This 15 a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work 15 expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
- Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
- Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
* Maintain attribution The Google *watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
- Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book 15 in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
alhtto://books.google.com/
go anm Google
go anm Google
go anm Google
go anm Google
go anm Google
go anm Google
PATROLOGUE
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,
OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM,
SIYE LATINORUM, SIYE GR ECORUM,
QU! AB YO APOSTOLICO AD ETATEM INNOCENTII ΤΙ (ANN. 1216) PRO LATINIS, ET AD CONCILII FLORENTINI TEMPORA (ANN. 1129) PRO GRAECIS FLORUERUNT :
RECUSIO CHRONOLOGICA
OMNIUM QUA EXSTITEHRE MONUMENTORUM CATHOLICA TRADITIONIS PER QUINDECIM ΡΗΙΟΠΑ ECCLESUE SAECULA,
WYXTAÀA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DIL. IGEN- TER CABTIGA TA ; DISSERTA TIONIBUS, COMMENTARIIS YARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER II.LUSTRATA ; OMNIKUS s OPERIBUR POST AMPILISSIMAS EDITIONES QUE TBIBUS NOYISSIMIS SECULIS DEBENTUR ABBOLUTAS, DETECTIS AUCTA ; INDICIBUS ORDINARIIS VEL ETIAM ANALYTICIS, SINQULOS SIYE TOMOS, SIYE. AUCTORES ALICUJUS MOMENT! SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEX TUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPKEIHOREM DISTINGUENTIRUS SUBJECTAXQUE MATERIAM 8IGNIFI- CANTIBUS, APORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIB, TUM APOCRYPIIS, ALIQUA. YEKRO AUCTORITATE IN ORDINK AD TRADITIONKM ECCLESIASTICAM POLIENTIBUS, AMPLIFICATA ;
PUCENTIS ET QUADRAGINTA INDICIBUS SUB OMNI RESPECTU, SCILICET, ALPHABETICO, CIIRONOILOGICO, ANAL. TTICO, ANALOGICO, STATISTICO, 8fNTIIETICO, £ETC., OPERA, RES gr AUCTORES EXIIBENTIDUS, ITA UT. NON SOLUM $TUDI0S0, SED NEGOT!IS IMPLICATO, ET 81 FORTE SINT, PICRIS ETIAM RT IMPENITIS PATEANT OMNES 88. PATRES, LOCUPLETATA; SED PR/ESERTIM DUORUS IMMENSIS ET GENERALIBUS INDICIDUS, at. TKRO sciLiceT HERUM, quo CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS JALISYE PATER, VERUM ETIAM
UNUSQUISQUE PATRUM, ABSQUE ULLA KXCEPTIONE, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO : INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SCIIPTUIRE SACRE, κκ QUO LECTON COX- PENIBE οἱ Υ OBVIUM QUINAM PATRES ET ΙΝ QUIBUS OPERUM $SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBROROM SCRIPTURA VERBUS, à PRINO GENESEOS USQUE AD. NOYISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT : £9!TIO LCCURATISBSIMA, CATERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDa, 8$). PERPENDANTUR CHaARACTERUM NITIBITAS, CHARTE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, CORRECTIONIS PENFECTIO, OPERUM RÉCUSORUM TUM VARIETAS TUM BUMNZRUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIA DECURSU CONSTANTKR SIMILIS, PRETI! EXIGUITAS, PRASKERTIMQUE 1$TA COLLECTIO UNA, METIIODICA £T CIRONOLOGICA, SRXCENTORUM FRACMENTORUM OPUSCULORUMQUE MACTENUS HIC ILLIC SPARBORIIM, VEL ETIAM INEDITORUM, PRIMUM AUTEM IN NOBTRA BIBLIOTHECA, £X OPKBIRUS ET MBS. AD OMNKK ETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM, iT EX INNUMERIS OPERIBUS TRADITIONEM CATHOLICAM CONFLANTIBUS, OPUS UNICUM MIBABILUTER. KFFICUNTIUM.
SERIES GR/ECA POSTERIOR
.IN QUA PRODKUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUK ECCLKSIE GRAECE AB. ΑΝΟ ΡΙΙΟΤΙΑΝΟ AD CONCILII USQUE FLORENTINI TEMPORA, ET AMPLIUS, NEMPE MORTEM CARDINALIS BESSARIONIS.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, Bibiiotheese cleri aniversse, SIYE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIRNTLE RGCLESIASTHCAR RAMOS RDITORR.
PATROLOGIA, AD INGTAR IPSIUS ECCLESI£, 1N DUAS PARTES DIVIDITUE, ALIAM NEMPE LATINAM, ALIAM GR/ECO-LATINAM. AMTUE PARTES JAM INTEGRE EXABAT/E SUNT. LATINA, 922 voLUMINIBUS MOLE &UA STANS, 1 i ÁÜÓrRANCIS VENIT : ολοι DUPLICI! EDITIONE TYPIS MANDATA EST. ΡΛΙΟΚ CRAECUM TEXTUM UNA CUM VERSIONE LATINA LATERALI! COMPLE- C€TiTUR, ET 104 τοι Κίνα ix 109 TOMIS, PRO PRIMA SERIE, NON EXCEDIT. POSTERIOR VERSIONEM LATINAM TANTUM EXBIBRT, IDEOQUE INTRA 55 VOLUMINA RETINETUR. SECUNDA SERIES GRECO-LATINA AD 58 VOLUMINA TANTUM ATTIN-
GIT; DUM HUJUS VERSIO MERE LATINA 20 vOLUMINIBUS EST ABSOLUTA. UNUMQUODQUE VOLUMEN GtuECO-LA TINUM 8, UNUMQUODPQUE MERE LATINUM D FRANCIS SOLUMMODO EMITUR : UTROBIQUE VERO, UT PRETI! HUJUS BENEFICIÓ FRUATUR EMPTOR, COLLECTIONEM INTEGRAM, SIVE LATINAM, SIVE GRAECAM COMPARET NKCESBE ERIT; SECUS ENIM — CUJUSQUÉE YVOLUMINIS AMPLITUDINEM NECNON ET DIFFICULTATES VARIA PRETIA &QUABUNT. IDEO, 81! QUIS TANTUM tA f LICET INTEGRE, FED SEORSIM, COLLECTIONEM GRAECO-LATINAM, VEL EAMDEM EX GRECO LATINE VERSAM, TUM QUODQUE vOLUMEN PRO 9 vrL PRO Ó FRANCIS SOLUM OUTINEBIT. J&TA CONDITIONES TOSTERIORI PATROLOGIE LATINA SERIEI, PATRES AB INXOCENTIO 1I! AD CONCILIUM, TRIDENTIRUM EXIHIBENTI, APPLICABUNTUR. PATROLOGIA QU MANUSCRIPTIS IN BIBLIOTHECIS ORBIS UNIVERSI QUIESCENTIBUS CONSTABIT, NECNON PATROLOGIA ORIENTALIS, CONDITIONIRUS SPE- CIALIBUS SUBJICIENTUR, ET ΙΧ TEMPORE 8UO ANNUNTIABUNTUR, 81 TEMPUS KAS TYPIS MANDANDI NOUIS NON DEFUERIT.
: PATROLOGILE GREECE TOMUS CLII.
MANUEL CALECAS. JOAN, CYPARISSIOTA. MATTH. CANTACUZENUS. ALII.
EXCUDEBATUR KT VENIT APUD J.-P. MIGNE, EDITOREM, IN VIA DICTA THIBAUD, OLIM D'AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETIA PATRISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTAOUGE, NUNC VERO INTRA MUENIA PARISINA.
£ 1866
TRADITIO CATHOLICA. SAECULUM XIV. ANNI 13355-13772.
MANOYHA
IIATPIAPXOY ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ,
TA EYPIZKOMENA ΠΑΝΤΑ.
MANUELIS CALECJE
ORDINIS FRATRUM PRAEDICATORUM,
CONSTANTINOPOLITANI PATRIARCHJE OPERA OMNIA.
ACCEDUNT
JOANNIS. CYPARISSIOTE, MATTILEI CANTACUZENI,
SORIPTA THEOLOGICA ET EXEGETICA ;.
NEC NOK JOANNIS GLYCIS, ESALE, JOANNIS CALECAE, ISIDORI, CALLISTI, PHILOTHEI, DIPLOMATA, SYNODICU£ CONSTITUTIONES, EPISTOLAE ;
ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSCENTE 1.-Ρ. MIGNE, BIBLIOTHEC/E CLERI UNIVERSA, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE EKCCLESIASTIC/E RAMOS BDITORR.
— — HUEHEED-O- Um
TOMUS UNICUS:
——ÁÁÁNNNN»-GQ-CUMMDn M
v&RNIT 10 FRANCIS. GALLICIS.
EXCUDEBATUR ET VENIT APUD 1. P. MIGNE EDITOREM,
IN VIA DICTA THIBAUD, OL1M DAMBOISE PROPE PORTAM LUTETIA PANISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTHOUGE, NUNC VERO INTRA MOENIA PAWISINA.
1865 .
C σσοιἩη
αυ...
TRADITIO CATHOLICA. SAECULUM XIV. ANNI 1355-1979.
MANOYHA
ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΚΟΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΟΣ.
ΤΑ EYPIZKOMENA II ANT 4.
MANUELIS CALEC
e
b.
A
(ue
|| C0 cX$Scri- omposuit 1616, 4; 7, in Cat, à, quibus erstringit i, in bibl. V. Mont-. | in cod. in flue, 1410. — P. 90, et
'alamse in rii novis- . Patrum isto Xan- .) Paris,
icm fidei, etrinie ex vissimo,
scripto- Μανουὲλ, cto (οι.
Indicem
Ge- 'Tipiaque »n, bl,
-u.AAVI, col. 1039 sqq. aliosque qui de eo egerunt, excitat. Add. Saxii Onom. litt. pari. n, pag. 576; Schiaeckh
cam Lugdu- — Hist. Eccl. christ. tom. XXXIV, p. 65 seq. — Di-
. in Vita ναοί versi, sunt Joannes Caleca, (de.quo v. infra, p. 490. atus, lib. n De — vet. ed.) et Mauhieus Caleca, (v. inira, p. 5oz).
8 $ 4. loberte [Has ]
tos : * ^^ EK EE. ος
1
TRADITIO CATHOLICA. SAECULUM XIV, ANNI 1355-1372.
i |. ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CLII CONTINENTUR.
ο «γα
MANUEL CALECAS, ORDINIS FRATRUM MINORUM MONACHUS, CPOLITANUS
PATRIARCHA.
Notitia de scriptis et rebus gestis Manuclis Caleca. col. . MaNUELIS CALECX SCRIPTA. .
Contra errores Grecorum libri quatuor, interprete Ambrosio Camaldulensi, cujus pre- mittitur epistola nuncupatoria ad Martinum V Pontificem Maximum.
De essentia et operatione, editore et interprete Francisco Combefisio.
Do fide deque principiis Gdei catholice, ex ejusdem editione.
JOANNES CYPARISSIOTA.
Notitia historica et litteraria. SCRIPTA.
Palamiticarum Transgressionum liber primus, editore et interprete Fr. Combefisio, quem operis moles ab edendis omnibus libris deterruit. Vide (eol, 737) que de operis in libros distinctione Combeflsius scribit.
Expositio eorum quee de Deo α theologis dicuntur, in decem decades partita, Franc. Turriano S. J. interprete.
Index scriptorum in. Decadibus Cyparissiote citatorum
MATTHJEUS CANTACUZENUS IMP. CP. Commentarius in Canticum Canticorum, interprete et editore Vincentio RicarJo, Clerico regulari. Commentarius in Sophiam Salomonis.
JOAN. GLYCIS, ESAIAS, JOAN. CALECA, ISIDORUS, CALLISTUS, PHILOTHEUS,
CPOLITANI PATRIARCHAE, : Diplomata, Synodica Constitutiones, Episto!ee, ab anno 1310 ad annum 1372.
ANNO DOMINI MCCCLY.
MANUEL CALECA
URDINIS FRATRUM PRAEDICATORUM MONACHUS. CPOLITANUS PATRI4;. ^T ..
NOTITIA.
(Fasmec. Hanums Dibliotheca Greees, tom. Ki.)
Manuel Caleca, Grzcus (a) e familias Joannis Calecz, ab a»a. 1533 ad 1347 patrasecae CH... - Latinis adversus Grzecos suos scripsit, atque inter monacbos ordinis Prae-Bcmerum . aene 5 oo ialeo numen professus est suum, vixit non ten;pore concilü Lugdunensis 3. ££» «a. aee - -—-
à l'alama disseminatos, quem prolixo volumine refellit, adeoque cirea ama. Ε88ὶ α- παει. . ὉἩ - nus, in Appendice ad Caveum (e). Scripta ejus sunt : A. Libri 1V adversus errores Grecorum de processione Spiritus cancti, de quo egmre Peor.
Dose. theolog. de Trinitate, c. 3 : Manuel Caleca, aecior eradituz e caShmumu omms ew
egregium pro. Latinis adversus Grecos, in quo de processione sancti. Sgurum; mtgreame eum
disputat, nihil ut de hoc argumento scribi posset doctins εἰ εδ». Passez PFanseume ας - -
Ie
, [asti. (u$, κ. ' 10r Q« 1us for , partin "ustricic " aliene ue enin " ardu: accu at ctítaten l'igieiser
i-e enin
nititur reterca tenebris redicat itii. judi is hodie que enit M alqu dum xi ontesta? us Joqt » Domi lia sun! pluriui
15 : MANUELIS CALECAE
|5-
tamen rationibus me ad $eribendum Lbortantibus A ferre atque aliis tradere? nunc quidem amicitiz
atque impellentibus , aggrediar, facultate, qua potero, quz a sanctis Patribus de hac re scripta sunt, Christo duce, mode:ate atque simpliciter, servato compendio, tibi exponere: plurimis sci- lieet omissis (nam longissimum esset, omnia prosequi), paucisque solummodo positis, quibus constare possit quanam illis de bac το fueril opinio : ut ex hac moderatione nostra, et tu, quod ab amico requisisti, consequaris , et ipse, dum illorum prolixitate non terreor, brevitatemque temporis non perlimesco, meliore jam animo sim , illi me vindietze subdendum non esse, qua illi in- tentatur, qui talentum abscondit.
Mon igitur tacebo, cum prsecipue de veritate fidei mihi sermo futurus sit, neque .ambi;am, quin per te ad alios. quoque manature sínL littere no- swe, quos alloqui ipsi non possumus,'et eorum obtestari de veritate fldei ; bis autem licebit illos alloqui juxta edictum ; arque ita, dum multiplica- bitur verbi ministerium , mihi ipsi fidelis aervi
merces exeompensabitur. Quanquam vero pauca.
de multis appositurus sim, si quis tamen jurgio et contentione seposilis, ipsam, per seipsam, veritatem rei, ex his, quae firma εἰ rata sunt indagare pergat, longe brevioribus, atque ipsis tan- tum fidei principiis banc illustrari posse compe- riet: eoque [facilius, quo Deum talibus auxiliari certum est, qui cum pietate quarunt : Cooperator,
inqoit, Deus est omni querenti bonum *.. Isque qui €
Scripturas bortalur scrutari *, seque daturum petentibus pulsantibusque Ἱ aperlurum pollicitus est, non permittet hujusmodi longius a verilate aberrare. |
Quoniam igitur dictum est : Da sapienti occasio- nem, et sapientior erit * ; qualem te esse scio, quem nibil pro contentione, nibil pró vanitate facere, solamque rerum veritatem sapienter ac prudenter inquirere pro comperto babeo: promptius jam, quod queritor, explicare aggrediar. Neque sane ignarus sum, complures jam plurimos de hac re scripsisse libros , qui, licet veritas paucioribus . indigeret verbis, multis tamen jpsis indiguerunt, ut eam contra illos tuerentur, qui contentionis studio illam lacessere tentabant.
Coterum, sicut unusquisque fidelium fldei pro- fert confessionem : Corde enim creditur ad justi- iam : ore autem confessio: fit ad. salutem * : quid prohibet banc etiam communi fide compreheusam veritatem, sicu, s sanctis Patribus accepimus, pro
5 Rom. vin, 2. * Joan, v, 59... "Luc. vj, 9.
implendo munus; nunc autem docendo, nunc studiosis illius consulendo ; nunc revincendo adver- sarios ; atque omnino sanctorum hac de veritate doctrinam, *quam a Patribus nostris accepimus, quamque illi a majorlbus suis per successionem acceperant proponendo, atque omnia bonesti et sequi, fraterne dilectionis causa dispensando,' ni^ hilque omnino omittendo diligentizg. Non itaque glorie cupidi scribimus, sed amici votis moreu gerentes, eorum qua praediximus, gratia, laborem hunc suscepimus. Nec nostra diciwus, sed qus a sanctis Patribus illoramque successoribus scripta legimue, ea, servato dispulationis ordine, hinc inde collecta , breviter strictimque posuimus : hac in re sola, si sic dici oporteat, gloriantes : quod sanctorum de ea re opinionem, largiente Deo, nos et scire, et tueri constanter ostendimus. Neque saue ignoramus plurimos, in quorum manus ista forte pervenerint, quibus odiosa est veritas, hac ipsa nostra constantia et confidentia, ad jaculandum in nos consilia et maledicta provo- candos ; contraque penitus agendum nobis est, contrariaque incedendum via, quam si ramus- culos inanes captaremus. Nam si quidem humanam gratiam et gloriam aucuparemur, nunquam nos
. auditorum odiis exponeremus , sed, que illis grata
fore putaremus, ea loquereniur.
Constat ergo, nos, nisí veritatem rebus omnibus pretulissemus, nunquam in hunc verborum came pum descensuros , in quo, laboris plurimum ac difficultatis , humans vero gratie minimum.
lpsum itaque sauctum Spiritum, de quo nunc nobis sermo instituitur, primum invocantes, ita demum, qua proposuimus, aggrediamur. Utemur autem pro documentis ipsis juitiis fldei, et qu:e ex eis assumpta ac derivata sunt, quantum ín Deo divinisque rebus, probationibus uti fas est, his etiam, qus a catholicis Ecclesi: magistris dicta sunt.
Et quoniam, quibus maxime rationibus ostendi possit ejusce quaestionis veritas, primum inquiris: deinde, qus illis objiciantur, exponi, ac deinceps vel objecto refelli, vel qux ambigua videautur, declarari postulas , eum el nos in sequentibus ordinem per omnia servabimus. Ex quo, si proli« xiores fortasse erimus, quam susceptae brevitatis ratio poacebat, necessitati iudulgendum erit. llinc autem initium sumemus. -
* Prov. 1x, 9... * Rom. x, 10.
1? ADVERSUS GRECOS LIB I. 18
—. MANUELIS CALECAE
LIBER PRIMUS
CONTRA GRJECOS DE PROCESSIONE SANCTI SPIRITUS.
Cum Dominns noster Jesus Christus. diseipulis À illum et ad creature ordinem dedacere , et Patri,
dixerit : Euntes in mundum wniversum, docete om-
&s gentes, baplisantes eos in nomine Patris, et .
Filii, et Spiritus sancti !*, num ordo aliquis est in nominibus ac rebus sanctse Trinitatis ipsius Patris, et Filii, εἰ Spiritus sancti, qui necessario ac semper ia seipso idem sit ex ipsis nominibus insinuatus : atque ut se ad invicem babeüt secun- dum pronuniiationem ea nomina, ita etiam ad invicem diving persons ordinate sint ? Quem or- dinem servantes aique honorantes, neceesario immota etiam hzc nomina proferre debeamus, nihil ex tradito nominum ordine ac positione immutantes, si velimus nobis ipsis ia confessione rectam Triuitatis servare rationem ? Au ordo illic nullus es!, eaque nomina temere posita sunt : at- que in nostra potestate est, ut illa proferre veli- mus, ita ut nullo servato ordine Patris nomen aliquando praeponere, aliquando item postponere liceat, aliquando itera Spiritum praeferre Filio , quasi etiam divinas illa persons, qus nobis bis nominibus insinuantur, inordinate se ad (invicem habeant, atque alias aliter ?
Et quoniam, que proponimus, sa:ctorum di- ctis ac sententiis astruere 4ο firmare instituimus, alsiti nunc magnus Basilius, nosque quid hic sen- tiendum sit, doceat. Ait enim in Epistola ad Cano- nicas, cujus initium est: « Quanto nos. morore confecerit prius fama subtristior, quz auribus inso-
aut Filio, tempore vel ordine prieponere. »
Idem in primo lib. Quaestionum (1), cujus iniBHum est : Siquidem omnes vellent, cum prse upposuisset, duplicem esse ordinem, naturalem alterum, alte- rum inventum : atque naturalem quidem, sicut est creaturarum ordo Conditoris ratione instituta, nomerique locatio, causarumque ad causalía habi- tus; inventum vero atque artificiosum, sicut ja artibus, et disciplinis, ac similibus, adjecit : « Ho-. rum ergo primo suppresso, Eunomius secunde speciei ordinem memerat, dicitque : non. oportere in Deo dici ordinem , cum ordo secundus ab ordi- Batore sit. Illud autem vel non vidit, vel sciens prudensque przteriit, esse ordinis speciem, non ex uostra positione constantem, sed ipsa naturali consequentia contingentem : sicul igni, ad eam, quas ex so.manat, lucem. In bis enim primum cau- sam dicimas, secundum quod ex eo prodit, nom intervallo is(a ab invieem disseparantes, eed cogi- taüione prius causam nobis, quan causale lingen- tes. Quomodo igitur fas est. ibi negare ordinem, ubi secundus et tertiug est: non ex nostra posi- tione, sed ex naturaliter insita consequentia? Cujus ergo rci gratia ordiaem in Deo recipi abnuit? Arbitratur, οἱ ;effüicere atque demonstrare possit primum in Deo nullo modo alio intelligi posse, reliquum jam sibl fore substantiz ipsius inzqua- litatem atque eminentiam ostendere. Nos autem eo
nuerat nostris. Spiritus aetem sanctus Patri quidem C quidem ordine, quo causz, manantibus ex se re-
et Filio connumeratur , quia et supra creaturam esi: tertius autem ordine locatus est, sicut ex Evangelio docemur, dicente Domiuo : Euntes baptisate in nomiue Patris, et Filii, ei Spiritus sancii. Qui autem illum vel proponit Filio, vel Patre seniorem dicit, bic reluctatur quidem Dei ordinationi, atque a sana (ide alienus est, non eum, quem accepit, glorificationis modum servans, sed sibi vocum novitatem ad placendum hominibus excogitans. »
Et paucis interpositis, veluti concludens ait : « Ita- que fidei abnegatio est; sque euim imp'um esl
! Marc. xvi, 15.
bus, prseponuptur , Filio Patrem praepositum dici -
mus, naturz autem differentia negamus. »
Idem in tertio Quesiionum : « Sicut enim Filius ordine quidem secundus a Patre, quia ex llo est , ei dignitate, quoniam initium εἰ causa illius essen:iim Pater est; et quia per ipsum accessuui habemus ad Deum et Patrem, natura vero non jam secundus est, quia Deitas in utroque uva, ita scilicet et sanctus Spiritus, etsi Filio subjicitur ordine ei dignitate, non tamen alienz, sed unius ejusdenique nature cum Patre et Filio omnino est. »
(1) lta vocat Caleca libros S. Basilii contra Eunomium ex quorum prino hoc testimonium peti-
tum est.
13
MANUELIS CALÉC.E
20.
ltem in eodem : « Cuin. ipse Dominus ordinein A nem nominum immotat ordinem, novitátls vocum
Lradiderit baptismi salutaris, » ,
ldem in epistola ad Eustachium, cujus initium est: Eos quidem, qui praventi sunt alia fidei con- fessicne, sic ait: « Oportet autem et eos fugere, qui eam consequentiam, quam nobis tradidit Domi- nus, immutant , utpote. qui aperte contra pletatem ' pugnant , et Filium quidem preponunt Patri, Filio vero Spiritura sanatugn »
Idem vero in Epistola ad Greg. fratrem, cujus.
initium est: Quoniam mulii commune substan- tia : « Qui. vero Spiritum eogitat, ipsumque in se ipee intellexerit, et Filium una togitatione Cottte prehendit. Qui »utem liunc mente suscepit, à Fille Spirltum hon divisit, ed consequenter qui- dem secundum ordinem, conjuncte. utem, $eedn. dut natorate trist ih se Ipso personáram fidem juxta identitatem commiste forimatit. Et qui Spi- ritum dixerit solum, eum quoque cajus est Spi- ritus, 6 confessione comprehendit. Et quoniam Christi est Spiritus, atque ex Deo, sicut ait Αρὺ- siolus, veluti ex catetra, quí unam summitatem comprehenderit, alteram simul attrazit, ità et qui Spiritum trahit, per ipsum, et Fillum, et Patrein simul trahit. Et Filíum qui veraciter acceperit, habebit utraque ex parte, hine ipsius Patrem, hine Spiritum ssncium conséquentem, Neque. enim -se- €tionem aut divisionem eogltare lieet, ut καὶ Filius sine Spirita intelligatur, aut Spiritus & Filio disse- Ρρατείι αν, » |
Sanctus quoque Epiphanius in quodsm opere &uo, quod appoliavit Ancheram (9), tertium immen, ter- tiumque à Patre. substantiam (6) Bpiritun san- eun appelfat.
Sed et D. Chrysostomss ín quodam sermone beo uper illud dictum Abrahie : Poste mankm tuam
biper femur mem **, ait: [tàque divinarum quidem.
petiouarum diseretor. ordo Sanclis cognitas fuit ; qui vero &ateras$ fh saneta. Trinitate discerneret, umnhine rejíiciéndus.
Theologus ' quoque Gtegories ih secundo set- whówe suo ád Lunminá, 46 sanctá Trinitate sic ait: Vel (n. trinis. contigtià solibus uha est coltitió luminis.
Posito fzit&r unum esse ac trià Deum, et altero D
ex his quider de essentià et unitate substantiae toncesso, de altero, videlicet de Trinitate hypo- 5táseun, seu persouatum, de éarum ad iuviceih ordine, ex ils, quá dicta sunt, videamus. Quoniam itaque magnus Pater Bzsilius Euno- mium iusimulat, ordinem ig Dco pie non recipien- tem, quippe hunc àbnegare, irrationabile esse árbilratur átque eum quidem, qui circa traditio-
n. Gen. xxiv, 4.
