Placuit in omnibus rebus praecipue haberi tam iusticiae aequltatlsque scriptae, quam stricli iuris rationem.""

Scio reprehendi a quibusdam, quod hic no- minat lex aequitalem scriptam: cum tamen apud Aristotelem tmeixfia nominetur scripti correctio, omissa inscriptlone legis, ut cum iudex mitigat poenam homini modesto, qui non petulantla aut naturae perversitate, sed fame raotus, furatus est cibos: sicut de aequitate non scripta loquitur lex. Quod si Ephesi, in Dlgestis, de eo quod certo loco etc.

lam si semper anteferenda esset aequilas nor^ scripta , quld opus esset legibus, aut quando iu- dex ex scripta lege pronunciaret? Hlcqualls licen- tia concederetur iis, qui alioqui ius scriptum et privatam calliditatem, saepe etiam caecos adfectus legibus anteferunt?

Ut igitur haec distinctius explicentur, pri- mum exponam quid nominet ius strictum, quod vetustas linguae latinae nominat ius summum seu Graeci axQiftodiyMiov^

Dlscrimen est enlm inter lus summura et ca- lumniam. Est enim cahirania, verba astute con- tra nativam sententlam interpretari, et in deterius flectere: ut qula pactus triginta dierura inducias, noctu populabatur agros, quod essent dierum in- duciae, non noctium promissae. Et qul pactus dimidium navium, dissecuit naves.

Plenae sunt exemplorum hlstoriae. Paches

dux Atheniensls, cumColophonem ohsideret, quia

Melanth. Ofer. Vol. XII.

sciebat quantum in duce, qui urbi praeerat, mo- menti esset, evocat eum ad colloquium, et pro- mittit se in urbem remissurum csse vivum et iuco- himem. Diix nihii mali susplcans, venit in collo- quium. Cum igllur iam urhs sine duce esset, op- pugnat eam Paches: et ea potltus, reducit ducem, et ibi inlerficit.

Cum Alhenae captae essent a Lysandro, Iri- glnta gubernatorihus summa potestas dala est, ita ut posseut slne iudicils Intorficere turbulentos ci- ves, quos ipsi exlsllmarent sedllionum faces esse. Et erat pronussa Incolumilas Ipsis triglnta, et ;illls qui In suo quodam catalogo scrlptl eranl : ac fue- rat pacis et harum conditionutn autor Therame- nes. Cum aulcm videret Theramenes, ahutl col- legas sua poteslate, moderari crudelltatem cona- tus est. Qiiare llmentes eiun collegae, decreve- runt necandum esse. Theramenes se excusat , et petit servarl pacta, inxta catalogum. Sed Crlthis alt, facllem esse refutatlonem: nomlne Therarrje- nis delelo, non teneri collegas et catalogo. Sic elusls pactls , Theramenem collcgae interficiunt.

PopIIIus, pactus dlmidium navlura Antiochi, naves omnes dlssecari lubet: ut exarmatus Antio- chus, rebellare non posset.

Sic Cochleus interpretabatur decretum, Sa- cerdos ducens uxorem suspendatur: de patlbulo videlicet, cum decretum intelllgat suspenslonem, vacatlonem publlci officii.

Tales absurdae et sycophantlcae interpreta- tlones, allenae a consuetudlne sermonls, dlvlno iure prohibltae sunt , quodInq\n't: Non dlcas fal- sum testlmonlum. Et lurisconsultus inquit, frau- dem legi fieri, cum salvls verbis sentenfia ehulitJir.

DlfFert ab hac sycophanllca ius sumnuim: videllcet, in quo revera legls severitas In aliquo casu mitlgationem flagltat. Ut lex Pvomana iube- bat interfici militem, qui contra Dlctatorls man- datum dimicassef. Dlmicat provocatus Manlii Torquati fillus, et vlctor a patre interficltur. Hic non quidem calumnlosa lurls Interprefatinne Di- ctator fuit asperior, sed tamen paternus dolor mi- tigationem allquam adhibere polerat.

Ut autem in universum vetustas fult severlor, ita raultae sunt poenae in veteribus legibus atro- ciores, quam in recentlorlbus.

Usltatlssima fuit poena talionls, oculum pro oculo etc. Nunc mitlgata est. Ollra calumnia- tor hoc ipso suppliclo adficlebatur, quo reus ad-

99

DECL. DE LEGE PLACUIT.