(2) Αγχυρωτὸς, Ancoratus. (5) Που est personam; nam
in Οπου est ^gro- etasis. 4
appellat inventorem, eumque Dei ordinationi resi- sjere asserit, ipsum Deminum hunc tradidisse ordi- rem (4) dicens : Qui autem Spiritum Patri preponit, aut Filio, eum a sana doctrina alienum denuniiat quippe novitatem introducentem cirea divinarum petsonatum ordinem; hanc autem ipsam novita- tem atque immutationem ordinis, habere aboli- Wuenem djvinatfumi péóhsodarum, tbtiusque fidei alinegationem esse docet, niliilque differre, utrum Spiritum sanetum ad creaturz ordinem redigas, an ipsum Patri vel Filio in ordine przferas. Ter- tium enim, Inquit, in ordiite locatom esse in Évan- gelio à Dominó dócemur. Constat profecto ordi- mem esse in saficla Trínildle, secundum quer prima quidem persoha Patet. est, secunda Filius, tertia Spiritus sanctus.
Et quia tioti solum Patri Filios et Spiritus san- tius, verum et sibiinvicem junguntur, id autem de hís dicitur, in quibus ordo est, et qu:e exse Invi- cài pehdent, nullo medio iutercedente, omnino ordinem ad invicem persona hahent,
Sed eL is, qui catene Trinitatem comparavit, Hquet quia fhedii ad primum, et terti] 4ἆ medium ordinem reddidit, quocirca alt: Qui Spiritum cogitat, εἰ Filium una cogltatione comprehendit ; - et: Qui Spiritum dixerit solum, eum quoque, eujus est Spiritus, ea confessione comprehendit, et: Qui Filium suscepit, a Filio Spiritum non
C divisit, Neque enim licet aut Filium sine Spiritu
intelligi, aut Spiritum a Fiíllo disparati. Qux ne- quaquam: ita se haberent, nisi Filius et Spiritus sanctus ordinem ad mvieem haberent, secundum quem alter referretur ad alterum. Nam in his, quie soluta sunt, et quie simpliciter absque ulla relatione οἱ ordine $e ad invicem babent, . non cogimur alterum cogitando, alterum quoque cogi- tatione complecti. fd quippe illorum solum est, quz ordinem ad invicem habent, secundum quem necessário etiam simul cogitantur.
Ex quibus constat, quia non Patér solus ad Fi- Yium, seu ad Patrenr Filius ordinem habet, sed etiam Fílias ad Spiritum — sanctum. floe et B. Athanasius apertissime in epistola ad Serapio- nem de Spiritu sancto posuit * « Eundem, iuqui!, ordinem ,ac natufam habet Spiritüs ad Filium, qualem ad Patrem Filius. »
Magnus quoque Basilius in xvur ad Amphilochium $ic ait: « Sicut igitar habet Filius ad Patrem, ita et ad Filium Spiritus, ju£ta eam qua nóbis iu ba- pismo traditur, verboram connexionem. »
Constat igitur ex his, qua dicta sunt, in saneta Trinitate personarum divinaram ad invicem esse
(4) De hoc ordine multa S, Epiphanius in Anco- ralo.
Hl ADVERSUS GR/ECOS LIB. I. 22
ordinem. Qui enim Filii οἱ Spiritus ad Patrem or- A ut. Eunomius volebat, in sancta Trinitate sanctos
dinem reddit, Filii autem et Spiritus ad invicem confundit, ordinis bonum Deo ex dimidio reddit. Bonum enim ordo est, atque ordinatum essc. Quia enim in his, qux» sunt. ordo, preclarum. quiddam et optimum est, quod et eclestia simul et terrena continet, omne autem optimum a Deo manat: multe autem magis in Deo, velut ín principali eausa, honum illad excellentius tnesse intelligen- dum est. Nam, ut ait D. Dionysius in lib. De divi- nrjs nominibus : « Qus in causalibus sunt perfectio- nes, eas in causis Ipsis longe potius ac prius inesse manifestum est. »
Quis vero jam adversus tam eximios Ecclesie
magistros contendere presumat, aperte in Deo trium ad se invicem personarum ordinem clentes? Itaque licet quidem absolute ac simpliciter, cum Ma tres personas nmunicramus, tertiainque solam insinuare volumus, aliam przponere, aliam suhjt- cere, ut est illud Apostoli : « Gratia Domini nostri Jesu Christi, et eharkas Del et Patris, et commu- mieatio saneti Spiritns !*; » aut quomedocunque aliter. Porro volentibus "divinarum personarum nomina eo ordine pronuntiare, quo zterne ac semper similiter ad invicem habent, et quo Trini- fatis perfectio designatar, mu!la ratione concedi- Iur. Quocirca magnus Basilius in lib. iv Quaestionum eit* « Nontamen quia primo hic sancti Spiritus Apostolus meminit, secundo Filii, tertio Del et
omnino abnegare : eum vero quo person: díscer- nuntur, secundum quem causa (6) atque causale cum cozterno εἰ consubstantiali inducitur, οἱ do- cere, et ut pium, ac religiosum, amplecti ac susci- pere, neque idem contra idem asserere atque dene- gare.
Prater hzc autem, quz dicia sunt, nequaquam esset Trinitas Deus, nisi tria invicem connecteren - tur, ac secundum ordinem. suum unirentur : sed tria. simpliciter ae temere (quippe sublata unitate, quam ordo in multis efficit) inordinata essent, ac plurima, imo potius nihil. Neque enim vel tria, vel quatuor esse ullo inodo possent, nisi Trinitas, vel quaternitas animo ante conciperetur. Quoniain igitur trium unam connexionem confitemur, sicut unam etiam essentiam, primoque loco Pater est causa, necesse est esse et tertium. Suplato qnippe tertio, nec primum erit. In plurimis enim ubi pri- mum est, necessario, qua post primum sunt, con- nexionis serie ad primum referuntur. Atque hoc maxime in sancta Trinitate, ubi trium unam fate- mur connexionem,
* fBursum, quoniam terCum 4 Patre. Spiritum sanctum doctores pr:edicant, profecto tertius non esset primo sublato. Tertium enim idcirco dicimus, quia refertur ad. primum. Et lioc itidem non ita esset, nisi el primum ad secundum haberet ordi- nem. Alias quippe neque trium connexio esset,
Patrés, continuo patandum est, perversum aut im- C neque unitas : sed tria, ut diximus, simpliciter, ac
mutatum. esse ordinem, Ex nostro quippe more initium sumpsit. Quando enim dona suscipimus, primo distribuenti congredimur , deinde mittentem concipimus animo, tum ad ipsum l/onorum fon- i^m causamque cogitatione convertimur. »
Quo si ex more nostro initium sumentes, primo meminimus Spiritus, 4 quo in nos munerum lar- gitas manat; deinde Filii, ac tertio per Filium ad Patrem tendimus, liquet, quod illie incipientes, primo Patris, deinle Filii ac tertlo Spiritus sancti secundum Trinitstis proprium ac sempiternum ordinem meminimus, Ttaque, si quem sacerdos Yaptizaret, atque ita baptizans pronuntiaret : « Ba- ptizo te in nomine Patrís, οἱ Spiritus et Filii, Ke- clesia hujusmo!i baptizatum | (5), quasi baptismo consecratum, nunquam admitteret eo quod non juxta Dómini traditionem baptizatus esset, secun- dum quam nominum ac rerum Trinitas, Patris scilicet, et Filil, et saneti Spiritus, ut se ad invicem habet, tradita est nobis, quam immutare non licet. Ὀπίρρε eos, qui immutarent sanctius Basilius ca- vendo moniit, utpcte pietatem aperte oppugnantes, e! neque ín "Trinitate baptlzantes, neque hane juxta Domhii traditionem confitentes. Apparet id quoque eum ordinem, quo natura discerpuntur,
" |i Cor. xin, 12.
(5) Observa hauc opinionpm Calece de forma laptismi.
temere inordinate se habentia, atque ab. invicem disparata. Sed hoc his qu» 4 magistris Ecclesia dicuntur, communique confessioui fldei contra- rium omnino est. Prithum enim, et secundum, et tertium fatemur, upanque connexionem sancta Trinitatis, eaque sibi. invicem conjungi et connecti serie, supra jam dictum est. νεο antem aperte or- dinem commeudant. Liquef igitur ex his, qua dicta sunt, quandoquidem ordo discreta significat, qui cousubstantialls ordinem esse dicunt, eos in divinis peccare. Ita enim unitatem reddent potius, quam ordinem, Nam persona tres, in. quantum sunt invicem consubstantiales, juxta ejusdein sub- tautíze rationem. un&im sunt. Porro unius ad se ipsum, secunduni rem, ordinem esse, lJmpossibife
* est.
Preterea. ct 4 Patre. esse, anrbobus. commune rum sit, wnionis polius, quam discretionls ad in- vicem causa cst, nist aliud aliquid acjieiatur. Quippe et. omnes homines eo ipso quídem, quod ex Ádam originem trahunt, invicem uniti sunt ,
' certis vero rationibus et proprietatibus ab se di-
stingauntur. Itaque utrumque cx Patre esse. dice- re, satis non, est αι exprimendum : cum quem habent ad invicem, ordinem. Sed enlm hyposta-
(6) More Grxcorum Patrum ac scriptorum caa- $am pro principio usurpat.
C σσοι
TRADITIO CATHOLICA. SAECULUM XIV. ANNI 1905-1913,
MANOYHA
ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΘΣ,
ΤΑ EYPIZKOMENA ΠΑΝΤΑ.
MANUELIS CALECJE
ORDINIS FRATRUM PRAEDICATORUM,
CONSTANTINOPOLITANI PATRIARCHJE OPERA OMNIA.
ACCEDUNT
JOANNIS. CYPARISSIOT/E, MATTILEI CANTACUZENI,
SORIPTA THEOLOGICA ET EXEGETICA ;.
NEC NOK JOANNIS GLYCIS, ESAUE, JOANNIS CALECAE, ISIDORI, CALLISTI, PHILOTHEI, DIPLOMATA, ΘΧΝΟΡΙΟΣ CONSTITUTIONES, EPISTOLAE ;
ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSCENTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHEC/EE CLERI UNIVERSE, δινε CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORB.
————— ÁO M
TOMUS UNICUS:
«αν αμα —— — —— — —
vRNIT 1Ó FRANCIS.CALLICIS. EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J. P. MIGNE EDITOREM, IN VIA DICTA THIBAUD, OLIM D'AMBOISE PROPE PORTAM LUTETIA PARISIORUM VUI.GO D'EELNFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTHOUGE, NUNC VERO INTRA MUENIA PATHISINA.
1865 .
TRADITIO CATHOLICA. SAECULUM XIV, ANNI 1355-1872.
íÓ |... ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CLII CONTINENTUR.
MANUEL CALECAS, ORDINIS FRATRUM MINORUM MONACHUS, CPOLITANUS
PATRIARCHA.
Notitia de scriptis et rebus gestis Manuclis Caleca. col. —. MANUELIS CALECE SCRIPTA. :
Contra errores Grecorum libri quatuor, interprete Ambrosio Camaldulensi, cujus pre- mittitur epistola nuncupatoria ad Martinum V Pontificem Maximum.
De essentia et operatione, editore et interprete Francisco Combefisio.
Do fide deque principiis Gdei catholice, ex ejuedem editione.
JOANNES CYPARISSIOTA.
Notitia historica et litteraria. SCRIPTA.
Palamiticarum Transgressionum liber primus, editore et interprete Fr. Combefisio, quem operis moles ab edendis omnibus libris deterruit. Vide (eol. 737) que de operis in libros distinctione Combeflsius scribit.
Expositio eorum que de Deoa theologis dicuntur, in. decem decades partita, Franc. Turriano S. J. interprete.
Index scriptorum in. Decadibus Cyparissiote citatorum
MATTHJEUS CANTACUZENUS IMP. CP. Commentarius in Centicum Canticorum, interprete et editore Vincentio Ricardo, Clerico regulari. | Commentarius in Sophiem Salomonis,
JOAN. GLYCIS, ESAIAS, JOAN. CALECA, ISIDORUS, CALLISTUS, PHILOTHEUS,
CPOLITANI PATRIARCH.E. Diplomata, Synodice Constitutiones, Episto!te, ab anno 1310 ad annum 1973.
Parisils, — Ez Typis J.-P. MIGNE.
1085
ANNO DOMINI MCCCLY.
MANUEL CALECA
URDINIS FRATRUM PREDICATORUM. MONACHUS. CPOLITANUS PATRIARCHA.
NOTITIA.
(Fassm. Hanuss Dibiiotheca Grx»esa, tom. Xi.)
Manuel Caleca, Grzcus (a) e familia Joannis Calecz, ab a»n. 1335. ad 1347 patriarcha CPel. (b), pro Latinis adversus Grzcos suos scripsit, atque inter monachos ordinis Prsedicatorum (c) perinde ut Pau— 14160 nomen professus est suum, vixit non ten;pore concilii Lugdunenyis a. 1274 (d), sed post errores a l'alama disseminates, quem prolixe volumine refellit, adeoque circa ann. 1360, ut recte H. Wharto- pus, in Appendice ad Caveum (e). Scripta ejus sunt :
1. Libri IV adversus errores Grecorum de processione Spiritus concti, de quo opere Petavius lib. vnu, Dogm. theolog. de Trixitate, c. 1 : Manuel Calece, auctor. eruditus εἰ catholicus, eujus. habeo volumen egregiwn pro Latinis adversus Grecos, in. quo de processione sancti. Spiritus uberrime accuratissiméque disputat, nihil ut de hoc argumento scribi posset doctius et subtilius. Praeter. Petavium loca ex eo Grece producit Allatius, lib. De purgatorio, p. 12 seq. et De consensu, paz. 1532, 1355, 1960. Typis exscri- ptum boc opus Latine tantum hactenus pidit lucem ex versieno. quam Martini V papa jussu.composuit Ambrosius Camaldulensis, ediditque ex Bavarica bibi. Petrus Stevartius cum notis, Ingolst. 1616, 4; cum iisdem notis recusum in Bibl. patrum, tom, XVI, edit. Col. (col. 1618, vol. XIV, p. 957, in Cat. bibl. Leidens. p. 23] et tom. XXVI edit. Lugd p. 882 sqq. Libro quarto multa etiam aiia capita, quibus Latina Ecclesia a Gzz^is reprehenditur vel ab ea disseutit, Caleca breviter persequitur ae perswingit (Fasn.); ms. Roms iu bibl. Vatic. n. 4064, Ambrosio monacho interprete. — Mediolani, in bibl. Ambros. — in bibl. Mazarin. et bibl. de Mesme, Man. Calecz ced. nomiue libri non addito. V. Mont-. fauc. Bibl. biblioth. mss. p. 1414 B, et 117 D, p. 515 E. p. 1508 D, οἱ 13527 C. — Venetiis in cod. gr. 159 bibl. Marc. in calce uota de auctoro et argumento libri legitur Latina, cujus auctor in fiue, « Hic, ait, przclarissimus ej magnarum virtutum vir obiit Mitylenz iu capella sancti Joannis 1410. — lbid. in cod. Lat. 128, idem opus, Ambrosio Camaldulensi interprete. V. Cat. codd. Gr. Marc. p. 90, et Lat. p. 79, add. paulo post, $ 17, init, (HanL.)
2. Περὶ οὐσίας xal ἑνεργείας. De essentia et operatione Dei, liber adversus tomum Gregorii Palamse in synodo CP. probatum, Graece et Latine editus cum notis a Francisco Combefíisio, tom. ll, Auctarii novis- simi Bibl. Patrum, p. 1, 67; Paris. 1672 fol. Latine ex Combelisii versione tom. XXVI Bibl. Patrum £,ugd., p. 321 sqq. Tomum ipsum, ann. 1351, in synodo sub Joanne Cantacuzeno imp. et Callisto Xan- thopulo patriarcha CP- promulgatum Grace et Latine vulgavit Combetisius, p. 155-176. (Fabn.) Paris, in bibl. publ. cod. 1279. (Βλ...)
5, Περὶ πίστεως xai περὶ τῶν ἀρχῶν τῆς καθολικῇῆς πίστεως. De fide deque principiis catholica fidei, liber insignis in décém capita distributus, in quo nitorem styli, perspicuitatem et soliditatem doctrin:e ex Patrum maxime traditione laudat Combelisius, qui Grace εἰ Latine edidit in eodem Auclario novissimo,
(a) Caleca ipse sub ertremum libri IV contra Graecos. : (6) Combefisius, Bibl. Concionatorie tom. 1,
ag. | ὃν Conibefis. tom. I1 Auctarii noviss. ad Cale- cam de essentia et. operatione, p. 1 el 148, ex testimonio Joaunis, cardinalis a Turrecremata in Summa de Ecclesia, lib. 11, cap. 95. Confer prz- (at. Combelisii, recusam in Bibl. Patrum tom. XX Vl, edit. Lugd. p. 320 G.
(d) Perum Galesinium, qui Calecam Lugdu- pensi illi coneilio scribit inteíuisse in. Vita sancti Bonaventura, cap. 14, refellit Allatius, lb. η De consensu uiriusque Ecclesie, c. 18 $ 4. loberie
PATROL. GR. CLII.
*
Constantino in nomenclatore insignium scripto- rum dicitur Cyrmanoa Caleca pro. χὺρ Μανουὲλ, ubi librum ejus de theologia et Spiritu saucto com- metorat.
(e) Pag. 65 sq. ed. Basil. ad ann, 1200. Indicem librorum Caleeie Whartouianum auxit ibid. R. Ον. riw$. Uberius enarrat Caleca vitau scripiaque Oudin. in Comment. de SS, Eccles. tow. lil, col. (0359 sqq. aliosque qui de eo egerunt, excitat. Aud. Saxii Onom. litt. part. n, pag. 076; Sclroeckh Hist. Eccl. christ, (9m. XXXIV, p. 65 seq. — Di- versi, sunt Joannes taleca, (de quo v. infra, p. 490 vel. ed.) et Μαιος Caleca, (v. ἰθίτα, p. 092). [IlAnL ]
ο ., “Δ " - 4
/
*
1] MANUELIS CALEC.E E 12
tom. IT, p. 174 985 (al. p. 192-191] cum motis, Unde tecusus Latine, omissis notis, est in toma XXVI Bibl, Patrum Lugd., p. 545. Idem Calecz scriptum in duos divisum libros Latina versione donaverat Jacobus Pontanue, quam ediinrum se promisit Labbeus, tom. 44 De scrépteribus eccles. , pag. 45. ldem opus Grece legisse se summa cunt animi delectatione testatar Allatius, e& ms, Mediolani in menasterio sancti Arabrosti, anm, 6940, qui luerit Christi 1409, fortasse ton multo post ejusdem Calecse statem exaratum. Idem laudans Arcudius, c. 7, Calecam virum vocat sane antiqua Gracia dignum, et catholicum. ldem vir sgna εἰ doctrina. et fie vocetur a Francisco Turrione libro de. v1 et *111 synodo. (Fasn.) Florent. in bibl. Laurent., cod. 15, n. 44, plut. 74, Confessionis (τῆς ἐξομολογήσεως) modus, dom. Man. Ca- lecee interpretatio ex Latino, seu forma confessionie et abaolutionis peccatorum secundum Latinorum rium, a Man. Caleca iu. Grecam linguam conversa, inc. Ἐξομολογοῦμαι τῷ Κυρίῳ µου, τῷ «0 µου, ete. Subjiciuntur deinde confessionis &acfarkealalis prerogative, qus numerantur quindecim, earumque declarationes. V. Bandin. Cat. codd. Gr. Laur. tom. ΠΙ, p. 140. — Monac. in cod. Bavar. 127, (sec. cat. gr. mss. Bavar. p. 53, eb Hardtio numeratur cod. 202 de elementis catholice fidei secundum Iraditionem sancte Scripture et catholicorum oclorum. (HARL.).
4. Περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος, de sancta Trinitate, tractatum opulentissimum Allatius vidisse se testa- tur p. 853, de consensu, adhuc quod sciam inedium. Incipit : Τῶν παλαιῶν αἱρετιχῶν Tv.
B. Λόγοι θεολογικοί:, Orationes t'teologie e quarum sexta profert quedam: idem Alfatius, p. 455 seq. eoutra Creygltonum.,
6. Oratio de sancto Slephano protomartgre. Citat idem lib. De sgnodo Potiam, p. 519, meninitque libro de Simeenibus, p. 115. Incipit : Ὥσπερ ὁ Ἁλιος πἀνταχοῦ. [V. sapra, vol. X, p. 527.]
7. In circumcisionem Domini. Incipit : Tip χαιρῷ ἐχείνῳ ἐπλῃσθησαν αἱ ἡμέραι. Idem. Allatfus lih. de Simeonibus p. 119. (V. supra 4. c. p. 210.]
8. Grammatica ws. in bibl. Colbertina cot. 1992. f'uque per Manuelem grammaticum in Catena Macarii Chrysocephati i Lucam | intelligi lune Manuelem Calecam, suspitatat Wolftas toster in Diss. de catenis Patrum, . 32. (Fasn.) Conf. supra ad vol. Vf, p. 5235. — Man. Caleee Grathmatica quxdam, Paris. in «od. Mozarin. 91. V. Montfauc. BibM. biblioth. mss., p. 1519 E. (fianr.)
[Calecie ad Juanniciuti epistole, £n cod. Vossiano. V. Cat. mss. Anglie etc. vol. II, n. 9210 ]
Hgmnus, Te Dewn taudamius, Grece translatus per Calecam, uti legitur in maárgime cod. Florent, L^u- rent. n. 2, plát. 4. “ΑΙ versionem illam hymni Ambrosiani tribaumt Sisebuto monaclio, qui visit sec. xi, lli. aliis. V. Bandin. Cat. codd. Gr. Laur. I, p. 553.
Calecee Meonodia euper. Meledone, ibid. in cod. Laur. 13 n. 19, phit. 74. V. Dandin. 1]. e. ΠΠ, p. 106. s
A« Calecamn epistela Demetrii Cyton. in cod. Coislin. 545 fln. V. Montfauc. Bibl. CoisIn. ». 499. (HanL.)
MANUELIS CALECJE CONTRA GRJECORUM ERRORES : LIBRI QUATUOR,
Olim Latine versi ab Ambrosio Camaldulensi ; postea ex bibliotheca Bavarica in lucem prolati et no4is illustrati a Petro Stevartio, Leedio, $8. Theologie D. professore, et Academim Ingolstadiensis procancellario, etc.
ν ο
PRAEFATIO.
Domno S. ac beatissimo pape Martino Ambrosius.
Parui preceptis tuis, domne beatissime, opusque illud clari et eruditi viri Manuelis Calece contra Grece levitatis errores, quod insignis Theologie caltor Magieter Antonius Hassanus, zelo fidei succemus, Gonstau tinopoli ez urbe regia secum advezit , commode utinam atqne wilfter, prompfe certe. atque oblem- peranter ex Greco converli. Quo sane in opere, vir ille optimus ita suscepti muneris implevit o[ficium, 14 diligentiam in se desiderari (meo auidem judicio) passus non sit. Caute enim ut in. re tanta congruum fuit,
14 ADYERSUS GRECOS LIB, ἱ. i4
subtiliterque pro materie dignitate procedit , eosque preclari bellatoris instar, auis. polisaigntu repincil crmis ; alque inolitum errorem, imo ingenitum contentionis sindium, ab ipsis, ut ita dicem, fundamantja aperit, detegit, nudat, ipsumque radicitus evelllt,
Id cquidem eo libentius transtuli, quo et a le, cui omnia fideli obsequio debeo, injungebatyr ; et ob anti - quim. gentem, πο dudum inclytam, et omní genere laudis illustrem. Quis enim uesciat Gracos olim cum szpientia εἰ eloquentia, tum. fide ac religione, ceterisque viriutum meritis, cunctis fere mortali us excel luisse? Έστε, ut par erat, ac moleste ferebam , hujusmodi diutius impeditam | laqueis plagisque irretitam : obque id, jem pridem summis calamitatibus ita. obiritam ef consumptam, ut viz ullum vestigium pristine glorie ac dignitatis serset : cupiebamque, | te potissimum auctore ac. duce, eam, etsi non in pristinam dignitatem, priscam sanctitatem, faciemque reetitui, id quippe majus est, qu ut optandum nobis sit , ot saltem. ab inlernecione liberari.
Tuwm quippe set , e£ esse intelligis, Papa beatigsime, errantes homénes ad rectum revocare ller, atque ad imitationem veri eternique pastoris, eujes vices in terris agis, ovem perditam, ac per deeii erroris an|ra- ctus male liberam, atque in perniciem suam. gradientem siudiose requirere, ineentamque ac sacris. l'emeris impositam ad ov.le resehere, Tua, inquam, glorie in primis est, adeo divinum opus, tam yraelarum (aei- nus, lota animi intentione suscipere, nihilque diligentice ométtore, dum id conficéae : ut quo pastore Occidua Ecclesia plures anie annos. dwísa (ederala est, eo auctore, Ürieutis etiam- Ecclesia, majore longe ac de- teriore scissura segregatg, sub uno capite, reliquo Ecclesie eorypori jungatur : ne diutius a cetera eompace disjecta prede ac pabwlo Barbaris sit ; neu inde Chrisitionum nomen [undis tolesur, ebi primo έχουν. ium est, quo quid dici gravius, quid cogitari indiguiws potesi f
Grafulor sanctge menti tug, Domne beatissime, gratulor felicitatá, teqme ad ád opus divinitus iustinctum mirifice exáulto; quo nihil gloriostus, nihil esse possit illustrius. [loc εἰ eficere potueris, poteris awem, Christo miserante, qui te ad hoc munus elegit ; plurinum ad tuorum meritorum cumulum accessisse, nemo nisi judicii ac rationis ignarus denegabit, quando non solum reficieudis diu collapsis sacris edibus, veruw, multo dignius instaurande universali Ecclesie, omni studio incumbjs. Sed onim laudes tuag prexequi Ρίο» posirum non est. Sum memor ipse mel, facient hoc excellentiora ingenia ; MM δα fuerij, pro ingegü {8- nuitate satisfecisse jussioni tum.
Sane, id opus, quod auctor ipse contémtala dictione uno volitmine inclusit, nos utilitati legenijum, fasji - dioque consulentes, quia prolizum valde videbatur, in libros quatuor, commoda distinctione divisimus, ut per hujusmodi veluti metas, lectoris anintus a jugi certaminis exercitatione requiesceret, et alacrior ad religna perlegenda, intentiorque semper assurgeret. 'Si quid autem in hac interpretatione vel obscurius for- 4asss, wel inconcimmius positum. prudens tector offeudevit, partim id. interpretationis necessitaii, partim eliam. immodice celeritati accepisum referat, Nam ei materia ea est, cdeoque. angustis terminis coustricia ut interpreti Aulus non [norst, auctoris vestigia longiue deserere * ne, sua potius eompilasse, quam aliena izanstulisse videreiur ; εἰ oeleridas 4auta [uit , wt opus mensiunm wno fere mense traduxerim, Meque eniin ignorat sancta eruditio (ua, qua celeriter, imo verius pracipitanter effundantur, de re prasertim. ardua £! auguslissima, ei qua nulla iracieri cautius d.bet (de Trinitate esém omnis fere sermo est), ea accutate dici: ornaieque nou posse. Fidéfier lamen me iranstulisse, constanter asseveraverim., Incolumem sanctitatem tuam , ac prolixa. «ta'e tranquillam, et florentem, Christus Deus noeter ounipolons. seroare digueiur, Domne sapcte, ac beatissime Pater.
INCIPIT AUCTORBIS PAOLOGUS.
Quoniam quidem fraterns dilectionis eura mae A Ecelesiz divisio, necessario secuta est. Sci«e enim
ima habenda est, cunctaque pro illa agenda 2ique melienda eunt, iia jubente Domino; nihil vero gratius, aihilque utilius est, quam de Deo et audire et. loqui ; ex quo flt, at et q«i dant, et qui accipiumt, magma censequanter emolumenta; vi- tamque inde sempiternam adipiscimur : He enim, inquit, es! vita eterna, wt cognoscant ie solum ve- rum Deum, ei quem misisti Jesum Christum !; quaeque scilicet divinitatis, et qure bumanz dis- pensationis sunt ;" tuque & nohis exegisti pro modulo virium nostrarum edoceri , ut sese habcat
sanctorum Patrum de processione Spiritus rectis-
sima opinio : de qua scilicet, cnm Graci. Latinique dissentignt, dissensio etiom, alque utriusque
* Joan. xvy, 9. * Mattb. x, 27.
consilium Dei * ;
* Áct. xx, 20. 27
cupis, quibus utraque Ecclesia rationihius nititur, aue utrh ex his rationabilius sential, pr»terca- que, dicente Domino : Que. díco vobis in tenebris, dicite in lumine , et que in aure audistis, predicate enper tecta *. Apostolo item terribile silentii judi- cium insinua:te, ac dicente: Testificor vobis hodie, quia mundus sum a sanguine omnium ; neque enim dissimulavi nunliare vobis omnem veritatem atqus ; atque hoc ipsum faciendum a moneute : Hec enim, inquit, admone, et contestare coram Deo *. Eisi de Deo 4ο divinis rebus. loqui illis potius conveniat, qui semper in lege Domiui meditantes, purgatiori vita οἱ intelligentia sunt, a quibus nos longissime remoti sumus, pluriug
^ Tit, 11, 15.
15 MANUELIS CALECAE
16 -
tamen rationibus me ad $eribendum hortantibus A ferre aique aliis tradere? nunc quidem amicitiz
atque impellentibus , aggrediar, facultate, qua -
potero, qui a sanctis Patribus de hac re scripta sunt, Christo duce, modeiate atque simpliciter, servato compendio, tibi exponere: plurimis sci- lieet omissis (nam longissimum esset, omnia prosequi), paucisque solummodo positis, quibus cons!are possit quaenam illis de hac τὸ fuerit opinio : ut ex hac moderatione nostra, et tu, quod ab amico requisisti, consequaris , et ipse, dum illorum prolixitate non terreor, brevitatemque temporis non perlimesco, meliore jam animo sim , illi me vindiet:: subdendum non esse, quz illi in- tentatur, qui talentum abscondit.
Mon igitur tacebo, cum prsecipue de veritate fidei mihi sermo futurus sit, neque ambigam, quin per te ad alios. quoque manaturz sínt littere no- swa, quos alloqui ipsi non possumus,'et eorum obtestari de veritate fidei ; his autem licebit illos alloqui juxta edictum ; 'aàrque ita, duin multiplica- bitur verbi ministerium , mihi ipsi fidelis servi merces excompensabitur. Quanquam vero pauca de multis appositurus sim, si quis tamen jurgio el contentione sepositis, ipsam, per seipsam, veritatem rei, ex his, qus firma εἰ rata sunt iudagare pergat, longe brevioribus, atque ipsis tan-
tum fidei principiis bane illustrari posee compe- -
riet: eoque [facilius, quo Deum talibus auxiliari certum est, qui cum pietate querunt : Cooperator,
inquit, Deus esi omni querenti bonum *. Isque qui C
Scripturas hortatur serutari *, seque daturum petentibus pulsaniibusque Ἱ aperturum pollicitus est, non permittet hujusmodi longius a veritate aberrare.
Quoniam igitur dicium est : Da sapienti occasio- nem, et sapientior erit * ; qualem Le esse scio, quem nihil pro contentione, nibil pró vanitate facere, solamque rerum veritatem sapienter ac prudenter inquirere pro comperto babeo: promptius jam, quod queritur, explicare aggrediar. Neque sane ignarus sum, complures jam plurimos de hac re scripsisse libros , qui, licet veritas paucioribus . indigeret verbis, multis tamen ipsis indiguerunt, ut eam contra illos tuerentur, qui contentionis studio illam lacessere tentabant.
Caterum, sicut unusquisque fidelium fldei pro- fert confessionem : Corde enim creditur αά justi- iam: ore autem confessio: fit ad. salutem * : quid probibet hanc etiam communi fide compreheusam veritatem, sic, a sanctis Patribus accepimus, pra
* Rom. vi, 28... * Joan, v, 39... "Luc. xi, 9.
implendo munus; nunc autem docendo; nmunc studiosis illius consulendo ; nunc revincendo ad ver- sarios ; atque omnino sanctorum hac de veritate doctrinam, "quam a Patribus nostris accepimus, quamque illi a majorlbus suis per successionem acceperant proponendo, atque omnia honesti et equi, fraterne dilectionis causa dispensando, ni^ hilque omnino omittendo diligentis. Non itaque glorie cupidi scribimus, sed amici votis morem gerentes, eorum quas preediximus, gratia, laborem hune suscepimus. Nec nostra dicimus, sed qux a sanctis Patribus illorümque successoribus scripta legimus, ea, servato disputationis ordine, hinc iude collecta , breviter strictimque posuimus : hac in re sola, si sic dici oporteat, gloriantes : quod sanctorum de ea re opinionem, largiente Deo, nos et scire, et tueri constanter ostendimus. Neque sape ignoramus plurimos, in quorum manus ista forte pervenerint, quibus odiosa est veritas, hac ipsa nostra constantia εἰ confidentia, ad jaculandum in nos consilia et maledicta provo- candos; contraque penitus agendam nobis est, contrariaque incedendum via, quam si ramus- culos Ínanes captaremus, Nam si quidem humanam gratiam et gloriam aucuparemur, nunquam nos auditorum odiis exponeremus , sed, que illis grata fore putaremus, ea loquereniur.
Constat ergo, nos, nisi veritatem rebus omnibus pretulissemus, nunquam in hunc verborum came pum descensuros , in quo, laboris plurhnum ac difficultatis , humans vero gratie minimum.
]psum itaque sanctum Spiritum, de quo nunc nobis sermo instituitur, primum invocantes, ita demum, qua proposuimus, aggrediamur. Utemur autem pro documentis ipsis initiis fidei, el quie ex eis assumpta ac derivata sunt, quantum {η Deo divinisque rebus, probationibus uti fas est, his etiam, qua a catbolicis Ecclesie magistris dicta sunt. ——
Et quoniam, quibus maxime rationibus ostendi possit.ejusce qusstionis veritas, primum inquiris : deinde, quse illis objiciantur, exponi, ac deinceps vel objecto refelli, vel qux ambigua videautur, declarari postulas , eum el nos in sequentibus ordinem per omnia.servabimus. Ex quo, si proli» xiores fortasse erimus, quam suscepta brevitatis ratio poacebat, necessitati indulgendum erit. line autem initium sumemus. -
* Prov. ix, 9... * Rom. x, 10.
'u ADYERSUS GRAECOS LIBI. —— 18
MANUELIS CALECAE
LIBER PRIMUS — !
CONTRA GIUECOS DE PROCESSIONE SANCTI SPIRITUS.
Cum Dominus noster Jesus Christus discipulis À 1llum et ad cresturz ordinem dedacere , et Patri,
dixerit: Euntes in mundum universum, docete om-
mes gentes, baptisantes eos in nomine Patris, et .
Filü, et Spiritus sancti '*, num ordo aliquis est in nominibus ac rebus sanctse Trinitatis ipsius Patris, et Filii, εἰ Spiritus sancti, qui necessario ac semper io seipso idem sit ex ipsis nominibus insinuatus : atque ut se adinvicem babent secune dum pronuntiationem ea nomina, ita etiam ad invicem diving persons ordinate sint ? Quem or- dinem servantes alque honorantes , necessario immota etiam haze "nomina proferre debeamus, nihil ex tradito nominum ordine ac positione Womutantes, οἱ velimus nobis ipsis iu confessione rectam "Trinitatis servare rationem ? Au ordo illic nullus 68!, eaque nomina temere posita sunt : at- que in nostra potestate est, ut illa proferre veli- mus, ita ut nullo servato ordine Patris nomen aliquando praeponere, aliquando item postponere liceat, aliquando item Spiritum praeferre Filio , quasi etiam divinas illa persons, quse nobis bis nominibus insinuantur, inordinate se ad jinyicem habeant, atque alias aliter ?
Et quoniam, qua proponimus, sa-ctorunm di- celis ac sententiis astruere 4ο firmare instituimus, alsit nunc magnus Basilius, nosque quid hic sen- tiendum sit, doceat, Ait enim in Epistola ad Cano- nicas, eujus initium est: « Quanto nos- moore confecerit prius fama subtristior, qux auribus inso-
aut Filio, tempore vel ordine prieponere. »
Idem in primo lib. Questionum (1), cujus ini&um est : Siquidem omnes vellent, cum prse upposuisset, duplicem esse ordinem, naturalem alterum, alte- rum inventum : atque naturalem. quidem, sicut est creaturarum ordo Conditoris ratione instituta, numerique locatio, causarumque ad causalia bhabi- tus; inventum vero atque artificiosum, sicut ia artibus, οἱ disciplinis, ac similibus, adjecit : « Ho-. rum ergo primo suppresso, Eunomius secunde speciei ordinem memorat, diciique : non. oportere in Deo dici ordinem , cum ordo secundus 3b ordi- Batore sit. Tilud autem vel non vidit, vel sciens prudenaque prieterüt, esse ordinis speciem, non ex nostra positione constantem, sed ipsa naturali consequentia contingentem : sicut igni, ad eam, qua ex se.manat, lucem. in bis enim primum εδ» sam dieimus, secundum quod ex eo prodit, nori intervallo ista ab invieem disseparantes, sed cogi- tatione prius causam nobis, quam eausale (ingen- tes. Quomodo igitur fas est ibi negare ordinem, ubi secundus et tertius est: non ez nosira posi- tione, sed ex naturaliter insita consequentia ? Cujus ergo rei gratia ordinem in Deo recipi abnuit? Arbitratur, si 'effcere atque demonstrare possit primum in Deo nullo modo alio initelligi posse, reliquum jam sibi fore substantiz ipsius inzqua- litatem atque eminentiam ostendere. Nos autem eo
nuerat nostris. Spiritus autem sanctus Patri quidem C quidem ordine, quo causz, manantibus ex 69 re-
et Filio connumeratur , quia et supra creaturam esi: tertius auiem ordine locatus est, sicul ex Evangelio docemur, dicente Domino : Euntes baptizate in nomime Patris, εἰ Filii, et Spiritus sancii. Qui autem illum vel preponit'Filio, vel Patre seniorem dicit, bic reluctatur quidem Dei ordinationi, atque a sana flde alienus est, non eum, quem accepit, gloriüicationis modum servans, sed sibi vocum novitatem ad placendum hominibus excogitans. »
Et paucis interpositis, veluti concludens ait : « lta- que fidei abnegatio est; sque enim imp'um esi
!9* Marc, xvi, 15.
bus, praeponuntur , Filio Patrem praepositum dici :
mus, nature autem diflerentia negamus. »
Idem in tertio Quesiionum : « Sicut enim Filius ordine quidem secundus a Patre, quia ex llo est , ei dignitate, queniam initium εἰ causa illius essen:iia Pater est, et quia per ipsum accessuu habeinus ad Deum eti Patrem, natura vero non jam secundus est, quia Deitas in utroque uua, ita scilicet οἱ sauctus Spiritus, etsi Filio subjicitur ordine et dignitate, non tamen alienz, sed unius ejusdemque nature cum Patre et Filio omnino est. »
(1) Ita vocat Caleca libros S. Basilii contra Eunomium ος quorum primo hoc testimonium peti-
tum est.
13 MANUELIS CALEC.E . 2
Item. in eodem : tradiderit baptismi salutaris, » .
Idem in epistola ad Eustachium, cujus initium est: Eos quidem, qui preventi sunt alia fidei con- fessione, sic 2i: « Oportet autem 6ἱ eos fugere, qui eam consequentiam, quam nobis tradidit Domíi- nus, immutant , utpote. qui aperte contra: pletatem * pugnant , et Filium quidem praeponunt Patri, Filio vero Spiritur'a sspetum, »
Idem vero in Epistola ad Greg. fratrem, cujus.
jniüium est: Quoniam muli commune substan- tia : « Qui. vero Spiritum cogitat, ipsumque in se ipse intellezerit, et Filium una togiiatione cote prehendit. Qui autem liunc. mente. suscepit , à Fille Spirltum hon divisit, wed consequenter qui- dem seeundum ordinem, conjunete. 8ufem, Secun« dum naturate trism ih se ipso persondram fidem juxta identitatem commiste forimatit, Et qui Spi- ritum dixerit solum, eum quoque cujus est Spi- Yitus$, €a confessione comprebehdit. Et quoniam Christi est Spiritus, atque ex Βέο, síeut ait Αρὺ- stohus, veluti ος catetra, qui unam summitatem «comprehenderit, alteram simul attrazit, ilà et quí Spiritum trahit, per ipsum, et Filium, et Patrein simul trahit. Et Filium qui veraciter acceperit, habebit utragne ex parte, hine ipsius Patrem, hine tpiritum ssnctirmn consequentem, Neque. enim :se- etionem aut divisionem eogltare INteet, ut aat Filius sine Spirita intelligatur, aut Sp α F'ilio disse- pareium, »
Sonuctus quoque Épiphanius in quodsm opere sito, vqüod appollavit Anckoram (9), tertium (emen, tet- 'tlamque à Patre. substantiam (5) Bpiritun san- eWun appellat.
Sed et D. Chrysostomas ín quodam sermbne beo &uper illud dictum Abrahie : Pone mankm tnam
ΣΝΡΕΓ femur mem **, &iL: [tàque divinarum quidem.
petsonarum diseretor. ordo Sanclis cognitas fuit ; qui vero hatmra$ ín θαβεῖα Trinitàte discerneret, ὉΡΡΙΗ6 rejiciéndus.
Theologus ' quoque Gtegoriea if secundo ser- Thówe suo dd ΠΩ, de sanctá Trinitate sic ait: Velut ἐν teinis. contignià solibus uta est σοι luminis.
relatione et ordine $e àd invicem habent,
« Cuin. ipse Domjinus ordinein A nem nominum immutat ordinem, novitátls vocum
appellat inventorem, eumque Dei ordinationi resi- sjere asserit; ipsum Deminum hunc tradidisse ordi- mem (4) dicent ; Qui autem Spiritum Patri proponit, aut Filio, eum a sana doctrina alienum denuniiat quippe novitatem introducentem cirea divinarum petsonatum ordinem; hanc autem ipsam novita- tem atque immutationem ordinis, liabere aboli- Wuenem djvinatfumi élsodargim, tbtiusque fidei alinegationem esse docet, nihilque differre, utrum Spiritum sanctum ad creature ordinem redigas, an ipsum Patri vel Filio in ordine przferas. Τοι- tiui enim, inqoit, in ordine locstom esse in Évan- gello à Dominó décemur. Constat profecto ofdi- nent 6956 in s5afhcta Trínilate, secundum quem prima quidem persona Pater. est, secunda Filius, tertia Spiritus sanctus.
Et quia non solum Patri Filius et Spirltus san- etus, verum et aibi invicem junguntur, id autem de hís dicitur, in quibus ordo est, et qu: ex se Invi- c€àw pendent, nullo medio intercedente, omnino ordinem ad invicem persona hahent.
Sed el is, qui catene Trinitatem comparavit, Hiquet quia medífi ad primum, et terti] ad medium ordinem reddidit, quocirca ait: Qui Spiritum eogitat, et Fillum una cogitatione comprehendit ; : et: Qui. Spiritum dixerit solum, eum quoque, eujus est Spiritus, ea confessione comprehendit , et: Qut Filium suscepit, a Filio Spiritum non
C divisit, Neque euim licet sut Filióm sine Spiritu
intelligi, aut Spiritum a Fillo disparati. Qux ne- quaquam: ita se haberent, nisi Filius et Spiritus sanctus. ordinem ad invicem haberent, secundum quem alter referretur ad alterum. Nám in his, qu: soluta sunt, et quie simpliciter absque ulla . uon cogimur alterum cogitando, alterum quoque cogi- tatione complecti. fd quippe illorum solum est, qui ordinem ad invicem habent, secundum quem necessario etiam simul cogitantur.
Ex quibus constat, quia non Patér solus ad Fi- Yium, seu ad Patrenv Fillus ordinem habet, sed etiam Fílias ad Spiritum — sanctum. Που et B. Athanasius apertissime in epistola ad Serapio-
Posito Hgit&r untim esse ac tríià Deum, et altero D nem de Sptritu sancto posuit * ε Éumdem, inquil,
ex his quidem de essentia et unitate substantiz toncesso, de altero, videlieet de Trinitate hypo- &taseun, seu personatum, de éatum ad invicein ordine, ex hiis. qui dicta sunt, videanius. Quoniam itaque magnus Pater Bzsilius Euno- mium ínsimulat, ordinem ip Deo pie non recipien- tem, quippé hunc abhegare, irrationabile esse àrbiratur átque eum quidem, qui circa traditio-
n Gen. xxiv, 4.
(2) Αγχυρωτὸς, Ancoratus. (5) Που est personam; nam in Greco est /yro- atosis.
ordinem ,ac natufam habet Spiritus ad Filium, qualem ad Patrem Filius. »
Magnus quoque Basilius in xvii ad Amphilochium sic ait: « Sicut igitar habet Filius ad Patrem, ita el ad Filium Spiritus, ju&ta eam qua nobis iu ba- ptismo traditur, verborum connexionem. »
Constat igitur ex bis, quae dicta sunt, in saneta 'Trioitate personarum divinaram ad invicem esse
(4) De hoc erdine multa S, Epiphanius in Anco- ralg.
21
ADVERSUS GR/ECOS LIP. I. 22
ordinem. Qni enim Filii οἱ Spiritus ad Patrem or- A ut. Eunomius volebat, in sancta Trinitate sanctos
dinem reddit, Filii autem et Spiritus ad invicem confundit, ordinis bonum Deo ex dimidio reddit. Bonum enim ordo est, atque ordinatum essc. Quia enim in his, qux sunt ordo, preclarum quiddam et optimum est, quod et celestia simul οἱ terrena continet, omne autem optimum a Deo manat: multo autem magis in Deo, velut ín principali causa, honum illud excellentius inesse intelligen- dum est. Nam, ut ait D. Dionysius in lib. De divi- js nominibus : « Quo in causalibus sunt perfectio- nes, eas in causis Ipsis longe potius ac prius inesse manifestum est. »
Quis vero jam adversus tam eximios Ecclesie
magistros contendere presumat, aperte in Deo trium ad se invicem personarum ordinem clentes? Itaque tícet quidem absolute ac simpliciter, cum fta tres personas nunieramus, tertiamque solam insinuare volumus, aliam przponere, aliam suhjt- cere, ut est lind Apostoli : « Gratia Domini nostri Jesu Christi, et ehartas Del et Patris, et commu- nieatio sancti Spiritus !*; » aut quomedocunque alter. Porro volentibus "divinarum personarum nemina eo ordine pronuntiare, quo sterne ac semper similiter ad invicem habent, et quo Trini- fatis perfectio designatar, nulla ratione concedi- tur. Quocirea magnus Basilius in lib. iv Qucstionum eitt « Nontamen quia primo bic cancti Spiritus Apostolus meminit, secando Filii, tertio Del et
Pp
omnino abnegare : eum vero quo person:z discer- punitur, secundum quem causa (6) atque causale cum cozterno et consubstantiali inducitur, et do- cere, ei ut pium, ac religiosum, amplecti ac susci- pere, neque idem contra idem asserere atque dene- gare.
Prater hzc autem, quz dicta sunt, nequaquam esset Trinitas Deus, nisi tria invicem connecteren- tur, ac secundum ordinem suum unirentur : scd tria. simpliciter ac temere (quippe sublata unitate, quam ordo in multis efficit) inordinata essent, ac - plurima, imo potius nihil. Neque enim vel tria, vel quatuor esse ullo modo possent, nisi Trinitas, vel quaternitas animo ante conciperetur. Quoniain igitur trium unam connexionem con(fjtemur, sicut unam etiam essentíam, primoque loco Pater est causa, necesse est esse et tertium. Suplato quippe tertio, nec primnm erit. In plurimis enim ubi pri- mum est, necessario, qua post primum sunt, con- nexionis serie ad primum referuntur, Atque hoc maxime in sancta Trinitate, ubi trium unam fate- mur connexionem,
" WRursum, quoniam tert'um 4 Patre. Spiritum sanctum doctores pr:edicant, profecto tertius non esset primo sublato. Tertium enim idcirco dicimus, quia refertur ad primum. Et hoc itidem non ita esset, nisi et primum ad secundum haberet ordi- nem. Alias quippe neque (rium connexio esset,
Patrés, continuo putandum est, perversum autim- C neque unitas : &ed tria, ut diximus, simpliciter, ac
mutatam esse ordinem, Ex nostro quippe more initium sumpsit. Quando enim dona suscipimus, primo distribuenti congredimur , deinde mittentem concipimus animo, tum ad ipsum lionorum fon- t^m eausamque cogitatione convertimur. »
Quo sí ex more nostro initium sumentes, primo meminimus Spiritus, a quo in nos munerum lar- gitas manat; deinde Filii, ac tertio per Fílium ad Pavrem tendimus, liquet, quod illic incipientes, primo Patris, deinde filii ac tertlo Spiritus saneti secundum Trínitatis proprium ac sempiternum ordinem meminimus, Ttaque, si quem sacerdos laptizaret, atque ita baptizang pronuntiaret : « Ba- ptizo te in nomine Patrís, οἱ Splritus et Filii, Ec- clesia bhujusmo'!i baptizatum | (5), quasi. baptismo consecratum, nunquam admitteret. ευ quod non juxta Dómini traditionem baptizatus esset, secun- dum quam nominum ac rerum Trinitas, Patris scilicet, et Filii, et sancti Spiritus, ut se ad invicem habet, tradita est nobis, quam immutare non licet. Qnippe eos, qui immutarent sanctus Bosilius ca- vendo moniit, utpcte pietatem aperte oppugnantes, et neque $u "Trinitate baptizantes, neque hanc juxta Domi traditionem confitentes. Apparet id quoque eum ordinem, quo natura discernuntur,
15Η Cor. xin, 15.
(5) Observa hanc opinioggm Calecae de forma baptismi.
temere inordinate se habentia, stque ab invicein disparata. Sed hoc his qu» a magistris Ecclesia dicuntur, communique confessioni fidei contra- rium omnino est, Primum enim, et secundum, et tertium fatemur, upanique connexionem sancla Trinitatis, eaque sibi invicem conjungi et connecti geric, supra jam dictum est. Jl:ec antem aperte or- dinem commendant, Liquef igitur ex his, quz dicta sunt, quandoquidem ordo discreta significat, qui cousubstantialis ordinem esse dicunt, eos in divinis peccare. lta enim unitatem reddent potius, quam ordinem, Nam persona tres, in quantum sunt invicem. consubstantiales, juxta ejusdein sub- tautíe tationem unam sunt. Porro unius ad se ipsum, secuudun) rem, ordinem esse, jmpossibife * est.
Preterea. ect à. Patre. esse, ambobus commune tum sit, unionis potins, quam discretionls ad in- vicem causa est, nisi aliud. aliquid — acjieiatur. Quippe et omnes homines eo ipso quidem, quod ex Ádam originem trahunt, invicem uniti suut,
' certis vero rationibus et proprietatibus ab se di-
stingauntur. Itaque utrumque cx atre esse. dice- re, satis non, est ad. exprimendum cum quem habent ad &wvicem, ordinem: Sed enlm hyposta-
(6) More Grecorum Patrum ac scriptorum caa- $am pro principio usurpat.
23
MANUELIS CALEC/E
24
,feon seu personarum ad se invicem juxta incom- A Sanctus item Cyrillus, in 1 Thesaurorum ait ?
místam, atque inconfusam rationem, ordinem esse. dicere, irrationabile omnino est. Esse enim incom- mistas ad invicem, servantes sibi suarum proprie- Tatum terminos, necesse est: neque enim alias ordo servaretur ; non tamen ideo necesse est, in- commistarum, in quantum incommista sunt, or.!i- nem ad invicem servantes, nisi etiam habitus al invicem quidam illis inesse videatur. Ex quo sane ordine ad invicem et habitu, suarum etiam proprietatum termini confundi miscerique non possunt. Quo etiam remoto, incommistum - illud secundum se, inordinationis porius, quam ordinis fieret causa, -Qu:réndum igitur in personis diviuis, quenam sit ordinis earum ad invicem eausa, quie item Incommistionis secundum proprie- ttes suas. Alias enim, praeterquam quod nihil conficitur, imperiti: quoque evidens argumentum. esi, causale quasi causam ponere. Igitur oportere quidem mecessario ordinem in divinis person: immobilem fateri, neque esse in. nostra potestate, ut libuerit, traditum immutare omjinem, eosque, qui immutant, ut quo aperte oppugnant pietatem, vitandos esse, satis ex superioribus ostensum est.
Quoniam vero unitatem ac Trinitatem Deum confitemur, ac juxta unitatem quidem neque ordo, neque processus, neque personarum numerus in- spicitur : una enim res essentia est omnino indis- creta, nniusque ad seipsum secundum rem ordo aut discretio noo est : numerumque personarum juxta processus suos fa- teanur.
Duo omnino processus in Deo nobis traditi surt, alter, secundum nativitatem, alter, juxta proces- «)nem. feum quippe ex Deo nasci, Deumque item ex Deo procedere, divinis Litteris docemur. Atque Filii quidem a Patre immediatum processum, sanctus Basilius, in lib. Adversus Eunomium,; ita commendat : « ]nitium quidem Patris nullumque horum medium. » Rursumque in eodem : « Ut enim siulia est. interrogatio in eo, qui sine prin- cipio atque ingenitus est, superius aliquid quore- re: et. hic in eo, qui sempiterne cuin Patre est, nullumque habet medium inter se et genitorem. »
Jdem rursus in ea, quam supra memoravimus ad Canonicas Epistola : « Si enim Deo superior est Spiritus, non jam ex Deo est, si autem ex Dco est, quomodo antiquior est illo, ex quo est? At ne Unigenito quidem prior est, nullum enim inter Patrem ac Filium medium est. »
Gregorius etiam Nyssenus in 1 adversus Euno- -
mium libro, sic ait : « Pater quidem sine principio alque ingepnitus intelligitur. Ex ipso autem, juxta contigui rationem, inseparabiliter unigenitus Filius cum Patre simul intelligitur. »
(7) Grace est ὑποστάσεως. Quod potius retineu- dum vel persoug vocabulum adbibendum ut vitetur gequivocatio.