100

feclus esset, si convlctvis essel. JSunc in tantc scelere lenior est etiam legum indignalio, quam prodest.

Olim debitor, qui non poteiat solvere aes alienum, debebatur in servitutem creditori, aut vendebatur. INunc cessio bonorum inventa est.

Lex bomicidam iubet affici capitali supplicio: sed postea scripta aequitas gradus dlscernit. Et Athenis diversa loca iudiciorum erant, alibi accu- sabantur insidiatores, alibi qui eadem in rixa fe- cerant, alibi qui casu interemerant homines.

Ex his exemplis inteUigi potest, aliud esse calumniosam interpretationem, aliud revera ius summum , seu ius strictum. Sed ego prorsus hoc adfirmo, in lege Placuit, intelligi proprie ca- lumniosam interpretationem. Hanc prohibet, nec vult iudices sua calliditate exasperare aut laxare leges: sed vult eos ex scripto dexlre intellecto iu- dicare. Et totum hoc ius scriptum, quod imperii autoritas gravissimo consilio recepit, nominat scriptam aequitalem: quia leges in illis casibus, de quibus principahter loquuntur, aequalitatem illam sanciunt, quam vera demonstratio ostendit artifici; postea ubi in casu dissimilitudo circum- stantiaeest, saepe leges ipsae addunt fmelxsiav: ut de caede fortuita, de ignorantia facti, de dolo, de culpa, de metu. Et expressae sunt in scriptis legibus multae mitigationes plenae humanitatis: ut cum iubent manumissos retinere libertalem, etiam si testamentum non vahiit.

Et innumerabilia exempla miligationum in- scripto iure expressa, passim obvia sunt.

Interdum Praetor suo consilio aliquid lenit, ubi tamen mitigatio ex fontibus legum derivanda est. Ac sapienter in lege Placuit, scriptam aequi- tatem nominavit Imperator, ut iudices sciant se aUigatos esse ad ius scriptum. Quid enim prodes- set habere ius scriptum, si h*ceret anteferre priva- tas opiniones?

Nec inteUigatur nomen aequitatis tantum de correctione legum nonscripta, ut Aristoteles lo- quitur: Sed intelligatur de aequalitate, quae ideo scripta est, quia vera demonstralione ex opinio- num diversitate eruta est. Vult enim Deus intel- ligi, iusticiam aequalitatem esse: ut sciamus ipsum aequalem esse.

Quaerunt igitur legumlatores eruditissimis rationibus aequalitatem, quae non semper conspi- citurab imperitis. Aequalitas est, ut solvat de-

bitor creditori. Quaesitum est igitur , an liceat creditori irrumpere in aedes debitoris, et auferre quantum debetur? prohibet hocsapienslmperator Antoninus: quia alia aequalitas publica pluris fa- cienda est, ut sua cuique domus adversus violen- tiiim tuta sit.

lubet igitur creditorem petere , ut magistra- tus iubeat debitorem solvere. Sic igitur inquil: Tu vim putas esse solum, si hornines vulnerentur. Vis est et tunc, quoties quis id quod deberi sibi putat , non per iudicem reposcit. Ita gravi deli- beratione quaesita est aequalitas in scripto : a qua cum disceditur, infinitae confusiones sequuntur.

Intelligatur ergo in lege Placnit aequitas scripta, de hac aeqi:alitate, quam Tegislator de- monstrationibus erutam sanxit. Sic et in defini- tione dictum esf , ius esse boni et aequi scientiam. Bonum nominat, in genere honestum : ut bonum est, non prostituere coniugem, ut licebat lege La- conica. Deinde aequitatem nominat, hanc aequa- litatem ratione inventam, quae est vinculum £o- cietatis humanae. Neque enim potest hominum vita conservari sine mutuis officiis et sine con- tractibus. Ut autem sit contractuum perpetuitas, aequalitatem esse oportet: alioqui pars hominum altera exhausta aut oppressa extiugueretur,

Omnia autem haec iustitiae exercitia sciamus eo instituta esse, ut Deum agnoscamus iustum et aequalem esse, iuxta normam quam patefecit.

Ostendit suam sapientiam aeternam et immo- tam , quae lex est: et iuxta hanc damnat pecca- tum in omnibus. Rursus etiam, sine tiqoCojtio- Xrjipia omnes recipit immensa misericordia , qui ad filium mediatorem confugiunt. Hanc aequali- tatem considerare nos in Ecclesia necesse est.