(8) Ex orat. 1 ex illt quinque de rectis fidei
« Gignit Filium Pater nullo medio. »
Idem super Evangelio Joannis, cum id verbum exponeret : Hoc erat in principio apud Deum, ita ait: « Esse autem cuim Filio Patrem intelligi- mus, propter substantia incommutabilitatem : at- que ideo, quod omnino contiguus sit, nullo medio, el, quod ex se naturaliter processit. »
Magnus idem Basilius, in. epist. ad Gregorium fratrem de differeuíia essentiz atque substan- ti: (7), ait : « Filius autem solus, qui unigenitus de ingenito effulsit lumine; nullam juxta proprieta- tem personarum communionem habet ad. Patrem, vel ad Spiritum sanctum. » Gregorius item Nysse- nus super Oratione Dominica , in eo tractatu, qui incipit : Umbram coutinens futurorum lex; « Uni- genitus, inquit, Filius ex Patre a S. Seriptura no- minatur; atque hactenus ejus proprietas fertur. »
Sanctus quoque Anastasius Ántioehim episcopus in lib. suo De dogmatibas (8), cujus initium est: Salubris fidei nostra rationem , ait : « Spiritus, ut dixi, dicitur Deus, et sanctus Deus. Hzc autem ambo composita pomina ei congruunt , qui proprie Spiritus sanctus appellatur, sicut et Patris voca- bulum causs, et Filii, ei qui ex causa nullo. me- dio prodit, accommodatur. »
Ita igitur Filii ex Patre l'processum, natlvita'em scilicet immediatam discimus, secundum quam et unigenitus, et solus de solo dicitur, personalemque
reliquum est, uL ordinem ( suam ac substantialem proprietatem hinc accipit,
quod et genitus est, et 4 Patre Spirituque distin- guitur. Quippe hanc ejus propriam agnitionem no- bis magistri tradiderunt, quod solus ipse unigeni- tus de ingenito lumine prodeat. Dictum est enim veritatis terminum et rationem hactenus illi proprietatem sistere, ut scilicet immediate, et con- tinenter, oc. genite ex Patre sit, ulterius autem
nullatenus progredi. Quippe cum et Spiritus ex -
Patre quidem sit, nec tamen hactenus processus illius proprietas atque agnitio subsistat.
Dictum est autem, οἱ Filii vocabulum ei proprie congruere, qui sit ex Patre, nullo interjecto med:o. Quanquam preter bec, et Patris, et. Filii nomen habitum ad invicem ac relationem individuam reddit. Aliud enim causam, aliud vero caus le commendat. Atque ista quidem ita se habent de Filio.
Sancti vero Spiritus processum a Patre per Fi- lium esse didicimus, ex quo vídelicet constat, quia non sine medio ex Patre prodit. Ail enim
"Gregorius. Nyssenus in libro quem ad Ablavium
scripsit (9), cujus initium est : Justum quidem fuerat vos, qui omni virtute. polleiis, pugnare, sic ait τε limmutabilitatem natura confitentes, causz ad causale differentiam non abnegamus ; in
dogmatibus quae exstant tom. I.
(9) Vide Bell. I. t De Christo, c. 95, ubi hoc testimonium profert et explicat. El Gennadium pro coucilio Florentino, sect, 3.
25
ADVERSUS GRUSCOS LIB. I. 26
quo solo iteram ab altero distingui intelliginus, Α qnamvis causa causalisque ratione, processus dif-
qui, alterum quidem, causam esse, alterum vero, ex causa credimus. Atque ejus qnod ex causa est, aliam rursus differentiam agnoscimus. Aliud enim est, quod ex primo continenter manat ; alind, quod per hec ipsum ex prime prodit, ita ut Unigeuiti nomen absque ulla ambiguitate Filio maneat, et ex Patre Spiritum esse, dubitandum non sit; eum et Filii mediatio, ut ita dicam, et sibi unigtniti bonorem servet, et Spiritum naturali ad Patrem habitu non excludat. »
Quoniam igitur theologia nostra duplex est, unita scilicet, atque discreta. At ilia quidem se- cundum unjus essentiz unitatem, h»c autem juxta personalem processuum distinctionem. Unam qui- dem Deum ineommnotabilem in seipso, atque in- discretum — secundum essentiam aut. nsturam confessas, unius enim ad seipsum, nulla ut dictum est, secundum rem discretio esse potest; cum deinceps, ut sese ad invicem habeant peréonz diviuse ratione proceseus enucleare vellet; in cau- $8m, et causale (causatum] primo diserevit. Causam Pawem, esusale vero communi appellatione Fi- lium ac Spiritem vocans, quie. etiam, ος eausa, appellat, aitque solum juxta causam et causale divinas distingui personas.
Deinde, cum causalia hse, Filium et Spiritum sanetum causs, eaussique ratione communiter a Patre discernerent, quippe cum eausalia sibi inví-
ferentia generaliter nequaquam differt
At, ne forte quispiam ob hoc Filii medium, con- fusionem sliquam personalium proprietatum conse- qui arbitraretur, putatretque Filium naturali ad a- trem liabitu alienum esee, non ait (10) ; sed hac potius Filil medíatio, personarumque secundum processuum — differentiam di-eretío, inconfusss proprietates servat, alias servari non valentes. Hoc enim ordine posito, etiam Unigeniti bonor indu- bitanter manet in Filio. Solus enim ex solo est, stque ejus substantiz proprietas hactenus fertur ; Spiritusque per Filium connectitur Patri, quemad- modum οἱ in omnibus, in quibus est series, extrema primis per media junguntur; ideoque subjungit : Cum Filil mediatio, et sibi ipsi Unigeniti servet honorem, et Spiritum naturali ad Patrem habitu non excludat. Atque isa quidem Nyssenus Grego- rius.
Quz vero secundo in Niczes convenit sancta sy- modus universalis ait: « Credo in Spiritum san» ctum ex Patre per Filium prodeunutem, ipsumque Deum esse agnitum. »
Id ipsum (11) et sanctus Tarasius, Constantino- politanus episcopus, qui ejusdem synodi pars magna fuit, in epistola, quam ad episcopos et sacerdotes Ántiochiz, Alexandrie, ac sanctse eivi- tatis scripsit, cujus. initium est : Plurimis atque eximiis dispensationibus herainum vitam Deus ac
cem commmnicent, bsec rursus ab invicem distiu- 6 Dominus noster disponens, ac dirigens, qui: e.
guit varietate processus, atque ita ferme ait : « Et- si enim amho a Patre cum sint, eo invicem com- muonieont, quod eausalia. sunt; inde tamen ἀἰΠ.- renter esse habent. Quocirca faliam rursus horum differentiam agnoscimus. » Denique horum: alte- rum, videlicet Filius ex primo, id cst, ex Patre continenter est; alterum, videlicet Spiritus, per hoc.ipsum, quod ex prhoo continenter est, id est, per Filium, qui ex Patre, nullo interjecto medio, esse habet. Primum quidem, utpote causam, Pa- trem nominans, quod awtem contigue vel coniti- nenter, pro eo, quod est immediate, posuit ; Spi- ritum vero, ex Patre per medium Filium. Ut Pater quidem, qui ex nullo est, eo ipso a Filio discerna- tur, et Spiritu, quod Pater ipse atque initium sit. Filius antem ex illo immediate genitus, eo ipso discernatur; a Patre qnidem, quod nascendo ex ' iilo prodiit; a Spiritu vero, quod ipse quidem im- mediale et incontinenter ex primo; Spiritus vero per se er primo manavit, Sanctus autem Spiritus 4 Patre quidem distinguatur, quia ex ipso est; 4 Filio autem, quia non immediate ex primo est, ut Filius, sed per illum, qui continenter »sset ez primo.
Unde et merito aliam dixit csse differentiam. Quod enim immediate ex primo est, quodque per Dediu:» ex primo, processus ratione differunt :
(10) Aliquid videtur deesse,
suscepta et laudata est, ac per omnia, rite se habere, ex rescriptis eorum comprobata, post pla- rima ait : « Et in Spiritum sanctum, qui ex Patre per Filium procedit, ipseque Deus esse cognosci- tur. )
Sanctus Sophronius, Hierosolymitanus episco- pus, Expositione fidei sua ait : « Credo in Spiritum sanctum, ex Patre et Deo seupilerne procedentem , qui et ipse lumen agnoscitur, cl vere Patri ac Filio costernus est. »
Magnus item Athanasius, in eo libro qui Inseri- bitur Reprehensio simulationis Meletii εἰ Eusebii, cujus initium est : Homo ad similitudinem Dei fa-
piss εεί, ita ait : « Esset autem impossibile, in
Trivitatis majestate Spiritum glorificari , si non ex Deo per Filium procederet, sed ex Deo factus et creatus esset, ut hzretici dicunt. »
Sanctus quoque Basilius, quodam capitulo, οἩ- jus inscriptio est : Cur et Spiritus Filii non Filius est, ait : «Non quia non sit ex Deo per Filium, sed ne Trinitas eristinetur — multitudo infinita, ac, sicut in bominibus contingit, filios eam ex iliis arbitremur. »
Item alio in loco, qui inscribitur : Nisi quispiam Spiritum ex. Deo esse dicit, ne Verbum quidem : « Quonam, inquit, pacto separentur inseparal.ilia,
(119) Gennad. sect. 3.
27 . * MANUELIS CALEC.E 98 Verbum scilicet ex Deo, et. Spiritus ex Deo per A ος primo quidem, seJ per illum ipsum continenter
Filium. »
G:egorius prztterea Theologus virginitatis laudes versti heroico scribens, ita canit. :
Spirits eterno manat de [umine lumen
Per sobolem, unusquisque tribus splendor deitatis.
Sanctus etiam Maximus, cum exponeret, quid sibi velit apud prophetam Zachariam candela- Drum aureum, et qua super illo erat, lampas ac lucernz, ait (19) : « Spiritus sanctus sicuti natura. liter per essentiam Dei οἱ Patris est, ita etiam Filii, sccundum essentiam, veluti ex Patre esseu- tíaliter per Filium genitum ineffabiliter prodieus. »
Joannes item Dawascenus (15) in tertio. decimo ipsius. Theologie capitulo, cujus initium est : Deus incompre^ensibilis est, ita de Patre ait : « Ipse quidem est mens Verbi, 4byssus, Verbi genitor, ae per Ver- bum splendifici Spiritus productor. » ldem , in eadem : « Spiritus sancti paterna vis insinuativa arcani Deitatis, e» Patre est per Filium prodiens.» lta igitur plurimorum testimoniis docemur , Spi- ritum sanctum ex Patre per Filium procedere ; hoc est ex Patre non sine medio,
Quoniam ergo secundum processus variam ra- tionem, personarum quoque varictas designatur ; quippe Fitli processus immediate Filium tradit ex Patre subsittere, atque immediate nativitatis ra- tione ex ipso habere substantiam ; Spiritus autem processus per Filium Ipsum esse commendat, ex
mauanteu procedit.
Praterea maguus Basilius in ea quam praedixi- mus ad Gregorium fratrem, epistola, manifestius de ipso ita loquitur : « Spiritus, inquii iste, boc habet indicium εἰ signum proprietatis suz, quod post Filium, et eum Filio nascitur, qtquo ex Paire subsislil. »
Quem igitur. plurinis in locis SS, Patres ter- tium tradupt, id est, a Poture tertium, a. Filio secundum, juxta personalem ordinem : eum hic iste post l'ilium, et quem ex primo Nyssenus Gre- gorius manare dixit, iste apertius: ex Paire, ait. Quoniam vero ea particula, qua dicimus , p.r, nullum ilie temporis intervallum — introducit , quippe temporales morula. nullum in sLerna vita locum habent, quodque temporis ratione priug dicitur, inde penitus eliminatum est, idcirco quod per Filiuia dicitur, ob id dici potest, qui simul οἱ cum Filio est; (amen ob personarum discretionem
ex processu ipso apparenitium, quen) salis per
particula commendat, dum neque simul tellit, et personarum ordinem cum processu sancti Spiritus insinuat, alias indicari difficile valentem, a theologia commodissime ea particula assumpta est.
ltaque quod Nyssenus ipsuin ait ex primo esse
per eum qui continenter manaret ex primo , hoe et
magnus Basilius itidem fatelur; quia enim ex Patre, atque post Filium est, aliter ita esse non
Patre cnim: per Filium procedere supra monstra- C possel, nisi ex primo per medium procederet. Siu
(um est; processus autem vocabulum sancti Spi ritus persona proprium est, sicut etiam Nativitatis proprium Filii (gigni enim ac procedere, ambo-
. Tum personas insinuat), constat Spiritum sanctum
ex Patre per Filium habere substantiam, Et. illud simul constat, quod et inimediate, et mediate, et continenter, et per eum qui continenter est, ex Patre esse, differentes divinarum personarum pro- cessus insinuat, naseique, ae per Filium procedere, substantialia Filii ac Spiritus cum sint, persona- rum ipsarum, Filii scilicet ac Spiritus proprieta-
ies sunt, quibus ad. invicem, aique ad Patrem
discernunmtur. Quoeirea genilus alius, procedens alius appellatur; sicui etiam quisque ex substan-
autem ex Patre per Filium procedit, liquet. pro- fecto, eum persopali serie tertium a Patre esse. ld autem est esse post Filium, ut doctor inquit. Που ipsum Nyssenus idem lucidius expressit in 1 Quas. aversus Eunomium libro : « Spirilus, in- quiens, Patri, ex eo quod increatus est, jungitur, atque ab eo rursus, quia Pater, ut ille, non est, disparatur, coujunctione vero, quz illi cum Filio ratione iacreatj est; atque ex eo quod substantiz causam unam ex Deo omnium liabet, ea rursuin proprietate distivpguitur, qued neque unice ex Pa-
(re subsistit, et. quod per ipsum Fihum prediit,
ltursus eiiam, eum per Uuigenitum creatura sub- sistat, ne commune aliquid ad hanc Spiritus sanctus
tíalj termino sui esse nominatur, atque boc ipso a D habere putetur, quia et ipse per Filium prodiit,
reliquis distinguitur. Quippe unive ex Patre pre- gredi, propriam Filii agnitionem esse, Bao ilius astruit : atque hoe a P'awe discerni et a Spiritu, «uin. scilicet per hanc propriet&tem suam, nullam ad Patrem atque ad sanctum Spiritum commu- nionem habeat, οἱ que in hanc sententiam pra- dicta sunt. Spiritus autem a Patre quidem, veluti a causa causale distinguitur; a Filio autem, per causam quam habeta Patre, per ipsum proce- dens : hac scilicet processus differentia, quod ille j.umediate atque. continenter ex primo, hic autem
(12) Citat Bellarminus lib. n De "Christo, c. 35,
&ub finem ; Gennad. sect. 5.
illa stabili atque Incommutabili ratione Spiritus sanctus a creatura discernitur. » Si igitur id solum, quod unice Filius ex ingenito lumine est, propría illius cognitio est, qua a Patre Spiritusque distinguitur, id autem est ex Patre sine ullo medio ) esse, Spiritus autem sanctus a Filio ea proprietate ' discernitur, quod per Filium ipsuu sit atque procedit, constat profecto Spiritum sanctum ex Patre sine medio non, esse. Id quippe,est esse unjce cx Patre, quod Filij persons proprium est. [n eo euim quod neque unice ex Patre, sed per Filium
(13) In. edit. Billii est c. 15, 1. 1 Fidei orthod, ; citat ctiam Gennad, sect. o.
99 | ADVERSUS GfUECOS LIB. I. 39 sit, propriam Syiritus agnitionem doctor esse aiL.A medio et centinenter ex primo est. Et, qu» ge-
Verum quia utrumque, et Spiritus scilicet, et creatura, esse per Filium dicitur, quomodo intel- ligendum sit, adjecto differenti processuum modo definivit. Sanctum enim Spiritum sine lempome stabilem. atque íncomimutabilem, quia per Filium naturaliter, ei essentialiter, ec juxta insignem Athanasium, ex Deo procedende, consubstanilalis est Patri ac Filio, creaturzque pariter conditog cum Paire ac Filio, utpote unus creator, creatura vero temporalis, commutahilis atque variabilis est ; per Filium enim fictionissconditionisque ra« tione producta est, longissime a substantia Patris,
et Filii et sancti Spiritus remota. « Ut enim, in-
quit Damascenus, creatura postmodum non ex ereatoris sulstantia est facta, » nullus Maque mente ac ratione praeditus, commune aliquid ad hane habere arbitrabitur Spiritum Sancéum : ex e», quod dicitur, ipsum alque creaturam prodiigge Ρο Filium : nisi quantum creata ad creatorem, ει facta ad factorem communia sunt : « — Suabili enim, inquit, atjue incommulabili ratiose Spiritus a creatura discernitur. » Nunc autem arbitrandum est id, quod dicitur, prodiisse, vel manasse, etet- nam ante omnia s2cula substantiam sancii Spirilus non siguificare. Primuro enim cum docere insti- tueret, quo pacto Deus Trinitas in seipsa perso- naliter ante szicula. distingueretur, non. quomodo se haberet ad creaturam, boc dizit, Atque utinam sic, ut hic, quod dititur prodiisse in creatura, subsistentiam ex Deo, creawuraque essoniinm aperte signillcat : ita et in Spiritu sancto, cum di» citur, ejus ante omnia saecula processum eum- mendai: atque eo uiagis, quo eliam eterne prr
Filium et esse, et prodire, ac precedere à theolo» -
gis asseritur. Deinde magistro ilem nudire fas est, ut hoc, quod dicitur, prodisse, seternos processes Filii Spiritusque commendat, quod in sequentibus probabitur. :
Gregorius Theologus, im sermone De Spiritu sancto (14) sic ait : « Emanatiopis, liabitusque ad invicem differenua, appellationis quoque illuruse differentiam fecit. » llie esnanatiogega- deu ihiul- ligi voluit, quod processum. Processiones autem &ifferentes suot. nativitas atque prucessue. Recie ergo dictum est differentes processiones perseua. rum id effecisse, uL. aliud genitum, aliud precedens el sit, ei dicatur. Liquet igitur ex his. qui dicta sunt, idem esse, cum dicinus Filium esse οἱ uui- geuitum, et sino ulloamedio ex Patre, genituuque esse, seu personam ex persona gigni; idemque esse, cum dieimus, Spiritum esse, et procedere : atque ex primo per medium esso et ex Patre per Filium procedere : neque sine medio, neque unice esse, Deque continenter ex priino. llec enim cen- r3 eumdem dicta couvertantur. Qua enia per- Ρ0Π4 in sancla Trinitate Filius est, lac wipe
(14) Est oratio S de Theologia.
nita, hac unigeulta est. Rursum, quie procetit, hzc Spiritus est, et qu:?. mediate, liec non conti- uenter ; qui auteni ΠΟΛ continenter, liec non ge- nite, sed procedens est. Porro quse per Filium procedit ex Patre, es non Filius est. Hxc namque Nativitatis definitio est, ex primo immediate pro- dire, processienis autem , ex primm per me- diam. ) Et quoniam divinatum personaream subsistenti:e
Selerne atqne immutabiles sunt ; semper enIm erat
Trinitss Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, deünitiones etiam personalium substantiarum [ hy- postaseon ], ips: eubstantiales [hypostatics ] earum proprietates prorsus cternze. atque incommutahiles
"aunt. Et illad idem coustat, quia, si tollantur pro-
cessiomes, proprietates etiam ac persons simul e3se desineut, Nam, si nascendi quidem, aut geniti ex primo esse absque medio, fatio ac jelinitio est : procedendi vero, seu procedentis, per Filium «sse : omnino autem verum est, sublatis definitio- Aihus rerum quibus jj subsistunt, et. illas simul auferri. Nar qui rationale homini tulerit, esse si- - mul hominem abstulit.
Kt hise liquido constab, sublatis geniti ac pro- eedentis rationibus, hujusmodi ablatione, nativita- fem 8ο precessioneni tolli, simulque etiam, Trini- iatem Deum esso. Ex quibus hoe etfam eonficituy, ut qui ex Patre solo procedere Spiritnm sanctum
C seseverat, nceessario illum ex Patre esse sine
medio confitestur. Porro hojusinodi. confessione preprietatem substantis illius, ac personam illum ewse in sancta Trinitate una tollet. Átque hinc beqne tertiam a Patre secundum sanz fidei ratio- pem aeiradiionem SS, Patrum confitebitur. Ita nibil prehibeblt etiam Filiwn esse contlieri Spiri- ium sanctam, eine medio ex Patre procedentem. Filii quippe appellatio secundum theologos ci proprie congruit, qui sine medio ex Patre est. Et «quo sequitur, ut quod illinc eine medlo est, Fil'us sit. Preprietatem enim Filii eatfn essc deprchendi- mus, ex Patre esse sine medio, quod eum etiam genitum facit : sicque personalium proprietatum coní(asio erit , et aut duo Filli ex Patre eruut ambo sine medio, atque ideo neuter primogenitus , swt dwo Spiritus sancti. Quse euim urgeat necessitás et diswibutio, si sint ambo ex Patre sine medio, aliam personam esse Filium, atiam Spiritum san- ctun, ac non potius vel duos fÉlios esse it, sancta Trinitate, vel duos spiritus?
Preterea ueque babitus [&abitudo] ullus Filii ac Spiritus ad invitem esse diceretur, neque La- beremus qua proprietate, seu. confessione, Filium a Sgiritu daliugueremus, Ἐκ quibas sequeretur pecessario, ut ne Trinitatem quidem confiteremur esse Deum, aod tria simpliciter, ac solute seorsum
siagula. Quippe sublato ordine, primum, ae secun- e
8l
MANUELIS CALEC.E
32
dum et tertium non diceremus : sed unumquodque À quippe producti nomen propter productorem intel-
primum, essetque convenientius ac.magis pro- prium dualitatem Deum dicere, Patrem scilicet ac Filium, vel Patrem et Spiritum : eoque Pater causa illorum sine medio, eademque ratione esset, ordi- nemquesolumcausz ac causalia simpliciter haberet. Esset brazterea indifferens numerare Patrem, et Filium, et Spiritum, sive Patrem, et Spiritum, et Filium : imo, sicut Spiritus Filii dicitur Spiritus, ei imago, naturalisque et viva virtus, et operatio, et qux in sequentibus dicentur: ita etiam Filius, Spiritus Filius :equabiliter atque indifferenter se- eundum haec omnia a sacris Litteris sanctisque Patribus diceretur. Nam si similiter se ad invicem baberent, 2que scilicet ex Patre sine medio sub- sistentes, sibique invicem consubstantiales et no- mina profecto simili ratione ex altero ad alterum converterent. Qus? enim consubstantialia sunt, ac sibi cogqualia, converiuntur ad invieem. AL hoc minime hactenus inventum, : imo omnino interdi- ctum est, Namque Gregorius Nyssenus super ora- tione Dominica, sie ait : « Filjus autem sancti Spi- ritus neque est neque dicitur, » neque convertitur habitualis hzc, ut ita dicam, consequentia, Przterea absurdum 68, ex 80lo Patre putare esse Spiri:um sanctum, ac eumdem per Filium proce- dere. Hzc enim apertissime sibi invicem contraria sunt, ac 66 invicem destruunt. Nam quod dicitur per: Filium, mediante Filio, esse dicitur : quod
ligitur primum, atque consequenter Filium ex productore per productum nasci. Nibil enim pro- libet, inquiunt, etiam hoc dici ; sine medio scilicet Spiritum ex Patre, quasi ex productore procedere , Filium vero ex produciore, qui et Pater est, per Spiritum nasci. »
Sed liquet profecto, cos, qui Spiritus per Filium
processionem ita pervertunt, Trinitatis ordinem
tollere, confusionemque proprietatum personaliun, sublatis item personis, introducere. Liquet simul *eos sanctis Patribug, Ecclesise magistris, repugnare, dum sine medio Spiritum ex Patre esse volunt, Spiritumque Filio przponunt, nihilque prohibere dicunt, etiam Filium ex productore per productum nasci; ex quo Filium secundum ordinem tertium a P.tre confitentur, putantes se propter pronuntia- tionem nominum, eorumque intelligentiz subtilita- tem, ut voluerint, divinum etiam, οἱ aiternum, atque immobilem mutare ordinem posse, quod neque in creaturis (leri possibile est. Neque ením in his, si causale cause pretulerimus ia ordine, sc, de calore disserentes, ignis primo mentionem feceriwus, jam etiam continuo calor ignis causa erit, aut solis radius; neque dictionis nostre gratia res eliam suum ordinem inimutant. Sed ita isti nimium inepti et garruli ratiocinatores sentiant.
At vero sancti Patres. ordinis ístam novitatem, ipsius substantie privationem, tolius fidei nega-
autein ex &olo, sine medio Spiritum ex Patre pro- C tiouem esse aiunt, Eunomiumque causantur, quod
cedere significat. Sed isla postea videbimus.
lliud modo ex his, quae supra diximus, ostensum est, quod hi, qui propter pronuntiationem nomi- pum, suseque inentis prxsumptionem, id quod dictuni est, per Filium procedere Spiritum sanctum, non proprie ac substantialiter dicíum exponunt, solisque verbis divinarum ad se invicem persona- yum ordinem esse asserunt, peccant. Aiunt enim
« Quoníam prima persona, Pater seilicet, et Patet
et productor dicitur, et Filius quidem ad Patrem secunium ea qua ad aliquid dicuntur, convenienter redditur; Filium enim dicentes, et Patrem una intelligimus. Spiritus autem, etsi a Patre esse dicitur, ad productorem tamen proprie , ad Patrem
ordinem in Deo non suscipiat ; eumque, qui im- mutat substantiam , Dei ordinationi refragari definiuut, ipsum Dominum tradidisse ordinem in salutaris baptismi tradiuone asserentes, secundum quem alia ex personis prima, alia secunda, alia tertia personali ordine est 5 nihilque differre aiunt, utrum quis Spiritum sanctum ad creaturam dedu- eat, an illum Filio, vel Patri. przferat, non. solum temporis ratione, sed otdinis. Quocirca rite ma- gister (15) eos fugiendos ait, qui et ordinem, quem iradidit nobis Dominus, immutaut, ut qui manifeste veritati reluctantur, et Filium praeferunt Patri, vel Filio prz»ponunt Spiritum sanctum. Quanquam justa superiorem ratiocinationem ,
autem improprie refertur, cum Pater etiam pro- p quoniam per Fuium omnia facta Scripture sancta
ductor sit, et intelligatur. Est enim idem, et Pater, et productor. »
His autem ita positis, ita inferunt : « Itaque quandoquidem Spiritum ex Patre dicimus, quo niam Patrem dicentes, et Filium una intelligimus, idcireo dieitur Spiritus per medium Filium, atque per Filium ex Patre procedere. Cum autem rursus primum productorem dicimus, eadem ratione, quoniam productorem dicentes, una etiam id, quod producit, cogitamus : si quando Filius ex produetore dicatur, tunc Filius pet medium Spiritum, seu productum ex produciore -esse proprie dicetur,
4
(13) S. Bas'lius
inducti auctoritate credimus : Filium- vero cum di- cimus, Patrem quoque una intelligimus, nihil pro- bibebit dicere, a Filio per Patrem creaturas mana-
' visse, ut necessario jam et Pater Filii et Spiritus
medius sit, Et quoniam a Filio Paracletus mitti perhibetur : Filii autem mentionem facientes, mente simul et Patrem comprehendimus; eadem ralione et per Patrem mitti Spiritus dicetur. Atque idem ferme erit, ac si quis architecti cujuslibel filium ex architecto per domum diceret natum, quía ar- chitectus ad domum refyytur. Nam simul atque ar- chitectum cogitaveris, eL domus simul occurrit.
33 |» . ADVERSUS 68005 LIB 1. *» Id autem illorum absurditatem in primis arguit, A medium Filium ex Patre esse habet, liquet pro- -
quod theologi secundum ea qus supra exposuimus, aliquando ex Deo per Verbum, aliquando per Fi- lium ex Deo Spiritum esse aiunt, Nam si hujusmodi ratiociualionem veram es:e arbitrarentur, cum dixissent, per Verbum, nunquam ex Deo dicerent, sed per Verbum, ex mente. Verbum quippe, jvxta rationem nominis, non ad Deum, sed ad mentem refertur. Per Filium autem eum dicerent, nun- quam adjecissent : Ex Deo pcr Filium, sed per creaturam. Hujus quippe Deus, Deus est; imo vero neque id quidpiam prohiberet dici Filinm ex Deo per creaturas nasci. Deus επίω ad creaturas refer- tur. Llem autem Deus, et Pater Filii esse intelligi- tur. Sed hujusmodi nugas atque ineptias absit ut
fecto, sublatis substantialibus [bypostaticis] pro- cessibus, personas quoque simul auferendas, neque jam ordinem ullum, neque Trinitatem nobis reliquam esse, Quocirca rite dictum est ordinis ejusce noviialem ipsius esse substantiam abolitio- neu, totiusque fldei abnegationem. * Neque vero ista. solum, qus diximus, ordinem in sancta. Trinitate commendant, personarumque processum, per quem Filius quidem sine meuio εκ primo est; Spiritus autein sanctus ος primo per medium, sed ex aliis plurimis, quc a wagistris dicla sunt, discimus et Filii medialioneim, et sancti Spiritus naturalem essentialemque processum. Magnus quippe Athanasius in iu Contra Arianos
doctoribus sacris unquam in mentem venisse pute- B libro, eujus initium est : Qui Arii sectantur insa-
mus, De magis sophistas illos quam magistros pietatis ostendamus, alia per alia dicentes, atque ex ea parie nostram intelligentiam obnubilantes, quos oportebat obscura elueidandi magistros esse, ul revera sunt, Neque sane uebis expedit, quae ab ilis aperte et utiliter dicta sunt, perverse accipere: ex quo εἰ illis irrogamus injarias, et uobis ipsis dispeudium salutis acquirimus. à;
Certe lucidius promeudz veritatis magistri aliis €um essept, dixissent utique, si ila veraciler esse putavissent , Spiritum ex Patre per Filium dici tantummodo, non tamen esse ac procedere. Quo- niam vero id nop dixerunt, expositionem hujus- modi ommino tenuisse comprobantur. Nempe et Damascenus de Patre ait (16): « lpsequidem est mens verbi abyssus, verbi genitor, et per verbum Spi- rilus productor. » Dicere igitur secundum istos debuerat, verbi commentator, tacito genitoris no- Eine. Verbum enim ad mentem refertur, non asd genüorem. Oportebat item, eum productorem Spi- ritus per se solum dicere, suppresso, quod ait, ε Per verbum. » Spiritus quippe ad produetorem relertar. Nunc vero, quando productorem per ,ver- bum, ait : Verbum autem neque ad patrem, neque ad prodociorem relativum est, solamque refertur ad mentem ; omnem profecio hujusmodi curiositatem ut inaxime ridendam ac perniciosam resecat.
Praeterea vero, et quod dieitur, proprie, et non
niam, ut intelligi datur, decreverunt semel aposiatee fieri, transgressoresque veritatis, ita ait : « Non spiritus Verbum conjungit Patri, sed hoc a Verbo potius accipit Spiritus. » Et post pauca : « Quia enim Verbum in Patre cst, Spiritus autem ex Verbo datur, idéo uos vult accipere Spiritum, | ut, cum illum acceperimus, tuuc habentes Verbi Spi- ritum, quod estin Patre, et nosunum (leri in Verbo propter Spiritum, ac per ipsum in Patre vi-- deamur. »
ldem in. epistola ad Serspionem de sancto Spi- ritu, quz incipit : Littere sacri in nos effccius. emi — mihi in. eremo reddite sunt, ita ait : « lgnorant, quo- ΄ niam ut qui dividunt a Paue Filium, ununi esse Deum tollunt : ita, qued a Yetbo dirimunt Spiritua,, bou jam unam in Trinitste Deitatem servant. »
ldem rursus iu alia de sancto Spiritu ad eum- dem epistola, cujus initium est : Fortasse mira- beris : « Non enim, inquit, extra Verbum est Spiritus, sed in Verbo cuin sit, in. Deo per ipsuu est. » Εἰ post. pauca : « Cum autem Spiritus in Verbo sit, liquet profecto, in Deo per Verbuu essc Spiritum. »
Sanctus autem Basilius in quodam capitulo, cujus inscriptio est : Conglorificari cum Dco Spi- rium, ^it : « Quod autem in eisdem divinis ope- ribes Trinitas glorificatur, unius divinitatis testi- monium certum est, quod neque sine Filio Pa-
proprie, et quod secundum $e el accidens [n divi- p ter operatur, neque sine Spiritu Filius. »
nis personis habebit locum. Proprie enim quod dicuntur ei secunduu se, ad accidens opponitur. Insuper, et quod a Patre non proprie Spiritum esse asserunt, a l"'atreutique nop discerneretur. Sed ista, ut diximos, intelligentise theologorum omnino adversantur, qui monumentis $uis divinas perso- nas discreverunt. Quod ergo jam dictum est, con- stat ex his, qu praediximus ; qui ordinem tollit, cum ipsum quoque personarum processum, ac per consequens, personas etiam ipsas sustulisse. Num secundum processus sui rationem, alia quidem ine medio procedit ex Paire, alia vero per
(16) De fide orthod. c. 5.
ldem in alio capitulo, quod inscribitur : Qucd ez divina natura Trinitatis unitas insinuatur, aii : « Nunquam fuit Pater sine Filio, neque siue Spi- ritu Filius. »
idem ín cap. 16, ad Ainphilochium : « Ut igitur so babet ad Patrem Filius, ita et ad Filium Spiri-
' tus, juxta verborum connexionem, nobis in bap-
tismo traditam. Quod si Spiritus Filio serie con- nectitur, Patri autem Filius, εἰ Spiritus, Patri scilicet. »
ldem ubi supra : « Unus autem et Spiritus san- ctus uni Patri per unum Filium connectitur, » Et post
35 | MANUELIS CALECAE 46
pauca : « Est igitur iter ad agnitionem Dei ab uno Spi- 4 essentke, neque habitus, neque. discretio persona-
ritu per unam Filinm, ad anui Patrem,atque e con- verso naturalis bonitas, naturalisque sanctificatio, 360 regia dignitas, ex Patre per Unigenitum ad Spiri- tum penetrat. fia eL personzg consentiunt, atque
unBici principatus piam dogma non decidi. » Damascenus in quarto Theologicorum ipsiee
capitulo : « Deus, inquil, Spirilus sanctus est, medius ingcnitli ο genii; οἱ per Fdium Patri conuectitur, » Si igitur per hsec omnia Filii in sancia Trinitate mediatio elucet, quowedo iie Tie.io ex Patre Spiritus est, aut quomodo qui sine medio asseverant Spiritum a Filio non divilum? Quomedo unam in Trinitate Deitatem 60 &ervare condtentur? Quomodo secuadui illos. extea Ver- bum Spiritus non est? Quomodo id servare pote- rout, quod dicitur : Neque Filium sine Spiritu facere, sicut neque sivo Filio Patrem !? Quomodo non etit siae Spiritu Filius * Quomodo sancificà-
tione maturali, et naturali bonitate ex Patre per -
Unigenitum ad Spiritum sanctum pertingere, perso- nag juxta traditum ordinem confitebuntur, qui Spiritum ex Paire sobe esse dicunt? Uniceumqnuo principatus pium dogma, quomodo non illis deci- det ? Quisnam vero necessitas, numquam vel fuiase, vel fore sine Spiritu Filium? Nam si sunt amho ex Patre sine medio, non ista magis.de Spiritu ed Filium, quam de Filio ad Spititum dicentur. Si enim isa propter consubstswtialitatem diccrentur,
em^eiso illorum ad se invicem conversio fieret, C
quippe hejusmodi convertwntur : sed. censtat pro- fecto, propter ordmem atque habitum ad invicem jeta diela esse, secundum quem persone divine substantiam sempMerne haber, juxia processus difierentiam, qui etiam immobilis est; quia et substantia immobilis est. [dciroo etiam dictum est : Filius sutem saucius Spirit»s neque est, neque dicitur, neque convertitur babitualis ista consee quentia.
Certe magnus qnoque Athanasius, in tomo quem ad Ántiechenos Boripsit : Oportet, inquit, οἱ cos anathematizare, qui asserunt Spiritum sanctum 4 Chrisd essentia divisum esse. » Qualiter igi- twr et qui Spiritum- creaturam esse. sentiant, et qui illam. uieumnque alias divident, huíc sententie obnoxii sunt. Sed dicendum potius, juxta Dasilium, uulle modo fas esse wel sectionem ullsm vel disi- sionem cogitare : quasi vel Fdius sine Patre in- telligatur, vel a Filio Spiritus disseparetur; neque decere penitus, ut aut Pater sine Filio, aut stc Spiritu Filius unquam fuerit, juxta. theologum Gregorium ih sermone de Pentecoste. Nisi enim, «ut dicium est, personalis ordinis ratio cogeret, secuadum quem, ut se ad. invicem babent disvri- butione processuum constat, nihil prohiberet etiam sime Spicitu intelligi Filium. Nam juxia unitatem
(16) Gennad. sect. $ hoc Theophani attri- uit.
rum est, Αα igilur esa persona esset Filius οἱ Sphiitus, aut nullatenus ad igvicem se haberent. Qua enim nihil ad se invicem habent, nihil necesse est, dum alterum intelligitmr, et. reliquum simul intelligi.
Czeterum, sicut cum Potrem eogítamus, et Fi- líus necessario subsequitur, cum hie ex eo sub- stantiam ceperit, ille dederit, atque line simul et causa et causale intelhgitur : ila etiam, dum cogi- tatur. Filius, quoniam simul et Spiritum eogüare necessario cogimur, oninino ordinis atqae ad imvi- ccm habitus ratio exusa est, per quam ex Patre per Filium esse Spiritns habet : et secundum quam ex prime per medium et esse, et procedere 3 theologis asseritnr, atque ad iuvicem et discernantur, et referuntur.
Verum eninjvere ipsa queque a sanctis Patribus de saneta Trinkate nobis tradita exempla, vel similitudines, predietum divinarum personarem ordinem — consubetamtialtstemque— commendaut, Denique et Gregorius eximius in suis theologicis sermonibus — ait : « Oculuw et fontem, fluviumque animadvertimus, » eéceium quidem, in im»gine Patris accipiens, fontem autem, Filii; fluvwin vero sancto Spiritui assignans. Situ igitur in tri- bus his ordo iaspicitur, seeuudum quem aliquid sine medio ex primo per medium, ac per Tontem fi«vius, non qeasi per instrumentam prodiens, per ipsum substantiam habet, et uta qmdem res exdemque subsiantia illés imest; aqua emim sunt, ordine vere substantiae ab lnvicem diffcrurmt : pa- rdi medo, prmesopposiia una in sancta TrinitMte essentia, teria persema ex prima, per mediae maiuraliter atque essentialiter substaesiau Tiabot : unde et per ?flam procoéere dicitur.
. Hoe et Josnnes Damascenus, de Spirit con- ciaens, ait (16) : « Tu. namque fluvius Deitatis ex Patre per δισ procedens. » ldem. etiam Theo- legus : « Solem , inquit, animadverti , .redium ei cem. » Sicut ergo ius εκ eole per inedium gübstantiam lrsbet, natereiter scilicet atque exsen- tialiter. Consubstantialis enim egt radio, sine quo lux profecto non esset iita et de sancto Sjiritu
B dicendum, qui ex Patre per Filium prooedcre a
theologis conceditur.
flis consentientin et Damascenus in suis thenlo- gicis capitalis loquiter dicens (47) : « Spiritus per Filium tenquam ex sole radius : per radium vero nobis fulgor traditur. » Proceus που nunquam per Patris radium, Filium videlicet, fulget Spiritug dareiur, nisi per ipsum nateraliter tiaberet esse ; alias quippe per instrumentum esset.
ἀίίσαι prseterea Theologus : s iadividus, si brevi» ter dicendum sit, iu dividuis deitas est, ac velut in tribus s0kbus contiguis, una est lucie rontempcra-
(17) Genuad. sect, 5 citat. capitul. $8 theolog. Damasccui.
--
31 ADVYERSUS GTUECOS 115. I. 38
lie. » Si igitur se invicem continere hoc est, ter- À stus Judzos alloquens, Si aulem, inquit. ia digito
tium ex primo per medium esse ; aliter quippe von esset. Trinitas Deus, neque índividuáà Deitas; una enim est laminis contemperatio liquet profeeto : una cum consubstantialitate e(iam personarum servari ordinem, secmnáom quem tertía est e£ prima per mediam. |
Nyssenus etiam in libro De sancto Spiritu contra Macedotiatos, incommwtabilem personarum divi- Barum secundum essentiam ordinemque illarum ad invicem tradens, eosque inBimulans, qui propter pezsonalem ordinem, filiique niediationem, immi- nutionem introducere auderent, addidit : « Velut si quis in tribus luminibus divisam intuens flam- B.h; causam vero tertii luininis primam flam- mam ésse Supponamus; qui ex distributione per medium sapremum intenderit. Deinde, in prima flamma ealorem abanmdare parat; in sequenti vero deetescere, camque inmmutatiouem {ῃ minus ver- gere; tertiam ne ignem. quidem jam dici, etiamsi similiter ardeat, et luceat, et cuneta que sunt Nrnis operetur. »
Ελ ex hoc igitur exemplo liquet, tertium ex primo per medium essentialiter essa habere. Ex distri- butione euim medii supremum incendi dictum est; atque una quidem famm:» substantia est; non tamen, quod secundum substantiam est in ullo Wiam minus fuspicitar.
Summus etiam Chrysostomas ín psalmo xcu :
« Fontem quidem appellat Patrem, flumen autem C
Fiium. aquam vero fluminis Spiritum sanctunf, » restimontum assumens Domini, qui ait : Qui bibe- rit ex aqua,quam ego dabo &, non siliet in elernum '*, Quod etzponens Evangelista, Hoc autem, inquit, dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum **, Sicut ergo aqua fontis per fluvium natura liter manahs, per ipsum substantiam babet, atque Cum ordine una. et eadem aqu& substantia, quan- *im in humanis fragifibasqhe rebus possilile est, . apparere cerzitur, ita et de Fitie ac sancto Spiritu dicendum.
Alii autem s$anctorurà Patrem ighem, flammam et Incem, in Ππαρίπο Trinitatis assumpsertnt, ex quibus eadem colligere licet. Beatus item Cyrillas,
D-i ejicio deemonia, profecto pervenit in vos-regnum Dei 35. Digitum hoc in loco Spiritum sanctum ait, quodammodo divina essentia exortum, atque ei ea naturaliter pendenteit , , sicut. et digitus ex hu- mana pendet manu. Brachium quippe Dei, et dex-
teram, Filiam sacre Littere appellant, ut est
illud : Salvavit sibi dexiera ejus, et brachium san- éfum. ejus !*. Ac rnrsam : Domine, excelsum est brachium. (uum, εί nescierunt : scientes autem con- [undenrur *'. Sicut ergo brachium naturaliter toti corpori coaptatum est, cuncta operans, quaque menti είδα fuerint, ungit autem, consuete d'gito $d hot utens; ia et Verbum Dei es ipso, et in ipso naturaliter atque essentialiter coaptatum, ut
Bus dizerim, atque exortum ' cogitamus : in Filio
autem naturaliter item, et essentialiler penetran- tem a Patre Spiritam sanctum, per quem omnia inungehs sanetiflcat. Non igitur alienus ac remotus 4 divisa essentia videtar Spiritus sanctus, sed in ipsa, atqee ex lpsa naturaliter est : sícut neque a eorpore digitus ipsi manui ingenitas atque una exortus, Ét manas rursum in corpore non alterius, quam ipsius substantiz essistens, »
Βου in loeo .per Scriptnre imaginem Ecclesise magister ostendít, et personarum ordinem, quo ες invicem pendent, putà manus corpori, digitus autem manui vel brachio coherent ; secundum quem ordinem etiam tertius ex primo pet medio est, quemadmodum et digitus, natural ad se con- nexione, et substantia, ac virtute pertingente per brachium. S'cut et magnus ait Basilins, nasuralem
' bonitatem regiamque dignitatem ex Patre per
Unigenitum ad Spiritum pertingere. Neque hoc $6- lum, sed et omnia ex Patre per Filium in soncto Sprita et produria. esse, et constare, theologia
decwit. Ipsum ergo personarum ordinem doctor
ostendit, esramque eonsubstantinle hic necessario insimuatvit, Una enim est. corporis, et brachii, et digiti maturalis essentistisque substantia : quam- vis neque menus sit digitus, ncque digitus manas, quia neqne manws pef digitum corpori coaptata est. Qnocirea ostenso etiam per hanc imaginem persomatnzm ad se -Invicem ordine, comsubstantiale
im Thesauris sois, radicem, ram fruetumque D protinus addidit : Non igitur, inquit, alienus ne-
pro simititedine sumpsit; atque Patrem rosam, ffrem Filium, odorisque fragrantiam Spiritum sanctum appellaei ; Filiique Spiritum ita csse diiit, quasi vaporem ez sqnma, 20 velati qualitatem ejus. Sicut igitur fructus ex radice per ramam naturali- ter prodiens, .&ebetantiam ex radice per ramum aecipit, Bon ex T&dieb, sine meilio; sablata vero rami mediatione , (rectus 'coustare non poterit, atque uua UL &hiuralis qualitas et ordo elucet ; itidem et de sancto Spirita dicendtim, in quantum exempli permii&t infirmitas. Beatus idem Cqytillus in. Thesauris ait: « Chri-
33 joan, 1v, 15. Ὁ Joan. vii, 99, | Luc. i, 19,
΄ s
que refnotus a divina essentia est Spirilus san- ctus. »
Certe et beatus Augustinus, uem summum et excellentissimum doctorem uuiversales synodi prz- dicaverunt, sicut ex gestis synodalibus constat, humáànam mentem pro Patre in imagine sumil ; Verbum autem, quod insitum. atque intimum di- citur, pro Fllio; qui et apud Joaunem evangelistam Dei Verbum dictus est : Pavrisque definitio, et Verbum, et germen. e& voluntas et signaculum a Gregorio Theologo appellatus est. secundum quam maxine imaginem in homine Dei imago. servetur,
90, '* Psal. xcvi, {. 7? Psal; τω, 4.
ie A Qum ade ap EDD pq T UT
ο. ο MANUELIS CALEC/E | " Voluntatem vero-qua& naturaliter omnibus ratioua- A dinlg in eis est, id Deo longe dignius ascribimus.
libus et intellectualibus inest, divino Spiritui assi- gnat, partim quidem ex divinis Litteris, exempli hu- jus oc^asiones sumens, partim, quia intellectualis, et rationalis, ac volens Deus οἱ dicitur et est. Neque enim ratione et voluntate predita unquam protu- lisset, nisi hzc prius in se longe excellentissime haberet.
Quemadmodum vero Patris definitio, et Verbumin- .
situm, essentiale ac substantiale est : ita et hujus- nrodi voluntus est, secundum quam Deus seipsum vult, sicut et secundum Verbum suum, seipsum intelligit, Nulum enim est in Deo accidens. Ver- bum igitur sine medio ex mente : voluntasautem ex mente per Verbum est. Impossibile est enim quemli-
Hine enim consubstantiale divinarum personarum, ordinemque ad invicem earum clam tollimus, sicut in fonte, et fluvio, et viva aqua babet. Hine ordi- uis immobile, nullatenus personalibus proprieia- tilius motis; neque enim fontis oculus, fons dicitur; neque fons, fluvius. Neque rursus sol, radius vo- catur; neque radius éa qui per bunc manat atque diffunditur luz, cum et ipse certe sit lux. Servandi tamen ordinis cauxs, singula singulis nomina distributa et separata sunt. Sicut. neque Pater Filius est, neque Filius Pater, neque Spiri- tus sanctus Pater aut Filius.
Alque aliunde quidem personarum unio insi- nuatur. Basilius quippe eximius iridia exemplo
bet qüodlibet aut quomodolibet velle, nisi prius B usus est. In qua, cum unitio djscretioque colorum
cogitaverit quid velit, Itsque voluntas per verbum
el ex verbo procedit, Ideo et bruta animalia, quia
verbo et ratione carent, neque volunt, neque velle dicuntur, sed naturali motu irrationabiliter ferri. Quoniam igitur verbum αἆ mentem refertur, vo- luntasque necessario ex mente per verbum prodit, quod propositum erat, hinc etiam ostensum est. Atque exempla quidem, qua sancti assumunt bujusmodi gunt. Sicut autem fluvius (18) non est sine medio ex oculo, neque lux esse aliter posset, nisi ex sole per radium, neque viva aqua ex fonte sine
medio, sed per fluvium manat, neque fruetus ex. radice sinerami medio. Hoc enim rerum ordinem
ac substantia processum confundit et perimit, In bis, etin cateris qux proposuimus, exemplis eadem profecto ratione et. sanctus Spiritus rationa- bilhter ex Patre sine medio non dicitur. Tertius enim 4 Patre secundum personalem ordinem pu- nitur, atque per Filium esse ac procedere a theolo- gis asseveratur. Dicere autem ex Patre sine modio esse Spiritum sanctum eorum est, qui unam lucis contemperantiam dividunt ; quodque dicitur, tres personas se invicem continere, catenzque Trinita- tem assimilari, ac cetera bujusmodi exempla : quae quadam rectitudige ordinem insaneta Trinitate intelligi volunt, neque enim aliter constaret; om- nipo negant omnia, atque 9 Filio Spiritum juxta tri- anguli positionem dirimunt cujus latera in base a
.se disterminantur. Sed hoc predictum pervertit
ordinem; et que de hoc a sanctis Patribus dicun- tur, aufert omnia. Ita enim cogitare licebit, sectio- nem ac divisionem Filii et Spiritus, ac Filium co-
. gitare aine Spiritu ; οἱ cum Filium dicemus, neque
invicem contineri : et contraria omnino sequentur omnia his quz a sanciis dicta sunt; sed id sane ineptum, iusulsum atque impium.
Ne tamen, id quempiam conturbet, nullas, quae in materia contingunt, Deo tribuit. Localia quippe temporaliaque intervalla, et que fluxui ac mor- talitati sunt obnoxia, materiz relinquimus. Si quid autem perfeclionis, atque ad Creatorem sinilitu-
(18). Ita habet ms.
suaviter et modice appareat, non tamen processus ulla in his ratio inspicitur. Aliunde autein proces- sus cum ordine differentia colligitur, vel plura esse ex uno, alia esse ex alio, in unam aliqua veritatis similitudinem phantasia colligente. Opor- tet enim nos, quandiu in umbris et sznigmatibus vivimus, his rebus, qua nobis notiores sunt, vel- uti quibusdam adminiculis ad Deum niti: cre- dentes quidem principaliter ac necessario, his quz inde manant, sententiis; consolationem vero
etam ex bis quie videntur, quantum licet, capien-
les, quantumque creatura in se ipsis creatorem exiliter insinuare possunt: visibiliaque invisibi- lem vehicula quedam ad primam veritatem exhi- bentia. |
Uude et Gregorius Theologus ait: « Nibil est
' quod mihi animam sistat. inspicienti jun. exemplis
id, quod imaginari et conspicari pergo, » niei quis unum aliquid sumens prx gratitudine proji- ciat reliqua. Si enim propter illa, que materiaun atque universaliter creata sequuntur : ueque es - senti: identitatem, neque* ordinem, ex his quz dicta sunt, exemplis in Dee zquabili proportione Sumemus: nequaquam dicere quispiam poterit, nibil hzc nobis exempla prodesse, quasi frustra a sanctis fuerint ac sine certa ratione suscepta.
Sic igitur divinse Trinitatis ordine, Filiique me- dio, muhipliciter a sanctissima Ecclesiae magistris
D roborato, constat , quia, si qui sanctorum usquau
dixere geminum radium, ac gemina lumina Patris, Filium, ec Spiritum : ramumque duplicem, ac se- cunda Patris, id quod a Gregorio Theologo quidam versibus dicium referunt, non adversantur his quie dicta sunt, neque sibi ipsis, neque inviceni con- traria sunt, Neque enim illi divinarum personarum ad invicem ordinem, earumque processum (radere instituebant, «cum Ίδια dicerent, sed simpliciter Lures làntum esse personas, causaliaque a Patre esse Filium et Spiritum sanctum, causamque unde cuncia manarint. Per liec enim indicant oninia ad | Patem referri. Namque sub causalis definitio-
i
ADVERSUS GR/ECOS LID. I.
i3
acm, uraque deducunt Juxta priorem discretio- A consubstantiale signiücare velle asscveret, primom
Quod et Nyssenus fecit Gregorius, unum Deum in causam et c»usale discernens, sive in causam, et quod '*x eauss. Deinde subjiciens, ejusque, quod ex causa est, aliam rursus differentiam intel- ligentia assequimur. Alterum enim continenter ; aMerum vero per eum ipsum qui continenter, atque alterum genitum, procedens alterum, et si quid hujusmodi perfecte discernentibus dictum est, Jarta quam sane rationem, et qui secunda Patris dizit Filium, et Spiritum sanctum id solum signi- ficare volnit, a Patre ista. causalia esso, ucraque sub causalis includens deünitione. Nam juxts» quod causalia sunt, seconda etíam eausa juxia persona- lem erdinem commoniter diei possunt.