Hic autem et hoc considerandum est, Evan- gelium contineredulcissimam smslxeiay legis divi- nae, quae iustissima est: et tamen admirabili mo- do lenita est, sic ut legi satis faceret filius, et nos recipiamur propler filium : et approbet Deus ini- tia obedientiae in nobis, quae admodum infirma sunt, et procul a legis impletione absunt.

Haec est vera smsinsia, scripta non Solonls, aut Augusti literis, sed sanguine filii Dei. Fit autem illustrior harum maximarum rerum doctri- na, cum voluntatem Dei in iudiciis et exerciliis iusticiae in vita consideramus.

Oro aulem Deum, fontem sapientiae et iusti- ciae, patrem aeternum Domini nostri lesuChristi,

101

DECL. DE PARTU FILII DEL

102

ut propter filiiim semper Ecclesiam in his regioni- bus colligJit et guberr.et, et protegat Ecclesiae ho- spitia, et in eis doctrinarum et legum studia, et honestara disciplinam conservet. Dixi.

No. 144.

(an. 15^4?)

De partu filii Dei.

In select. Declam. T. III. p. 655 sqq., Servest. T. III. p. 620. etRichard. T. 111. p. 307.

Oratio de consideratione ftdeli saluiaris par- tus in terris jilii Dei.

Spero equidem plurimos ad hanc concionem , in qua de rebus arcanis, ac procul supra iudicia hu- mana posilis, dicturus sum, afferre mentes ita confirmatas luce divina, et testimoniis illustribus, quibus Deus se generi humano patefecit, ut vere assentiantur Evangelio, et statuant Ecclesiam Dei veras sententias de Deo circumferre, non elhni- carum mataeologiarum similes. Ac Deum aeter- num patrem Dorriini nostri lesu Chrisli toto pe- ctore oro, ut et veram lucem in omnium cordibus accendat, ut ipsum vere agnoscamus, celebremus et invocemus, et imbecilles erigat, et adiuvet, ne fluctibus dubitationum obruti, veritatem amittant. Nam prophanis mentibus frustra hae sententiae proponuntur, filium Dei Xoyov y.al tly.ova aWior aCdiov narfjog^ semper apud patrem fuisse, ac postea indutum humana natura , nobiscum versa- tum esse, factum hostiam pro nobis, et revoca- tum ex morte, nunc Ecclesiam suam Spiritu suo regere,

Haec cum Deus evidentibus tesliraoniis, re- suscitatione mortuorum, et aliis signis, vera et certa esse ostenderit, nos quidem asseverare non dubitamus , et hac confessione Deura celebran- dum esse scimus.

Sed prophanis haec asseveratio stulta , et plena anilium deliramentorum videtur, adversus quos non inslituam disputationem, sed me et «hos pios adhortor, ut miranda Dei facta plurinrsa ad nos confirmandos colligamus, quibus testimo- nia doctrinae coelestis edita sunt.

Eduxit Deus ex Aegypto populum inter stan- tes aquas, scidit ingentes scopulos, et effudit magna aquarum flumina, pluit grana de coelo, re- vocavit multos ex morte diversis temporibus. Haec

testimonia cum nec cominenlicia sint, nec obscu- ra , nos confirment, \\l coelesti doctrinae de filio Dei assentiamur, et contraria iudicia mentis hu- manae fienemus, et ut Paulus inquit: Vincula iniiciamus mentibus in obsequitim Cliristi.

Haec praemonitio in hoc loco et de hac causa necessaria est, ut prophanos auditores dimittamus, et reliquum coetum plorum exuscitemusnobiscum, non ad disputandum, sed ad gratiarum actionem et invocationem , ut Palres ac Prophetae, expe- tiverunt hunc natalem , ut Angeli et recens nato Christo, et nunc in his feriis hoc ingens Dei be- neficium celebrant, ut Maria, Zacharias, et alii pii, Deo gratias egerunl illo ipso tempore, cum Christum infantem, involutum fasciolis , intue- bantur, et dulcissimis basiis salutabanl.