Sed enim bic ipse in aliis ista perfectius distin- guens, ait emanationis babitusque ad invicem differentiam, sppellationem quoque fecisse diffe- rentem. Rursumque in versibus ait : « Unum esse Deum ex Patre per Filium in sanctum Spiritum, manente Deitate perfecta in tribus perfectis. » Ne id quidem, quod ait Damascenus (19), Spiritum sanctum medium csse ingeniti el geniti, predicto reluctatur ordini. Neque enlm per hoc ille per- sonarum ordinem substantislemque processum tradere intendit.
Caeterum cum haretici consubstantialem Patri Filiam vix confiterentur, Spiritum autem sancium boc honore 3cdignitate penitus non dignarentur, . sauctü Patres hunc Deum verom ex Deo vero esse, atque ex Deo secundum Scripturas procedere scientes, non secundum nativitalis progressum, sed secundum processum ; Est, aiebant, quidam ctiam alius substantiae modos, processus scilicet, secundum quem alia persoua ex Deo prodit ; et hic est, quo procedit Spiritus sanctius ejusdem esseBtie cum Paue et Filio; qui, neque ingenitus, Seque sine causa [principio] : uon enim Pater est ; neque rursum genitus, quia nec Filius, juxta scilicet nativitatis processionem. ldcirco medium ingeniti et geniti Spiritum sanctum doctor (20) hic dixit. Übicunque enim tribus terminis positis, tertius ab utroque reliquorum denegatur, secundum diale- ει consuetudinem medius in aliorum negatione esse cernitur. Si enim Spiritum a Patre secundum esse putavissel (21), nunquam ipsum ibidem per Fi- lium Γαἰτὶ conjungi dixisset. lloc enim quorumdam malignitatem arguit, magistrumque sibi ipsi atque aliis cousentire evidenter ostendit. Ne hoc quidem unquam dixisset, Spiritum sanctum ex l'atre per Filiuin procedere, Patremque productorem Spiritus per Verbum esse. Hac enim opertissune sibi invicem contraria sunt.
Si quis t&men processum per Filium Spiritus, ο : (49) Damasc. |. u Fide ortked. c. 18. (20) Damascenus. PATROL. GR. CLII.
C
quidem secundum eensubstantiale nullos in Deo —— personarum ordo est. Nam ea ratione, qua consub- stantisles sunt, una res est divina essentia individus omnino, et indiscreta. Consubstantiale agtem, nellam prorsus discretionem introducit. Juxta vero processas rationem, atque eum qui Inde sequitur, ordinem, personarum numerus invectus et admissus est. Haque qui consubstantialis ratione dietum pntat, ex Patre per Filium Spiritum pro- cedere, wnicam illam essentiam, causam discre- tionis ponit, quod proprie Arianorum est; atque omissa disereiione personali , tres essentias ab lavicem divisas necestario fatebitur, ae preter omnaem ratiomem causale quasi causam ponet. Quippe hujusmodi processio naturalig atque essentialis cum sit, que predwcuntur consub- stautialia sibi invicem ostendit.
Deinde, etsi consubstantiale signari bis verbis veraciter dicitur, principaliter tamen personarum ordo commendatur. Per, enim, particula, ut ait Basilius ad Amphilochium &seribens, personas primo discernit. Consequenter antem etiam con- substantiale inrodueit, Sleut enim Filius, quia ex Patre est, idcirco etiam illi eensubstantialis est : ita et in sancto Spiritu, dum ex Patre per Filium naturaliter atque essentialiter a theologis asseri- tur, primo, hac per Filium processio ejusque discretio insinuatur; deinde eti«m consuhstantía- litatis apparet ratio. Natura!is quippe et essentialis ista processio esse pro confesso labetmr. Üude et magnus Basilius in lib. Comtra Sabellinm, et Ánomcos, cujus initium est : Adrersatur gentilitati Judaismus, « Patrem οἱ Filium, inquit, confite- mur, nature autem identilate quoniam ex Patre Filius est; itidem igitur et in Filio οἱ sancte Spiritu dicendum. » Qui enim equali causa prodiit, hoc est naturaliter atque essentialiter, censiat, quia ejusdem eliam naturse cum produceato, et cum 60, per quem procedit, cst.
Quanquam etiam jux!a proposita exempla, si quis ea etiam consubstantiale tantammoedo indicare arbitratur cum consequente processuum ordine, consubstantialitatis quoque rationem introducit. Nam, cum unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate credere summa fidei nosusa sil, heec per omnia, quae a magistris dicía sunt, simul ipferun- (ar, 3c se invicem tenent, ot, qui alterum confessi fuerint, ei reliquum etiam eoufiteantpr. Et 9ic primcipaliter ordo, consequenter autem consub- stau(íalitas, ut dictam est, in personis lucido ap- paret.
Consta! autem ex his quie dicta sunt, eos qui per Filium procedere ita intelligi volunt, exemplis suis utentes, ut lux per vitrum, aut aerom, vel,
(21) lloc est, esse existimasset secundum.
45
MANUELIS CALEC/E u
sicut aqua per canalem, aut homo per jantaz, A contingit. Unus enim ómnino ac semper hie
eontaria omniho fidei confe-sioni ac sanctis Patribug seutire. Illi enim per Filium essentialiter proeedere effirmant. Isti autem, essentialiter. quod dicitur, et naturaliter, per ea qua alferunt, tollunt. Neque enim naturaliter atque essentialiter, vcl aqua per eanalem prodit, vel homo per januam, vel per aerem, aut vitrum etiam lux. Quininio neque ordiuem ista divinarum personarum subin- sinuaBt, neque processum. Sunt enim alterius omnino substantie, qui in exemplis assumuntur, nullusque in eis processus naturalis inspicitur.
Quocirca neque .lux per aerem proprie, sed in aere dicenda est. Banetus autem Spiritus et. in Filio est, et per Filium prodit. Non igitur istiusmodi exempla, vel divinarum personarum ordinem, vcl consubstantialitatem | indicant. buo, si quidem eis fidem habere voluerimus, | mínistrationis officium Filio atribuemus, sic, ut eliam proportionis ratione ministri impleat munus. Verum hoc οἱ ineptum est, et impium. Ea igitur, quandoquidem jn ipsis nulla unitatis ratio, nullus ordo est, ut noxia, nibilque ad id quod proposuimus, accom- modata rejiciantur : idaue ideo maxime, quoniam eis nullus sanctorum usus est, Et illud auteim simul apparet, Spiritum sanctum, non quia per Filium datur et mittitur, ideo etiam per Filium procedero asseverari. Dari enim, quod dicitur, teuporale est; proeedére autem, aeternum. Neque
processus est. Deo enim nihil unquam novum accidit per summam illius sunplicitatem — atque perfectionem, Creaturis vero, idem tewporalis ct apparet, et dicitur ; non, quod illi tempns adjicia- lur, sed illis potius, quze secundum tempus aguo- scunt, atque suscipiunt,
. Maque secundum id quidem, quod dicitur : « Ex quo, » unicus est; secundum autem, quod dicitur : « In. quod, » geminus est hujusmodi processus. Unice enim ae singulariter procedit ex Patre p«r Filium procedens velut ex uno principio, secundum unicum illum ac simplicem processum suum procedere dicatur; adjecta tamen creatura, ad
; quam sanctificandam procedere dicitur, tunc is qui ex Patre per Filium procedit, ex Patre, etiam
per Fil:um mitti atque donari intelligitur. Atque ille totus ex Patre per Filium saucti Spiritus processus ad creaturam, missio vocalur, qui in teinpore fit propter creaturam, que temporali sui participatione fruitur, temporali illo spatio non Deo, sed nobis applicato. Et est unus quidem, sed raüione differens. Neque enim, quia temporaliter accipimus nos, ideo temporale aliquid in Deo dicere debemus, imbecillitatem conditionis nostra illi applicantes. Neque, si quis Lhactenus c:ecus, nunc primum respicere ac solis radiis coepit frui : ideo eliam vel ex sole radius, vel ex radio lux nunc manare coepit. Constat quippe et a;tequam
possibi'e est, quod temporale sit, id ejus, quod ϱ cxcus aspiceret, soli et radium et lucem similiter
Supra tempus est, causar esse, Itaque secuuduimn substautialem processum suum ex Patre per Filium precedere saucius Spiritus asseritur; substantia quippe, sicut el processio, :eterna est.
lllud autem una insinuatur, illum a Filio idcirco dari οἱ mitti, quia, secundum substautialem precessum suum, etiam per ipsum est. Ut. enim contra Arium scribens imagnus Athanasius inquit : «* À quo dari oportebat Spiritum nisi ab ipso, cujus est? Alias quippe minister esset Filius, si quod non per se naturaliter procederet, dare diceretur. » Simul etiam fateri. cogeremur, Filio et Spiritui sancto temporaliter aliquid accidere : illi &cilicet, dare, huic dari.
Porro id, quo posito, ineptia simul et menda- cium sequitur, ineptum sil οἱ mendax necesse est. Ex quo liquet non esse geinipum processum Spiritus; temporalem allerum alterum, sine tfinpore. Primum quidem, quia nullus sanctorum Patrum hoc dixit ; deinde, quia, si id concedat .r, inepta et indigna plurima emergeut, Sed unicus sane processus atque azternus est, secundum quem ex Paue per Filium sanctus proceil Spiritus, Creaturis aulam qui apte ac digue fuerint, ad hujusmodi processus capiendam notio« nem atque illustrationem, prodire, ac lucere, et profundi, ac dari per Filium dicitur, atque. tune, quod in seipso :eternum est, illis tempordsfiter
a ifuisse, radiumque similiter perstrinxisse fulgore oculos.
Quocirca etiam mirabilium patrator Gregorius, in libro, cujus initium est : fnimicissimi atque alieni ab. apostolica confessione, processionem hanc emissionem sempiternam appellivit. Atqui. buic nunquam esset temporalis eeternitas. Ait denique : « Ingenitus quidem Pater cum sit, genitus autein ex Patre Filius, safctusque Spiritus ex Patris essentia sempiterue per. Filium euiissus. ο
Sed et theologus Gregorius, in libro quem ad Aerouem philosophum scripsit, eniissionem sancti Spiritus propriam dixit ; temporale autem nun- quam esse poterit sancti Spiritus proprium. Cerie enini si, quoniam a Filio datur et mittitur, idcirco eliam per eum procedere dicitur, posti igitur eausa subsiastiam habzt, secundum quam ex Paue per Filium est. Sel et quem iitroducunt temporalem, sequitur ut et ipse propter nos sub- $tantiam babeat. Quod si detur, erat utique, quando non erat; rursumque cum fuerit, ess; desistet. Sed hac impia sunt. Nou ergo, quod 'proponitur, verum est. Praeterea et eximius Basi- lius in lib. IV Questi»num ait : « Non iu tempore, quod prodiit ex Deo, prodiit, 'etsi in tempore eflicax illius actio reddatur, » mentionem scilicet de sancto Spiritu faciens.
Quoniam igiwur Spiritus sanctus ex Patie. per
A5 ADVERSUS GR/RCOS LID. I, i6 Filium naturaliter, et essentialiter, et xterne pro- A Patre et Filio uaturz atque esscntie est. At. id,
cedere a theologis asseritur, quod autem proace- dere dicitur, processus raiione illum habere substentiam indicat, sicul etiain. gigni, Filium naüvitatis ratione subsistere; omne a«tem, quod per aliquod esseotiahter substantiam babet, ex illo etiam est : constat profecto, Spiritum sanctum ex Filio esee atque procedere. Aut enim quod dicitur, per, nihil in sancti Spiritus processione commendat , aut. cemmendat quidem, sed imper- fectum aliquid, eut iastrumenti implet vicem, aut, sicut per locum, aut tempus, aut certe per Filium naturaliter, et processus ralione, atque essentiali- ler proeedere Spiritum sanctum secundum pro-- prium modum substantie eommendat. Sed cum €xtera iu sancta, atque supersubstantiali, et sim- plici.Trinitate nusquam locum habeant , omnino necessario relinquitur, ut dicawus, per, a sanctis l'avribus non frustra insertum, atque id una com- mendare, quod ex Patre per Filium substantialiter jexta unam eamdemque processionem procedit Spiritus sanctus. Prorsus emm, per, in. quibus assumilur, praecedenti causse concurrit ad eamdem rfficientiam, quam illa spectat, Atque hoe late patet singula inspicientibus.
Nam cum fructus ex radice per ramum prodest, ramus juxia seminalem naturz rationem, qus in radice est ad efficientiam processus fructuum cum radice contendit. Aique in predictis omnibus exemplis, qui ingenium exercere voluerit, idem apparere perspiciet. Sed in his quoque, in quibug ars operatur, serra, verbi gratia, per quam faber &radum ligneum facit , ad illum, non ad alterius $eneris effpctum artifici eooperatur, Neque enim illi ad calefaciendum sive dealbandum cooperabi- tur, idque per quod trahitur machina, trahenti ad pertraclionem oneris cooperabitur.
Ac si quidem serra homo esset, sicut el faber, et idem homo, quemadmodum in Pate et Filio idem eit Deus, secaret ei ipsa, οἱοιὲ οἱ faber : quodque per serram fleret, idem esset, quod a serra fieret. Si autem in quibus est natara differens, ea per qua aliquid fit, cooperantur his qui se primo moveut, ac pro modo suo una eausa fiunt : vel sicut
quod dicitur, per Filium omnia producta esse, et - Filium uuam cum Patre causam, unumque condi- torem commendat. itsque longe magis, quod dicitur per Filinm procedere, ipsum quoque Filiuun unum cum Patre productorem esse, necessario (ateri coget : eoque magis, quo el per Verbum productor Spiritus dicitur. Nam si Pater.solus productor essel, ac producere ilii &ubstanuale essel, non productor per Verbum dietus fuisset. Que enim substantialia personarum sunt, communia cxteris ε666 non possunt. Exempli causa, si pater per eliquem pater esset, paternitas illius substantiale esse Bon posset. Sed de his postea dicetur.
Nunc Cyrillus admirabilis auctoritate sua, quod proposuimus , roboret. Is enim in secundo ad Hermlam libro, stc ait :
« Sanctum autem Spiritum dices, qui ex D. o Patre per Filium naturaliter profunditar, ac, sicut in figura respirationis oris nostri suam nobis sul- ' stantiam indicat. »
Si igitur figura respirationis oris nostri pro exemplo sumpta est, quod per Filium Spiritus procedat : os enim Patris Filium sancti Patres esse aiunt ; vel etiam propter insufflationis illius signi- ficationem, quando insufflans Spiritum sanctum discipulis Dominus dedit: sicut in consequentibus monstrabitur; loc autem propriam nobis substan Gem significat: constat, quia, sive per Filium procedere dixerimus, sive insufflationis figuram susceperimus, ex utroque horum Spiritus substan- liam, tam praecipuo doctore Uadente docemur. Sin aulem ista vero consentientibus initiis fidei, doctoribusque sacris, et omnibus ita attestantibus, verumque omnino comprobatur, quod per aliquod substantiam babeat, id etiam ex ipso es:c, liquet profecto, nisi quis omnino iwpudens esse velit, Spiritum sanctum ex Filio esse; quandoquidem per ipsum substantiam babet, ac per ipsum procedit,
Czterum nos ex sanctis Patribus apertius docee
: bimus, per, et e£, in divinis rebus tautumdem
valere, qui ista in his indifferenter accipere, ut pium, menuerunt : aliter aute intelligere, hxre-
jnstrumeuta, vel alias quomodolibet juvantia $tque p tica malignitatis esse docuerant. Hi enim prepo-
confezentia ;: multo magis in Patre et Filio, ubi perfecta identitas atque incommutabilitas et Filii Ad Patrem ; ei, sequa Deitas secundum eamdem, ei uuicam sancii Spiritus ex Patre per Filium substantialem processionem, ipse Filius communi- cabit Patri, non instrumentaliter seu serviliter, sed essentialiter, atque naturaliter, atpote naturalis ei quae subsiantialiter insita illi est virtus. Nam οἱ
in hís quz minora sunt, per eamdem atque unicam
cum Patre vim etiam Filio reddere creditur, in quibus utique gubstanlie est infinita varietas, multo magis in sancto Spiritu, qui ejusdem cum
! Gen, 1v, 1. 1!* Exod. xL, 25.
sitionum differentia, differentes ctiam naturas in sancta Trinitate subintroducere moliebantur. Ait enim przclarus Basilius in his, quz ad Amphilo- chium scripsit : « Non solum in divinis Litteris usus vocum mmmutantur, sed jain aliz. pro aliarum significatione ponuntur sxpius, atque ex sua in alienam transeunt. Denique in bis particulis, per, et ez, altera aiterius szpe significationem sumit, ut est illud : Possedi hominem per Deum !'*, quod idem est, ac si dixisset, ez Deo. Atque alibi : Quccanque mandavit Moyses lsraeli per preceptun. Domini **. Ας rursum: Nonne per Deum est horum declaratio ?
A1
lec quideni Basilias.
Sanctus autem Cyrillus in quinto ad Hernism ait : « Quid autem ? Nonne credendum est dieenti : Ego sum via, veritas. et vita ** ? qui cum ita aperte, ac singulariter seipsum vitam esse dicat, neane " Patrem 36 Deum hoc ipsum munere excladere vidcbimur, nisi ambos unius esse naturze dederimus, ae por utramque in nos squaliter vitam manare, idque mon quasi ex duobus, sed quasi ex uno omhaia vivificante Deo. »
Jdem i8 sexto ad. Ileriniam : « Quodcunque sane a Patre gestum fuerit, id omnino Filii efficienüa est : et quodcunque dictum fuerit per Filium per- fici, hoc prorsus Pater effecit: omnia enim per aubos squaliter fiunt. »
Idem in quadam ad Nestorium epistola : « Quia ergo carne suwpta, et Filius bominis est appellatus, fateri necesse est, illum per carnem ex inuliere genitum.» Et post pauca: « Verbum, quod ex Dco Patre est, ex sancta Virgine nascitur. » Jtemque : « Natus est, secundum nos, ex muliere. » Item in sermone babito coram imperatore Theodosio, cujus Waitium est : Humane glorie supremum — fastí- gium : Verbum, inquit, quod ex Deo Patre est, wsanifestatum est in carne. Natum est enim per sanctam Dei Genitricem virginem, forma servi assumpta. »
Sanctus item Joannes Damascenus : « Deum | ge-
nuisti, mater sancta, incarnatum ex te. » Et rur- C Piet **, aique. illud :
su:n ; « Per te, mater Virgo saneta, lux est orbi i edita, »
Ac rursum : « Éx ic massam meam sumpsit. » .
Sauctus Maximus in dialogís adversus Ano- moum, «Muudis, inquit, munda sunt oninia. Namque apud nosjuxta sacrz Seripturz intentio- nem, perquem, idem est quod, ex quo. Denique dicit B. Paulus : Fidelis Deus, per quem vocati estis ig communionem Filli ejus *!.)
Divus autem Clirysostomus super Evangelium Joannis, cum exponeret, quod dicitur: Omnia per ipsum [acta sunt, ait: « Verbum, ez quo, quod veluti solius Patris praescipuum ac singulare asseris, etiam de Filio Paulus loquens posuit : Ez quo, iu-
quiens, omne corpus per nexus. εἰ juncturas compa- Ὁ
cium el connexum crescit in augmentum Dei ?*. Neque hoc solo contentus, aliunde quoque nobis era obstruit, istud, per quem, quod imminutionis esse dicis, Patri assignans. Fidelis enim, inquit, Deus est per quem vocati estis in communionem Fitii ipsius, Et rursum : Per voluntatem Dei **. Atque alio in loco . Quoniam ex ipso, el per ipsum, et in ipso sunt omnia **. Neque Filio »olum attribuitur ez quo, sed ex Spiritui sanclo. Ait enim ad Joseph
uh || Cor. LT] 9. 11 Luc. viti, 64.
*9 Joan. xiv, 6. «16 joan. xvi, 44.
(32) Lege Bellarminnn |. n De Christo, c.
** Coloss. 1, 19.
MANUELIS CALECA- Per Deum, dixit, pro eo quod est, ex Deo. » Et A angelus :
2
9.
: 48 Ne limeas. accipere Mariam. conjugem tuam, quod enim in ea natum est, ez Spiritu sancto est **.
Sancuis praterea Cyriilus ad Palladium scribens, per interrogationem ac responsionem, fcre in prin- cipio libri, quem inseripsit, De spirituali cuttu, 3it : « Variabilis profecto Spiritus non est. Aut, οἱ Juic morbo variationis. subditur, ad ipsam divi- nam naturam hzc niscula reffeciitur, siquidem Lei ac Patris est, quin etiam Filii, cum ex utroque essentialiter, seilicet ex Patre per Filium profun- datur Spiritus. »
Neque same multis verbis agendum est, ut ea exponantur, quas sunt apertissinia, Constat enim ex his, qua dicta sunt, per, et ez, in divinis rebus lantumdem valere. Et. quoniam Spiritus sanctus ex Patre per Filium procedit, ex Filio etiam pro- cedit. Et illud simul constat, eos qui dicunt, per, et ex, tunc. tantam 3zequivalere, cum iu ereatura assumuntur, ut illud : Per Filium omnia facia sunt, idem esae, ac si diceretur, ex Filio, in increatis au- tem negant, non reete arbitrari; divus enim Cyril- lus Spiritum Patris et Filii essentialiter ex utroque, videlicet ex Patre per Filium profundi declaravit. Liquet item, eum identidem putare ex utroque, Patre scilicet, et Filio Spiritum dicere, et ex Patre per Filium, ut dictum est. Sed et Basilius eximius iu B e. ad Amphilocliium particulam, ez, Filio congruere ostendens, illud allegat: Ez meo acci- Cognovi virtutem ex me exisse **, lpsique, eui contradicunt , gratiam et elficientiam iucreatam arbitrantes, per Filium, at- que ex. Filio procedere differeuter confitentur. Et id przterea constat, eos qui, per, tautummodo Filio assignant, ex, auferentes, minorem Patre Filium necessario dicturos,. Hoc quippe minutionis signum lizreticos sumere, Chrysostomus ait, Non igitur, per, sancto Spiritui reddere, ulla necessitas coget. Neque enim dictus est Filius ex Patre p»r Spiritum nasci, neque Filiam ex Spiritu ratio qualiscunqne dicere uryebit
Praeterea, plurimis in loeig opuseulorum suo- rum sancti Patres, ex Filio esse sanctum Spiritum commendant, Ác primum Gregorius Theologus, in lib. De Spiritu sancto, à conirario rationem for- mans : « Quid ergo deest Spiritui, ne Filius sit ? nisi. enim aliquid deesset, Filius profecto esset, » Hae autem objectione posita, protinus adjungit : « Non illi quippiam deesse dicimus. Deus quippe nullius egens esi; sed emanationis, ut ila dicam, babitusque ad invicem differentia, differentem illo- rum appellationem fecit, » Hanc autem Filii ad Spiritum sanctum babitum (22), atque e contra, Nyssenus etiam Gregorius, super oratione Donmi- *3 | Cor, r, 1. ** Coloss. n, 16.
* Mattb. 5, 20.
i9 ADYERSUS GRJECOS LIB. I. 5o pica affirmat dicens : « Filius autem. saneti Spiri- A — Et. quoniam pricogitari In sànem Trinitxie
tus nec est, nec dicitur; neque conversionem acci- pit babitus, ista consequentia. »
Quoniam igitur propter materie omnimodam amotionem, supremzque illius essentiz ideniita- wm aque incommutabilitatem, neque secunduin majus, aut minus, primumve, aut postremum, ne- que secuudum aliam ullam eminentiam ordo atque habitus in divinis personis a theologis accipitur; neque enit fas est, hujusmodi rebos locum ullum in Deo esse ; solum autem secundum relationem, causamque, εἰ causale suscipitur, quemadmodum in Patre ac Filio, relatio et habitus et traditur, et creditur ; sed et in Patre ac Spiritu similiter, juxta scilicet trsditam differentiam processuum , liquet, quia etiam traditus a sanctis Filii ae Spiritus ad invicem habitus, eadem ratione neces- sario redditur, ut aut Filium Spiritas, aut Spiritum Filii causam fateamur, maxime, quia, ut dictum est, diviba$ personas in $ola causa causalique discerni deprehendimus. Alias enim ad alierutrum Filius ac Spiritus habitualiter non referrentur, meque traditus servaretur habitus. Atqui Filius sanctus Spiritus neque est, neque dicitur ; neque convertit habitus ista consequentia, Neque enim juxta expositum illius suhstantiz processum ex Patre per Spiritum nascitur. Quocirca neque Filii causa Spiritus est.
Reliquuim est igitur Filium sancti Spiritus fateri causam, quia dictus est ex Patre per Filium pro- cedere, secundum scilicet substantialem illius pro- cessum : juxta quem et processus ratione, esse, kabet, et ordo ad alterutrum, et habitus, ac per consequens discretio servatur. Unde merito dictum est, non converti habitus istam consequentiam, quandoquidem neque personarum processus ac substantia convertitur. Neque enim Filius ex Patre per Spiritum naseitur. Ex quo sane mauifestum est, etiam ex Filio Dei procedere Spiritum sau- cium.