Ad hunc coetum nos adiungamus, omissis disputationibus, ac vera fide dicamus. Credo hanc unam doctrinam de Deo traditam in Eccle- sia , confirmatam tot manifestis testimonils veram esse, credo te Deum aeternum, et unicum patrem Domini riostri lesu Christi , coeli terraeque opi- ficem, et conditorem Ecclesiae tuae, vere misisse filium koyor y.al dy.ova, aov aidiov , ut assumpta luimana natur.i ex virgine IMaria, pro nobis victi- ma fieret, et placata Jra lua , nobis redderet ]u- cera, iusticiara, et vitam aeternam, et pro his in- gentibus beneficiis tibi gratiasago, et ardentibus votisoro, ut in meo pectore et multis aliis con- firmes hanc sententiam, nos regas, ut te celebre- mus, ac veris officiis, qiiae approbas, semper co- lamus, te nostrae mentes recte agnoscant, te so- nent et laudent nostrae linguae et literae, et discernant te verum Deum, a commenticiis numi- nibus aliarum gentium, quae nolunt hunc Deum invocare, qui se dato Evangelio in Ecclesia pate- fecit. et obtemperent aeternae legi tuae, quam nobis tradidisti, nostrae voluntates et sensus no- stri. Haec vere divina bona a te propter filium tuum Dominura nostrura lesum Ciuistum peti- mus, quae et vis a te peti praecipue, et solus lar- giri potes.

Illi igitur, in quibus haec fides accensa est, nunc attentius considerent, hoc admirandum foe- dus , quo in filio Dei copulata est humana natura cura divina. Etiara cum testimonia illuslria con- vicerint mentes nostras, ut fateantur esse Detim, et esse sapientem, bonum, iusttim, punientem sceleratos, et parcentem ac benefacientera aliqui- bus modestioribus, tamen excruciamur his curis,

7*

103

DEGL. DE PARTU FILIl DEI.

104

an Deus diligat nos, quomodo invocari et coli ve- lit, an et cur recipiat, ac exaudiat lapsos et pol- lutos, satis ne sit alloqui, et intueri eum fide, cum non cernamus oculis hoc numen quod invocamus. Has solicitudines multi ex vobis inteiligunt. Etsi, ut apud Homerum Cyclopi Ulyssis concio de iudi- cio divino, ridicula videtur, ita prophanis audito- ribus haec commemoratio, error mentis esse duci- tur, qualis est in iis, qui atrabile exagitantur.

Sed rideant prophani, risum sardonium, do- nec veniant poenae. Ego pios auditores in Eccle- sia Dei alloquor. His dubitationibus de voluntate Dei occurrlt et medelur hic conspectus filii Dei, nati ex Maria virgine, cerlum efc evidens testimo- nium est, vere nos a Deo diligi, cum nostra causa non sohim patefecerit se voce et miraculis, sed eliam voluerit filium assumere humanam natu- ram. Ne putemus hoc tantam foedus friistra factum esse.

Quanquam autem huius admirandi consilii causas et fontesnondum in hac vita penitus intel- ligimus: haec enirn erit illius aeternae scholae Philosophia, in qua divina sapientia propius frue- mur: nunc tamen vult nobis Deus factum ipsum notum esse, et in hac vita in Ecclesia ab infanti- bus et lactentibus celebrari. Et hanc praecipuam causam huius facti, quae non est obscura, nos meminisse vult, et semper cogitare, videlicet, ideo foedus hoc factum esse, ut extet evidens testimo- nium veri erga nos amoris in Deo. Sic enim in- quit Christus: SicDeusdilexit mundum, ut fihum suum unigenitum miserit. Magnitudinem amo- ris affirmat huius admirandae legationis causam esse.

Removeamus haec Stoica, et non sohim ex scholis explodamus, sed deleamus ex pectoribus nostris, amorem, iram, odium , dolorem, furo- res esse, Deum esse mentem quietam, non obno- xium his ventis stultarum perturbationum , Re~ move ista Stoica. Etsi enim in nobis stulticia .iffpctihus misla est, et hi motus ah*o modo sunt, in Deo tamen verissimum est, mutuiim etimmen- sum amorem esse Patris, Fih*i, et Spiritus sancti. Sic rnim pater de filioclamat: H!c est fihus meus, quo delector, quem complectens, l.ielicia et vo- hiptate afficior. Ita et genus humanum vere amat Deus, vere irascitur sceleribus, vere dolet multos horribili contumacia uhro sibi exilium accersere.

Non sunt haec in Deo simulata, imo se suae naturae et suorum affectuum imagines nobis im-

pressit, imago