Nyssenus praterea Gregorius in. primo Quastio- pum adversus Eunogiium, circa. finem , eum«prz- misisset, sola causz ratione Patrem Filio pr»ferri,
addidit: « Idem et de sancto Spiritu nobis sen- p
tiendum. Solo quippe erdine differunt. Ut enin conjungitur Patri Filius, atquo ex eo esse babens, substaniiz tamen ratione posterior non est : ita et Uuigesito jungitur Spiritus saucius , sola quippe causie ratione prespicitur ac prefertur Filius sub- stantige Spiritas. »
Deinde, ne quis ex hisce verbis prius alque posterias, localia etiam quedam ac temporalia in- tervalla Deo accidere arbitraretur, ex quo substan- tie indivisibile, atque identitas, singularitasque tolleretur, secutus adjunxit : « Temporales autem morz in aterna vila, locum non habent , ut cum causes ratio praeferri dicatur, ip nullo tamen sancta Trinitas sibi discors esse possit, »
e
qu^d dieitur, eorum est, in quibus cógiatió e babitus widelicet secundum persenas est ; cogiiat.h suiem et habitus, in quibus discretio est, eese solet ; discretio tero in 'sol& chusa, et causal est, atque accipitur; eolligitur jam, prcogitari quod dicitur,solum secundum causam et quod ek eausa est, in sancta ac beatissima Trinitate a sanctis Patribus dici. Ea
Hie, si quis rursem priora inferst αἱ quoniem scilicet Pater, et Pater et productor est, Paterque ad Filium continenter redditur : produetor ad id, quod producitur, refertür, cunt ex. Patre Spiritus dicatur; Filium ante quam Patrem, cegitare compel. limur, eo quod Patris nomen ad Filium redditur ; quippe mens nostra, qux ad invicem relativa sunt, sinul cogitaré consuevit. Spiritus enim ex Patre, non secundum quod Pater, sed. secandum quod productor est, dicitur. Spiritus enim juxta sanctum Maximum, Patrem non habet. Cum vero Spiritus ex productore dicitur, productum Spiritum ante Filium cogitare necessario cogimur, quod proda- ctoris nomen ad productam referatur ; per medium autem. prodüetorem, et Patrem shnul, et Filium animo versare. ^ — ^5 AUS
Si «quis igitur hsc et hojusniodi de eo. qued praecogitari dicitur, asserít, per que hzc habitum ac discretionem Filii et Spiritus, causamque , et quod ex causa est, una exeludere nititur: hjc no-
C cessario cogetur, aliquando quidem Spiritmm οκ Patre per Filiunr procedere fateri, aliquando vero -
Filium ex productore, per produetum gigni. fino id quidem aperte et dicunt, et scribunt. Niliil enim prohibere juxta ratiocinationem suam Patri etiam
Filitim przponere. Atque hac ratione, et per jovi-
cem et ex invicem erunt. Sed enim hoc et fslsuat, et blasphemum esse, supra jam declaratum est. lac enim ratione: non quia Filius ex. Patre est, idcirco ex Patre esse dicitur, neque quia Spiritus sanetus ex Patre per Filium procedit, secundum $ubstantialein ejus wternumque processum , ilee ita procedere a tlieologis asseritur, sed. quia diei- Lut, ideo ae ita hobet : dictioque nostra rei causa est, ac pro arbitrio dictionis ac phantasix nostrae, immobilis zterbusque personarum ordo alias aliter habebit, simulque, ne' discretio quidem Filii ac Spiritus reddetur. Sed ista sane et imepta simul et perniciosa sunt.
Quoxirca etiam rectissime dicitur, ordinis istam novitatem substantize ipsiua aboliionem esse, te- tiusque fldei abnegationem : aqualisque impietatis esse, Spiritum sanctum creaturam confiierí, eunm-
*que vel Patri aut Filio proponere, non solum tempore, sed ordine. ld quippe aufeht, unde est, sublato vero, unde est, et quomodo est, simul au- feretur, ac persona esse desinet. Deinde, quid di- cturi sunt, cum Pater asseratur secnnJum 6811540 rationem aute Filuin, mente. concipi atque cogi- lari * Hic enim ista. illorum expositio locum uon
4 e a (1€ ou
5l MANUE£LIS CALECIE . t3 babet. Ait enim doctor (25): « Qua ratione Pater A €am itaque pro confesso: habeatur, casale ilh
ante cogitatur, quam Filius, eadem ratione Filium ante Spiritum sanctum cogitari. » Atqui Pater caus» causalisque ratione ante Filium cogitatur. Premissum est autem, et Filium ante Spiritum sanctum causz ratione eogitari. ante Spiritum, ea seilicet causa, quam ipse habel ad Spiritum, se- eundum quam procedit ex Patre per Pilium; non tamen secuadum eam quam habet Pater ad Filium. Hoc enim mens bumana non capit; neque cogitari Filium ante Spiritum sanctum fas ost, ut. doetor ait. Quoniam igitur eadem omnino ratione przco- gilatur ante Filium Pater; atque. aute. Spiritum Filius, constat, quoniam Filius Spiritus saucti «854 est. |
* Sanctus itém Athanasius, in lib. 1 Contra Arianos, post multa sie ait: « Dominus deitatem et maje- statem 5uam discipulis ostendens, non jam se- ipsum minorem, sed majorem et :qualem esse significans, dabat quidem Spiritum sanctum et dicebat: Ego ipsum mittam, et quecunque audierit, loquetur **. »
Et paucis interjectis, quonam modo Pater Filio si major exponens ait ; « Majorem se Patrem Do- minus dixit, non magnitudine aliqua, vel tempore, sed quia ex ipso Patre nalus est, » Sed et Dama- scenus in capitulo de sancia Trinitate, cujus ini- ium est : Credimus igitur in usum Deum, «majorem Patrem Filio, caus: ralione,»ait. Si. igitur ul di- etum est, Pater Filio caua ratione nMjor est, san- etusque Atbanasius majorem Spiritu Filium dixit, constat profecto, duni majorem dicit, causam illum eMe saneti Spiritus siguificare voluisse. Sin autem et Pater Filio. humanitatis 3ssumptae ratione major a quibusdau dietus est, Spiritus sanctus certe incarbatus non est, ut minor Filio suscepto? carnis gratia dieatur.
Etsi epim magnus Basilios iu lib.IV Contra Eu- nomium quod dicitur majus secundum causam (24) in Patre renuere videtar: hujusmodi illic causam sanctus»interdicit, qua secundum tempus, auL magnitudinem, aut aliam quamlibet il genus ex- cellentiam causale pracedat, sitque illo Aionorabi- lior, nen tamen Patrem Filii esse principium negat ; eonstatque illum in. primo adversus | Eunonium, quod majus in. Patre secundum causam dicitur,
sicut in sancta Trinitate eausa intelligenda est,
omnino suscipere atque contileri.
Ait autem et theologus Gregorius, « Volo Patrer majorem dicere, ex quo et xqualibus, ut sint σημαία, ipsumque esse est. Hec enim omnes dabunt vereorque, noe principium minorum prin- cipium faciam , atque hae veluti honorifl«a przla- tione, ipsum contumeliis afficiam. ; |
9 Joan. xvi, 13.
(23) Basilius.
(24) Absolute non hene sonat, dicere Patrem Filio majorem ratione priucipii, quia nil majus iu sacrosancta Trinitate, ut habet Symbolum S. Atba-
eensubstantiale esse, ex quo «cst, profecto non. recusabit preeclarus doctor Patrem Filio majorem cause ratione dicere, ad cos praesertim, qui ma- jus quod dieitur pie suscipiunt, neque ex nomi- nibus blaspherniz occasiones aucupantur. ldcirce el D. Athanasius, cum dixisset Filium Spiritu majorem, etiam equalem addidit, ui omnem aditum blasphemia obstrueret. Quoniam igitur major Filio Pater, Filiusque Spiritu causz ratione dictus est, Filius ergo Spiritus sancti causa ost, etsi ΕΠΙ ac sancfí Spiritus omnia ad Patrem refluant, ex quo illis et esse, et zuales esse, est.
Magnus preterea Basilius, in lib. m Questio- num (25), cujus initium est: Viz tandem satiatus. clie enira Eunomio Spiritum sanclum natura. tertium esse asserenle, ipse ordine quidem iertium, el valde confitetur. Instat. autem acriter contra id, quod natura tertius dicebatur, et addit ; « Que enim urget necessitas, quandoquidem ordine ac dignitate tertius est Spirilus, natura quoque tertium fateri? Dignitate enim secundum 4 Filio, cum ab ipso esse habeat, et ab ipso accipiat, et. annuntiet nobis, atque omnino ex illa causa pendeat, pieta- tí ratio commendat. Natura autem tertium, neque ex sacris Litteris didicimus, neque ex his quae dicta supt, secundum rationem consequentie collig: potest.»
Hic apertissime summus vir Spiritum sanctum
ϱ ες causa Filii pendere, ex ipsoque suspensum esse, atque ab ipso accipere et esse habere, ut
pium οἱ maxime religiosum probat. lioe autem, si quis non esse Basilii contendat, adjectumque exemplaribus dicat, penitus delirat. Quippe in vetustissimis codicibus ita scriptum invenitur.
Quos quidem codices pro antiquitate sua, antequam
schisma oriretur, conscriptos esse, nullus ambi- ge:e omnino possit: quorum oblitterati nonnulli ce:muntur: quibusdam hoc illius viri dictum quasi adulteratuin suscipcre nolentibus, ac ferro contra mutos apices iinpie utentibus.
" Csterum contextus ipse verboram, ipsaque allo- eutió, sibi ipsi et suditori eongruit miritice. Ex ipsis quoque istis sancti intentio satis que sit apparet. Ait enim eum 4 Filio secundum, .hoc est, 3 Patre tertium ordinis ratione esse, quod ipsi etiatn ex predictis asseritur. lloc igitur in. loco causam apposuit, cur Spiritus a Filio secundus sit, quod acilicet ab illo esse habcat. Hoc enim enuntiationis species exigit, sieuti eum, verbi gratia, dieimus : llic rationalem habens naturam, discit, idem enim est, ac si diceretur : Quia rationalem satutam habet, ideireo discit. Discere quippe causale esi; rationalem autem naturam, quod dicitur, quasi
nasii, Caleca tamen mentem suauir satis beue ex - plicat.
.(85) TL. um contra Eunomium. Vide Bellarmi- nuur |, n De Christo, c. 29.
/ ; 5j ADYERSUS GR/E£COS LID. I. M
pro eausa sumitur. Nusquam enim est, ubi hujus- A ac dignitate secundus a Patre est, quoniam ab illó
modi enuntiationis species non causam atque causale signilicet, cwterum . vel quasi prateriens ponitur, vel quia prater hoe estet hoc. Verum im saneta Trinitate, cum nulla dilferentia alia nisi sola seeundum causam relatio inspieiatur, propter summam simplicitatem : przteriensque quod dicitur et re, et verbo inde omnino auferetur. hujusmodi enuntiationis species. :
Hinc caussm, inde causate seeundo nobis: loco a cassa commendat (26). Secundo — enim — 10co esse propter processum divinarum personarum in sancta Trinitate 4 theologis asseritur. Spiritus sancti autem ex Patre per Filius processum theo- logia tradit :-per quem scilicet et. secundus a Filio, et a Patre tertius dicitur. Horumque causa est. ex Patre per Filium processus. Ubique autem causale causa saltem cogitatione przcedit. Atque ubi cau- sale est, causam quoque esse necesssrio sequitur ; causa sublata, eausale quoque protinus tollitur. Sanctus ergo vir, qui tertium a Patre conlitetur Spiritum, atque a Filio secundum, juxia persona- lem erdinem, quique ordinis hujus insolentem ne:itatem, fidei abnegsiionem arbitratur, et. que- que alia praedixit, 408 ratione causale ponens, ut pium, deinde a Filio esse habere subjungens, ean qna consequitur, eausan, quasi alienam. denegabit?
Nam. $i secunaum esse, causale est, hnjus autem, quod essc habeat a Filio, et quod absolute
per Filium procedat, causa subjicitur, causale vero ϱ
nnnquam sine causa est, quomodo non necessario cum causali causa quoque consequitur? Nam, si negue secundus a Filio est, neque a Patre tertius, ne a Filio quidem esse habebit. Quoniam vero et hic el pturimis aliis in locis, ipsum et secundum esse et tertiutn sanctus vir ponit, ac ne ipsi qui- dem contradicentes, quod dicitur secundus esse, cum ezateris non delent, necesse est ut eausa iuoque, eur secundus sit, quze profecto est, quod ille esse habetex Filio, magistrum posuisse fate- antur.
Atque, sicut ipse in eisdem ait: « Sicuti Filius ordine quidem secundus a Patre est, quoniam ab ipso est, οἱ diguitate, quoniam initium et causa sihi, ul esset, Pater est; et ordine quidem, ac dignitate, secundum esse a Patre Filium, ut causale posuit ; causam vero, quod a Patre esset, ipsumque initium haberet et causam ; neque secundus. ullo mode esset, nisi esse haberel a Patre; parilem modum et in sancto. Spiritu ponit, Neque enim esset secundus a Filio, hoe est, a Patre tertius, nisi ab illo baberet esse. ltaque vel sccunduin illum esse ordine, ac tertium una denegent, aul ος necessario cousentientes, et. quod esse habeat
ex Filio una fateri compelluntur. Nempe enim.
sí ex Patre solo Spiritum sanctum esse credidis- set, quid prolibebat dicere : Quia sieut Filius ordine
(30) tiosilius.
. enim quispiam ad tantum furoris
esse habet: {ία et sanctus Spiritus ordine ac dignitate secundus itidem a Patre est. lloc enim sibi et multum quidem ad propositum conferre poterat, cum illum ejusdem cum Patre essentiz, Deumque verum esse cominendare insiitaeret.
Nam ο Patre quidem nullus unquam hieretico- rum fuit, quin zternum Deumque verum senserit, Contra autem de Filio plurimi saepenumero sense- runt. Verum hoc ille non dixit, cum divinarum personarum ad invicem orlinem processnumque differentiam probe nosset; imo interdixit etiam, ul ex his que jam dicta sunt, evidenter os endi- tur.
Ccrte autem, si. tertlom α Patre esse. Spiritum sauctum atque a Filio secundum, eta doctoribus cxteris, et a magno Basilio accepimus: id autem nunquam ita esset, nisi tertius esset ex primo per
medium, hoc est, ος l'atre. per Filium procederct :
quomodo id, quod prznisimus, non omni veritate fulcitur ? videlicet propter substantialis processus personarum ad invicem apparere ordinem? Quo- modo item non ideni est, et per Filium procedere, quod dicitur, et a Filio esse habere, juxta sanctum Basilium, quod etiam causam esse posuit, ut a Filio secundus sit?
('uomodo autem et esse et procedere non. idem intelligatur, siquidem, quod causam esse constat, ut a Filio Spiritus-secundus sit, quod per Filium scilicct procedit,pro hoc ille eum a Filio esse habere dicere maluit ? Quomodo item per Filium, cLa Filio :equabiliter ponens non aperte. s:guiflcat, ex, el per, tantum.lem in. divinis valere? Neque et amentiz prorumperet, ut in hocloco, 4 et ex, particulas ab invicem significationis ratione dirimere tenta- ret.
Ex his igitur, quod dicitur a Filio esse habere, constat sancti viri textum esse. Quin imo*et ex bis, qux calumniatores improbi, in hac «lausula coutra magistri fidem, et veritatem addunt, mani feste quidem aancti sensus elucet, ipsi vero pet omnia ialignitatis arguuntur, ut eorumdem sit pro voluntate, et delere et. adjicere.
D Nam prater id, quod in vetustissiinis exenp!a-
ribus inferendam [forie intolerandam] protinus malignitatem et positione et forma litterarum posunodum adjectam 6050, manifeste apparet, ait in subsequentibus sanctus: «Ut enim Filius or- dine quidem secundus a Patre est, quoniam οἱ ipso est, et diguitate, quoniam initium illi et causa ut sit Pater est, et quia per ipsum accessus οἱ alductio ad Deum et Patrem nobis est, natura vero non jani secundus, divinitas enim in utroque una: ita videlicet et Spiritus sanctus, etsi Filio concedit ordine, et dignitate non jam tamen quasi alien? nature exsistens. » Ubi ergoait: « Et. sí
55 MANUELIS CALEC/É 56 concedit Filio ordine aut dignitate, » addiderunt: A — Sanctus item Athanasius Antiocbenus patriarehal
« Omnino, et concedemus. » Lbi vero ait : «Tradit pietatis ratio ?*» ipsi cum adjectione legunt et dicunt : « Tradit fortasse pietatis ratio,» ut per hac tertius esse quod dicitur ordine, et dignitate, omnino aufe- rant, secundumque esse a Filio nullatenus conce- dant. Quomodo ergo ratio pietatis cum sit secundum esse a Filio Spiritum, id quod dicitur conecdere Fil'o, secundum vero a Filio, tertium a Patre esse est, quem ordinem Dominus in salutaris traditione baptismatis tradidit, ut et bic et alibi vir iste. exi- mius dixit, hanc esse rationem pietatis asseverans, deinde veluti cunctabundus et liesitans, fortassis, adjecit? Quomodo, inquam, qui ordinis istam
" jnsolentem novitatem, abnegationem fidei esse
in libro De rectis Ecclesia dogmatibus , « Spiritus, ait, sanctus, Spiritus greritatis est. Hic autem a Patre quidem procedit, a Filio autem accipit. »
Magnus ltem Basilius in , Regulis ad monachos, sermoae, qui incipit, Dei clementissimi graiia, « Cre- dimus, inquit, unum solum Spiritum sanctum paracletum, Spiritum sanctum, in quo signati su- mus, in nostram redemptionem, Spiritum verita- Lis, Spiritum adoptionis, in quo clamamus Abba Pater, qui dividit, et operatur Christi munera sin- gulis ad utilitatem, prout vnlt, docens, sitque ad- monens, et suggerens quzecenque audierit a Filio.» Constat igitur, quia quod dicitur : Ex meo accipiet, in Filio, doctores sancti susceperunt.
definivit, nibil differre asserens, sive hunc utcun- B Ceteram in creaturis quidem, quia Deo acci-
que quispiam immutet, sive ad creaturam Spiritum sanctum deducat, eosque fugiendos statuens, qui cam consequentiam, quam tradidit nobis Dominus, immultant, ut qui aperte oppugnent pietetem, or- dinis Dominicam traditionem pietatem appellans ; is repente mutata senteutia, ista, quasi improbe dieta confutet : «Si omnino ista el concedemus,» inquiens ? At id magni Dasilii sapientie atque prudentie minime omnium convenit.
Sed enim nova illum hic et insueta voce, usum non esse, sed occasionem ex sacris Litteris cepisse, inde constat quod de seipso Dominus ait: Que ego lequor ** ; et, Qua audivi a Patre meo, aunun- iiavi vobis *?. At de sancto Spiritu: lle, inquit, me glerificabit, quia ez meo accipiet, εἰ annuntiabit vobis **,
Porro Ecclesi magistri, ista ut acceperant, ita posuerunt, Denique sanctus Athanasius in Epist. ad Serapionem ita ait: « Et. Filius quidem : Que, inquit, audivi a Patre meo, hac loquor in mundo **. Spiritus autem ex Filio accipit ; Ex meo enim inquit, accipiet et annuntiabit vobis.
Idem in tertio contra Arianos : «Non Spiritus Verbum conjungit Patri ; sed hoc Spiritus a Filio potius accipit, » Ac rursum : «Queeque babel Spiri- (us,ea a Verbo aecepta habet.»
Beatus item Cyrillus, cum illud evangelicum exponeret : Hle me glorificubit, «lllud ergo, inquit,
pere dicuntur, quoniam per participationem, Atque temporaliter, ut meliores evadant, quodlibet acce- perint, dicuntur aceipere', hoc jn eis. minus fuisse significat, quod acceperunt. Quanquam et. imper- fectioribus mortalium, quando ex hnperfecto ad perfectum proficiunt, nibil prohibet, postquam nati esse acceperint, immo οἱ necessarium est, ut dicantur et audire et accipere peritiam, sive are tem, et queque accepta. perficere possunt. Porroin sancta Trinitate, cum et materia e omnis affectio imperfecta ab ea penitus remolz sint per summam ejus simplicitatem atque perfe- cliouem, ingptum omnino est, putare, vel Filium
C natum prius ignorasse Patris voluntatem, eamque .
postea, Patre tradente, didicisse, quasi postmo- dum eesentim δι scieutia adjecta; vel Spiritum sanctum, Patris ac Filii scientia postea indiguisse, quasi sensim ac paulatim ad perfectionem evase- rit.
Si autem Dci quidem Verbum Patris sapientia est, imo unus cum Patre Deuà est, sanctusque Spiritus sapientie Spiritus cum sit, nibil unquam ab aio audire epus habet ; hecenim ab illa sub- gtantia prorsus aliena sunt, discretioque in personis divinis sola causz causalisque ratione locum ha- bet; liquet, Patrem, cum sine causa sit, idcirco ab alio neque accipere neque audire : Filium vero, cum non a seipso sit, sed initium babeat, Patrem,
irrefragabile omnino erit, omnique maledicto et f non a seipso, sed 4 Patre, et loqui εἰ audire dici ;
accusatione vacabit, qued ab Unigenito Spiritus ejus accipere aliquid asseritur. Nam, cum per ipsum naturaliter prodeat, quasi suum proprium cum
" omnibus, quz perfecte habct, qus ejus sunt, aceci-
pere dicitur,»
"Adem super illud : Omnia que habet Pater, mea sun£?*, « Sed Spiritus iste proprius, inquit, est eiiam Unigeniti ; consobstantialis enim Patri est. Quoniam igitur, inquit, inesse Deo et Patri cernitur, hisqui digni sunt,In Spiritu suo revelari,effieereque eliam per ipsum, quie voluerit, ob banc causam dixit, Quia de meo acvipiet, et annuntiabit vobis. »
quippe cum inde eL.essentiam una, el sapientiam traxerit. Sanctum vero. Spiritum cui a Filio. et audire, et accipere dicatur, constat profecto, a quo accipi, inde etisu essentiam traxisse proce- deudo.
Sive igitur nop accipit a Filio Spiritus , et Scri- pturam una atque doctorum voces erademus : meque απ ex ipso naturaliter, atque essentialiter procedere dicetr ; sive ex ipso accipit, ut ipse Filius dixil; its enim id dictum sancti Patres aeceperunt; quie autem aecipit, εἰ babet ; quippe juxta Athanasii sententiam, « Quaque babet, a Filio
* Joan, xiv, 10. ?* Joan. xv, 15. ?! Joan. xvi, 14. ?* Joan. viu, 26. *? Joan. xvr, 13.
i
ADYERSUS GRAECOS LIB. I.
58
accepta habel; » quz& autem habet, hujus essentia À tra se erant abstulerunt, et magistros nosires
est, stque totus ipse essentiam vere procedens habet, sieut εἰ Filius hanc babet nascens : neces» sario a Filio accipiens, etiam ab ipao habef esse.
Ac sicuti divüs Chrysostomus dictnm evangelicum exponens : Omne judicium dedit Filio ** : « Quoniam, inquit, quod aiL, dedit vilam, et quod dixit, jadi- cixm dedit, idem est ac si dicat : Judicem illum genuit. » Eodem modo scilicet, et qued dicitur audire, et accipere, secundum differentes persona- rum processus, id commendat eum habere esse ab eo, a quo accipit. Nam si quod dicitur, Dedit, juxia Chrysostomum eum, ex causa 6496 significat, etiam accipere quod dicitur, idem significabit. Quod enim dat causa, id et causale accipit. Unde αἱ divus Athanasius, ad Serapionem ; Acci- piet pro eo, quod est, suscipiet, exposuit dicens : ε Atqui si Filii Spiritus est, et a Filio omnia sus- cipit Spiritus, ut ipse scilicet "Dominus ait. » Ubi vero hoe ait Dominus? Illic profecto ubi dixit : Ex meo accipiet. laque si quod a Patre accipere dici- tur Filius, ab eo pasci est, et quod a Filio susci- pere Spiritus dicitur, hoc est a Patre per Filium procedere, ei. quoniam ejus quod annuntiare et suggerere. dicitur, accipere causa est, accipere autem οί audire a Filié habet, necessario audire el accipere idem iu divinis rebus est : ac magne asserente Atbanasio, quicunque habet Spiritus, a Filio accepta habet; per id ergo, quod audit a Filio et accipit, totus ex toto esse demonstratur. Et quia non aliud est. Pater, aliud totnm Filius, sed unum est totum Pater, et Filius; una enim est essentia et. Patris οἱ Filii, quasi ab uno Spiritus accipit, servata semper differentia gignentis οἱ ge- nib. Quocirca etiam a Filio babere esse dicitur, ac per Filium procedere.
Si igitar juxta Salvatoris sestentiam nh ipse Spiritus audit et accipit, porro abipeo sudire et accipere guod dicitur, ab. eo esse habere signifi. cat, secundum communes sauctiones fldei, saueto- ruinque Patrum expositiones. ()us ratione magnus Basilius, eum, qui esse ab illo habet, et. ab ipso accipit, e$ annuntiat nobis, ac penitus ex illa causa pendet, quasi alienum denegabit? lllud enim ex £acris Litteris accepit; hoc autem quasi.consequens et zquivalens, posui, veluti conclusionem initia mecessario sequentem. . Quis autem dicat, nova il- Jum, et asperiore, atque insueta usum voce, cum ipsa sacra eloquia, et divus ipse Pater cum docio- ribus reliquis, &desque aique omoia penitus recla- meu? . |
Ex quibus sane manifestum est, dictum illud, sicut supra expositum est, magni patris esse ας” lii, ex quo sibi ipsi et doctoribus cieteris consonet. In quibus autem exemplaribus non ita invénitur, astum esse aperis ialignitaus, eorum scilicet, qui iuends opinionis suz causa, que maxiue cou-
εν joan. v, 22.
injuriis contumeliisque alffecerunt, partim adden- do, partim detrahendo illorum dictis atque sen- fentiis. JE
Αι, οἱ dicat. quispiam, Dasilium sanctum ian eodem contra Eugomium opere, aperte Trinitalis ordinem, tertiumque a Patre Spiritum sanctum denegare; cum ipsum Eunomium arguens dixit : ε Quinam vero sancü, αἱ in quibus libris ejus doctrine. sucteres fuerint, dicere nom potest, » ipse Eunomius seilicet; ipse enim de sancto Syi- ritu dicebat, quod, cum a sanctis tertium ipsum esse, et ordine et dignitate, accepisset, tertium etiam natura esse crederet, Si quis igitar hec infe- rat, constat quidem -εκ bis qux dicta sunt, na- gnum Besilium ordinem in sancta Trinitate condi- teri, lertiemque a Patre esse Spiritum sao£tum. Hie vero Eunomium insimwlat, vel quia ordo iste necdum ita feerat a sanctis declaratus, et simpli- citer, more 85ο, meniientem per hec, arguit, noa bsbeutem, unde id posset asserere manifestius. Imo necdum id ita aperte positum fuerat, neque de liae ratione ordinis quispiam prioruin ita disse- ruerat. Ante enim ea tempora quibus Athanssius Basilinsque floruerunt, οἱ quique per caw etatem fuerunt Ecclesim magistri, nullos fuisse publice docteres legimus : sive quod magis prop;ium, ac verum esi, quasi derogantew sanciis, aique ipsi
veritati calumnias surueutom, cem ees tradidisse —
asserat, Spiritum sanctum tertium esse et ordine, οἱ digmitate, quosdam scilicet substantiz? gradus distinguendo; atque ideo se eredidisse, illum na- tura quoque esse tertium; Basilius euim, «quod ex prz-dictis patet, ordine quidem ac dignitate, terliunt fateri, ut pium, amplectitur; tertium vero et digni- taté. et ordine secunde naturam, nusquam susci- pere perspicitur. - ; Duplicem enim ordinis speciem in superioribus tradidit, alteram ος lis probans, alteram, ut supra declaratum est, improbans. Nam aversus id qui-
dem, quod ieriius ording et digailatle dicitur :-
juxta quem ordinem essentiarum differentie, et prius ac posterius, et. henorabilius inferri videba- tur, tota vigilat intentione? Ad id vero, quod ter-
D tius ordine et dignitate dicilur, secundum quem
ordinem causa οἱ causale, initium, et quod ex initio est, et simul, et cozternitas conspiciuntur, sicut igni, ad lucem, qua ex ipso manat, nalura- Jiter convenit, ut ipse dicit; vel, sicut lux, et ra- dius, et sol ad se invicem habept; ad hunc igüur ordiuem nequaquam reluctatur, nisi quis eum sui oblitum putet, ac seipsum destruere.
Simul et hoc ex. superioribus apparet, cos qui ita exponunt, quod diclum est: Ez meo accipiet , pro eo, quod est, Ez Patre meo, non recte arbi- wari, Summi enim Patrum, boc, ut supra ostensuns est, in Filio acceperunt, quasi diceretur, Ex meo,
-
5) MANUELIS CALECAE 60
. eg mea re, hoc est, totum ex tota mea plenitudine A misque doetorum id videtur : nou ideo, qui bunc,
accipiet. :
Preterea si esset haec. vera iutelligentia, nequa- quam sine additamento diceretur. Nunquam enim possessiva pronomina masculini, vel feminini gerre- ris, sine articuli adjectione Grace lingue proprie- tate proferuntur. Dicimus enim 6 ἐμὸς vatho, xal ἡ ἐμὴ οἰχία, ἡ πόλις, il, est, Hic meus Pater, et hoe mea domus, aut civitas. lta quippe Grace, ut dixi- mus, lingue consuetudo, qua Loc Evangelium scriptum est, proferre consuevit : alias enim vitio- $a esset pronuntiatio. Cum vero sine adjectione dicitnr, neutrum esse, et rem signiflcare intelligi- tur. Exempli causa : E τι καὶ τοὺμόν ἐστι παρὰ cot, id est: Si quid meum est apud te, quod per se
rem intelligi dat. Ad hec autem : Es meo accipit, B
sive Accfpiet, praecedentia commendat. Ait enim : Omnia, que habet Pater, mea sunt. Ideo dixi vobis, quia ex meo accipit. Si enim Spiritus a Filio acci- pit, atris autem omnia οί Filio communia sun; manifestum est ex his, insinuari Filium, unum cum Patre Deum esse; Spiritum autem verum Deum ex Patria et Filii essentia denuntiari: quae sane su- perni eloquii vis est.
Porro dicere: « Omnia, qu: liabet Pater, mea sunt; ideo dixi : quia ex meo Patre accipiet, » aut nihil significat, aut nihil ad propositum sibi, quip- pe suscepta ad structuram causa, nibil de Filii dignitate concludit, nisi in quantum dictum est : Omnia, que habet Pater mea. sunt, quod. etiam Sine eo, quod sequitur, solum per se ipsum dici poterat. -
Caeterum, si quis divum Chrysostomum objiciat, Κι quodam sermone suo id exponentem, guod dici- tur : Ex meo accipiet : vid.licet ex mea carne, atque ez meo corpore, veluti ex cisterna quadam inde hauriens. Impletum enim fuisse Jesum secun- dum homineur omnibus gratiis Spiritus, ab ilo sibi ipnsitia et in se reconditis, atque ita ceteris distri- puisse, ut interim summi hujus viri fuisse hunc sermonem concedamus; valde enim suspectus est, co quod reliquis sermonibus illius minime similis sit, neque sensu, neque dicendi mo.lo. Erat enim magis proprium dicere Spiritum ex seipso ista ac-
ut Deum mitti dixerit, continuo blasphemus crit : « Missus enim est, ait theologus Gregorius, sed quasi homo, sin autem etiam ut Deus, quid hoc?» Et hoc profecto, quasi verum, approbavit?
Neque magnus Basilius cum dixisset, Filium ordine ac diguitate a Patre secundum esse, quia initium et causa illi, ut esset, Pater fuit, continno scipsum destruxit, adjiciens: « Et quoniam per ipsum accessus et adductio ad Deum οἱ Patrem nobis est. » Utrumque enim verum est, si quis ista distinguere velit, et juxta variam intelligentiam accipere. '
Ita et Chrysostomus dixisse putandus est, cum hzretici ex eo, quod dicitur Spiritum sauetum a Filio accipere, Spiritus substantiam vellent immi- nuere : sanctus illorum ora olstruere volens, hoe In loco accipere quod dicitur, secundum liomin.m accepit; ubi autem adversus illos ei pugna non crat, traditam expositionem cam reliquis roborat. Dicens enim in Joannis Evangelio : Ex meo accip:et, hoc est, ex mea scientia, ostendit se quod dicitur, ex meo accipiet, vel accipit, ex Filio, intellexisse. Ipse quippe est Dei sapientia, neque est aliud es- sentia ejus, przter scientiam ipsius. Aliter quippe compositus erit, cum in alio essentia, in alio scicn- tia inspiciatur. Et essentia quidem carere intelli- gentia, scientia vero sine substantia esse credetur. Enimvero dare et accipere quod dicitur, causam
C causaleque signare monstravit, Hoc autem exposi-
tionem, quam przdiximus, roborat. | Quemadmodum igitur his, qui majus in Patre pie causze ratione suscipiunt, dicere id quoque non
. nisi pium est, juxta sanctorum scilicet doctrinam :
ita et in Filio dicendum secundum Athanasium quod scilicet Spiritu sit major : ita ergo nihil prohibebit, etiam ipsius Chrysostomi traditam expositionem, veram, ac necessariam existimare : maxime cum hodie nulla nos haereticorum contradictio per- turbet.
Si igitur neque doctoribus reliquis, neque sibi ipsi contrarius est, quomodo predictam expositio- nem illi contrariam dicemus ; si et illo modo alia ratione dici potest, nulla presertim contradictione
cipere, cum ipse magis bujusmodi munerum sit p perurgente? Colligi autem et hoc ex praedictis po-
fous, quain Domini corpus in quantum corpus : ex- pressiusque diceretur et verius, Filium a Spiritu accipere, et dare nobis, cum et ipse ista det : atque co magis, quo et ipse Spiritum dat, non ille Filium.
Posito tamen, liunc sermonem essc Ch! ysostonii, lic ista docehimus, neque -uperioribus contraria esse, neque traditam a sanctis Patribus expositio- nem, hoc posito, nutare,. Neque ista sibi adeo con- waria, αἱ uno posito, reliquum inconstans sit. Neque enim, etsi, ut homo, Filius mittitur, pluri-
(297) Hxc qux de wajore et minore hic ct supra upius Calecas repetit, pie et commode accipienda sunt, ut ct illa de prioritate : nam. simpliciter
test, quia majus (27), quod Filio secunduin causam Athanasius reddidit, hoc mag nus Basilius in Spiri- (tu posuit, asserens illum Filio concedere et ordine et dignitate. Nam si Spiritus concedit Filio, et ordi. ue οἱ d'gnitate, constat Filium majorem esse ordi- ne ac dignitate. Hoc autem etiam ad Amphlilochium scribens, iudicavit dicens : Sicut erge Spiritus sanctus, ejus ex quo processit magnitudinem insi- auat, Filii scilicet, de ipso enim sibi sermo erat ; eisi igitur eum Filio concedere dixit, unam tamen ulriusque naturam confitetur, quoniam deitas in
niil majus aut minus est in SS. Trini'atis mystc- rio.
6! ADVERSUS GR.ECOS LIB. II. 62
utroque una. Ας veluti eum Pater Filio major, cau- & ctiam, quod dicitur, ab co esse habere, substantiam
se ratione diciiur: non ideo 'tamen Filius Patre minor est. Ita, et enm Filius major Spiritu sancto ssseratur, non tamen Filio tninor Spiritus sanctus intelligitur. Una quippe trium essentia est. Porro eum hujusmodi secundum personalem ordinem diewntar, sola causa atque causali personarum discretio redditur. Nihil enim aliud concedere, vel secundum esse significat. nisl aliam anle se esse personam, qui ante mente concipiatur, quam ipse.
Porro, qui :ta Basilii dictum aecipiunt, ut quod
ille ait Spiritum a Filio esse habere, ab ipso dari, babere significare putent, esse pro eo, quod est
dari, accipientes : contra omnino sentiunt, quam B
se habet doctoris int.ntio. Jlle enim consubstantia- lem Patri Filium cum ostendisset, etiam Spiritum " sanctum. consubstantialem Filio, ac per ipsum, Patri concludere intendit. Ceterum dari a Filio, contrarium concludit, ni:i quod datur per eum, per quem datur noturaliter, et essentialiter procedere presupponatur, quando etiam dari, in diviuis idem es, quod procedere. Quoniam igitur Eunomius ereationem Filii Spiritum sanctum esse blasphema- bat, dari autem solum quod dicitur, ad banc illi blasphemiam opitulabatur: sanctus profecto vir, atque doctissimus, nunquam adeo iinbecill ter, ac . pro inimicis etiam egisset ; imo si omnino putavis- set, liejusmodi expositionem ex verbis suis capi posse, vel id nunquat penitus dixisset, aut cum 1djectione ac przefiuitiune, juxta doctorum consue- tudinem dixisset; atque omnino, ul fuit diligentis- simus, in hac re in primis maximam diligenti
curam habuisset, ne contra quam proposauisset, effi-
ceret. : 4
Ex quo item constat, idcirco dicia Filio dari Spiritum sanctum, quoniam ab ipso esse babet. Alias enim ministri fungcretur officio, quod ,non per ipsum naturaliter procederet, przbens. Liquet
ο ποστς σος ————Ó—— — M —]H— -----ᾱᾱ-------- ——— —H
Spiritus per Filium siguiflcare.
lrzterea, magnus ipse Basilius, in fib. ιν Quwua- s'ionum, ait : « Neque enim minus aliquid eramus habituri ad agnoscendum, quod Spiritus ex Dco git, Spiritum oris ejus ipsum esse audientes; » sed hoc sufficere poterat per se ad indicandum, sub- stautiam ejus ex Deo esse. Si igitur Spiritum ex Deo esse, idem est, quod Spiritum oris ejus dici ; os autem Patris Filius a magistris Ecelesiz dici- tur ; idem. ergo est, Spiritum ex Deo esse, dicere, et ipsum Filii Spiritum dicere. At illud sancti Spi- ritus ex Deo substantiam significat. Itaque et quod Filii Spiritus dicitur, eamdem itidem substantiam Spiritus et per Filium et a Filio designat, Suffi.ere jtaque ait et hoc ad insinuandam substantiam Spi- ritus, Unde constat etiam, quia non alias Filii dicc- retur Spiritus, nisi per ipsum, et ex ipso substan- tiam baberet.
Quoniam igitur in Deo, et materia, et. cuncta qua sunt ex maleria, penitus locum non habent, et neque secundum excelleutiam atque defectum, neque ut possessio, sive factura, sive pars, sive membrum, neque quomodolibet aliter potest. hoc" hujus, aut hujus dici, secundum hbujusmodi pro- prietatem ; constat profecto, qu'a cutn hoc hujus, aut hujus a theologis dicitur, «ausa insinuatur; aliter enim esse possibile non est. P
Ex quo et illud una. insinuatur, Spiritum ad Fi-
C Pium relative dici, si haec ad invicem discernere,
secnndum cause causalisque relationem velimus ; siquidem juxta Gregorium Nyssenum : « lu hoc solum, alterum ab altero distingui deprehendiunis quod ille causa, iste ex causa sit. » Quod rursus ια divisit, ut alium diceret esse continenter. c primo; alium per eum, qui contineuter esset ex primo, manare, Sed. jam libri hujus continenda longitudo est, ut ad ea qua restant, lectoris inten- tio interim a labore reparata, alacrior atque vigi- lantior assurgat.
o m σοι. ———— ——— e— —— s o D
puc]
LIBER SECUNDUS. «
Jesu, nobis prai, et dur esto. Te enim duce, non errabimus.
In sacris Litteris Spiritus sanctus Dei spiracu- D ex ore prodeat. » Idemque in libro ad Serapionerm
lum dicitur : Spiraculum, eniw, omnipotentis, ail beatus Job, edocet me. À spirando euim ulruinque, εἰ spiritus. scilicet, et spiraculum denominatur. Nam et magnus Athanasius, in libro qui inscribi- ur: Heprehensio simulationis Meleiii εἰ Eusebü dixit: « Non nativitati sancti Spiritus processio assimilatur, sed spiraculo,, quod spiraculum quasi
! Job xxxiii, ὁ.
De Syiritu saucto : « Spiritus iste, inquit, spiracu- lum Filii esi. » Si igitur Spiritus quidem Filii est, et dicitur Spiritus, spiraculum autem, et Spiritus jdem est; spiraculum vere spirantis est; manife- stum est, Spiritum sanctum a:l Filium, quasi ad iuspirantem referri. Nam si spiraculum ipsius est , constat, quia ab eo inspiratur, ipseque inspirans
e
e
MANUELIS CALEC/R
n4
est. Spiraculum quippe, ut diximus, a spirando Α esse dudiet. Ipsa igitur persona Spiritus, sive
denomitnatum est.
Quoniam vero spiraeulum Dei dicitur Spiritus sanctus, unus autem Deus est Pater et Filius ; quippe dum uná essentia sit, servata solum perso- nali differentia, qua alius gignit, et alius gignitur, totusque ex toto Spiritus sanctus asseritur : neque aliud est jotus Pater, aliud totus Filjus, neque dissonum, constat quia Pater et Filius unus est spirans sanctum Spiritum, quornm ille spiraculum est. Unde et productor per Verbum dictus est.
Sanctus quoqué Epipbawius in eo libro, quem
' juscripsit Anchoram [Ancoratum], sic ait : « Pater
erat semper, et Filius erat semper, et Spiritus sanctus semper ex Patre spirat et Filio. » Verum
' enimvero, ut germen, ct Filius idem est, et Spiri-
tus, et quod spiratur. Atqui productor per se ad productum dicitur; ergo et ad Spiritum dicetur. Itaque, cujus est Spiritus et ab eo inspiratur, et ad illum relative dicitur. Ex quibus item constat, quoniam Spiritus relative Filii Spiritus dicitur. Quocirca et hoc ad insinuandam ejus substantiam sufficere, magnus inquit Basilius. Nisi enim ita . esset, cum Spiritum dicimus, in unam sanciz Tri- nitatis personam cogitatio non recurreret, sed in unum Deum. Et Deus enim absolute Spiritus dici- tur, atque ita neque Trinitas esset Deus, neque nos propriis eam nominibus confiteremur, neque jn cogitstionem trium personarum adduecremur.
Attestatur autem. his et sanctus. Augustinus in libro v De Trinitate, ita dicens : « Spiritus vero sancius secundum id, quod scriptum est , quopiam Deus Spiritus est, potest quidem universaliter dici, quia et Pater Spiritus, οἱ Filius Spiritus. Itaque et Pater sanctus, et Filius sanctus, et Spiritus sanctus, quoniam unus Deus : et utique Deus sanctus est, et Deus Spiritus est, οἱ potest appel- lari Trinitas, et Spiritus sanctus. Sed tamen ille E£piritus sanctus qui non Trinitas, sed in Trinitate intelligitur, in eo, quod proprie dicitur Spiritus sanctus, relative dicitur, cum ad Patrem et ad Filium refertur; quia Spiritus sanctus, et Patris et Filii Spiritus est. »
productum, sive spiritus, sive proeedeus, eiv. aliquid aliud -dicatur, Trinitatis tertia persoma Patris et Filii esge dicitur, et ad Patrem οἱ Filium refertur, [n divinis autem personis, quod esse alicujus dicitur, aut ex illo est, aut causa est ejus, cujus esse dicitur. Nulla enim alia illic differentia est, prater relationem αι secundum causam causale est. Aliter euim non esset Trinitag Deus. |
Quod autem a quibusdam infertur, ut dicant : « Quia. et janua. domus dicitur, et Deus, Deus noster, sed neque janua ex domo, neque ex nobis Deus, penitus absurdum et foedum est. » Primum enini in divinis personis solum dignitas servari dicitur, ut, quod alicujus dicitur, aut ex illo sit, aut causa ejus esse, cujus dicitur, intelligatur : quandequidem illic nulla est alia differentia. Neque enim ut. membrum, aut pars, aut instrumentum, aut possessio, aut quomodolibet aliter, ut in erca- turis fit, hoc hujus dicitur. Deinde dicitur quidem Dcus, Deus Abraham, et Isaac, οἱ omnium, sed justorum quidem, ut mansio ct sors. Hareditas enim sanctorum Dcus est; creaturarum vero, cieterorumque simpliciter, ut creator, et Dominus, suorumque providentiam gerens.
Ex quo liquet, ne in hoe quidem deesse ordinera secundum ea quz dicuntur Αά aliquid. Animadver- litur. is ordo secundum id quod per(icit et quod perficitur, quodque regit et quod regitur. Ideoque neque Spiritus secundum personalem proprietatem suam, creature Spiritus dicitur, sed secundum quod Deus unus est cum Patre et Filio, sauctifi- cans, atque inspirans, aut aliter eos qui digni sunt, meliores efficiens, atque eos visitans.
Preterea, quoniam productor cum sit corum que Ad aliquid dicuntur, ad solumque dicatur Spiritum, constat et Spiritum ex his qua Ad ali- quid dicuntur esse, atque ad solum referri produ- ctorem. Nam si quid, secundum quod ejusmodi est, ad aliud aliquid dicitur, constat, quia et illud ad primum, quasi ad aliquid dicitur. Si enim homo, secundum quod Dominus, ad alium aliquem dici-
Theologus item Gregorius ait : « Émanationis D yr, et ille ut servus ad eum referetur, quud servus
ad alterutrum habitus differentiam; differentiarh ctiam illorum appellationem effecisse ; ut scilicet, alius quidem Filius, alius Spiritus sanctus dicere- tur. ) .
Sed et Gregorius Nyssenus ait : « Filius autem
. sanctus Spiritus neque est, neque dicitar, neque
convertitur babitns sta consequentis. » Ubi vero habitus cst, et relstionem ΄ profecto. esse constat. '
Quod si quis contendat, ac Spiritus nomen inter ea, qua dicuntur, ad aliquid, ponere omnino renuat , primum quidem, practer omnem rationem, Patrumque sententias sentire se noverit, Deinde nobis non de nomine, sed de re maxiaie sermonem
et dominus ad alterutrum semper relativa sint, hoc ipsum et in omnibus, qux» quasi Ad aliquid se ad invicem babent. Cujus ergo Spiritus, Spiritus est, ille productor est, Spiritusque 3d eum eu,us est Spiritus, quasi ad productorem refertur. Spi- ritug autem Filii Spiritus dicitur ; Filius ergo pro- ductor sancti Spiritus est, el spirans ipsum est. Ideoque processus illius spiraculo assimilatur, et a spirando denominatus est, et spiraculum Filii ap- pellatus est. Ac juxta sanetumi Epiphanium, Spiri- tus ex Patre spirat et Filio. |
Preterea Basilius in libris contra Eunomium οἱ Arium : « Spiritus, inquit, ad Patrem proprietatem intelligo, quia procedit ος Patre. AJ Filium autem,
: 65
ADYERSUS GR/BCOS LIB. IT.
66
quoniam aadio ; Si quis Spiritum Christi non habet, A cousubstantiale ipsum principaliter significaret.
kic non est. ejus *. »
Quoniam igitar non magis proprius Patris, quam Filii est Spiritas sanetus, quia est eadem substantia Patris et Filii, Spizitus autem preprietatens ad Patrem vir sanctus. intelligit, quia procedit ex Paire, necessario et ad Filium proprietas eadem ratione iBielligenda est. liaque quod dieitur Spi- ritus Christi, et Spiritus Filii, ex eo ipsum esse commendat; maxime cum vir sanetus pramisorit dicens, ad ostendendum illius substantiam, ex Deo esse, id. sufficere, quod dieiter : Spiritus oris illius*, Sed et in capitulis quoque ad Amphilochium ait : « Neque hine solum natur: eommunio ostenditur, .Std quia etiani ex Dee esse dieitur, non qnasi per omnis ex Deo prodiens, sed quasi Spirüius oris illius ; bine quidem iunsinuata proprietate, sobstan- Lize vero modo ineffabili servato. Et Spiritus autem, inquit, Filit dicitur, quasi proprius illi per natu- ram.» -
Ex his aestem copstat, quia magnus Basilius preprietatem in divinis personis dicere volt, velut cause causalisque cougortium. Quod enim dicit, tale est : Cum audimus Spiritum sanctum et Spiri- wm oris Dei, intélligimus ipsum naturaliter ex Deo esse.. Hoc est enim proprietas; modum vero, quo ex Deó est, hoc est procedere ipsum ignoramus. Etsi enim alium quidem gigni, slium vero proce- dere, atque alium quidem sine medio ex primo,
Nune vero hujeasmodi proprietatem consubstantiale sequitur. Sicut et Filius, nomen secundum se qui- dem processum alicsjus ex aliquo significat, m
eadem specie, consequenter vero consubstantiale
etiam. Quod enim ita processit, necessarlo etiam consubetantiale eit. Non igitur Spiritus sanctus proprius Filii secundum nataram diceretur, nisi per ipsum procedens naturaliter, per ipsum etiam substantiam baberet. Quod enim ex aliquo, aot per aliquod secundum squivoceum processum prodit, unsque ex illo esse monstratur, a quo et proprie- ias maxime elucet, et consobstantiale consequenter, ejusdemque speciei demonstratur.
[deirco magnus quoque Basilius hinc proprieta- tem insinuari dixit, quia ex Deo esse dieitur. Quod ᾽απίδπι ex Deo esse dicitur, causam ostendit, qua precedente consubstantiale etiam secendum hujus- modi proprietatem in divinis personis sequitur. Quoniam igitur Spiritus sanctus secandum naturam proprios esi Filio, constat quia ad illum veluti ad causam refertor. Unde etiam consubstantialis illi est.
Magnus item Basilius in Expositione zxxi psalmi ait : « Sicut igitur creator Verbum firmavit celos , ita et Spiritus, qui ex Deo est, qui a Patre procedit, hoc est, qui ex ore ejus, ne quid euw exteriorum esse, neque creaturayum, arbitreris : sed ut quod ex Deo habeat xubstantiam, glorifices.
alium vero per eum, qui siné medio ex primo est, G Omnes enim in eo virtutes simul contulit. »
substantiam hábere credinius, nibilominus tamen modum ignoramus. Hoc ergo cognito, quia est ex Deo naturaliter, consequenter quomodo sit quae- ritur.
Itaque proprietas hzc principaliter quidem cau- sam et camsale significat. Deinde, consequenter, eonsobstantiale etiam. Atque hujus. indicium est : primm quidem , quia consubstantiale nullam indicat discretionem. Proprietas vero differentiam disetetionemque eommendat. Deinde, quod con- sebstantialia quidem invicem, secundum eamdem verborum rationem, absque ulla adjectione con- vertuntor ; Pater quippe consubstantialis est Filio, et Filius consubstantialis est Patri. Quod sane consubstantiale hic etiain. discretionem przsoppo- nit, ex nominibus Patris ac Filii satis apparentem. Propria vero non. simpliciter, sed cum-adjectione ; neque euim dicere possumus, Pater proprius Filio et Filius proprius Patri,'sed ita proprie reddemus :
Filius quidem proprius est Patri Filius; Pater ^
autem proprius est Filio Pater. lllo enim modo indiserete, et sine relatione ad invicem reddetur. ' Sic autem proprietatem Filii ad Patrem secundum quam ex illo genitus, Patrisque ad Filium, secun- dum quam ipsius Pater est, reddimus.
Opertebat igitur similiter converti proprietatem, sicu& consubstantiale est : siquidem proprietas
* Rem. vii, 9. * Pal. xxxii, 0.
* Hebr. 1, 3.
. Γι post pauca : « Hoc quidem in loco Spiritus oris ejus dici, ut intelligatur Salvator, sanctissi- musque ejus Spiritus. Ubi autem invenietur? Apostolo scilicet dicente de Filio : Ferens omnia Verbo virtutis sum *. Virtutem et Verbum Filii Spiritum sanctum posuit. » Ας rursum ; Quem Dominus Jesus. interficiet Spiritu oris. sui, εἰ de- &truet. illusiratione adventus sui *. Ex quo etiam constat, stultum et irrationabilem fuisse quorum- dam malignitatem, qui ex µου Apostoli dicto Jesus, deleverunt, ne de Filio Dei boc intelligatar. Ex eo emm, quod illatum est, ilfusiratione, arguuntur. Futura enim apparitio Domini Jeu creditur,
p simulque in vetustissimis exemplaribus integritag
apostolic:e sententim ostenditur. Hoc tamen in loco sánctus vir os Dei Filium esse ait; dixerat enin superius Spiritum ex Dei ore esse, quod idem significare dixit : Qui a Patre procedit.
Sanctus autem Athanasius Antiochenus episco- pus, in eo libro, quem pradiximus, c Verbum, inquit, sine Spiritu non est, sicut neque sine Verbo mens. Mentem vero esse Patrem Verbi dicimus, Mens, in qua Verbum, cum qua Spiritus, sanctum Spiritum oris Dei dicens, os enim Patris Filius. »
Si igitur Spirits quidem ex ore Dei est, boc autem idem est, quod qui a Paire procedit; os
* |l Thess. η, 8.
61 | MANUELIS CALECE | (3 autem Patris Filius est ; et quod dicitur ex Patre Α ex (liis, ut fit in. hominibus, habere credita. ?
procedere, illius substantiam significat : cur non id quoque, quod dicitur Filii Spiritus, et Spiritus oris ejus, indifferenter illius substantiumn significet, secundum quai ex Patre per Filium procedit, ac per ipsum, εί ab ipso esse habet? Magnus item Basilius in lib. 1v Contra Euao- mium, quasi ex contrario proponens : « Sed dicis, inquit : Si Dei quidem imago Filius est, Verbum utem Filii Spiritus, cur non Filius Filii Spiritus dictus est?» In has igitur ineptias ipsum impellente Eunomio, nisi ex Filio esse Spiritum sanctum crederet, Basilius facillime illi obviasset dicens : Quomodo esset Spiritus Filius Filii, qui won quo- modolibet ex Filio, sive per Filium procederet ? Ita enim se controversizv hujus molestia eximeret. Verum id quidem non dixit, sed subjiciens quod proposuerat, solvit : «Nos autem οἱ de hoc ad nos ipsos, quantum possibile est, respondemus. Nam ad te quidem etiam facere salis essel, eadem interrogatiuncula tibi quoque imminente. Dicimus igitur, quoniam dicere Filium ex Filio, divinitatia Trinitatem in suspicionem multitudinis adduceret, audentibus hominibus. In promptu enim erat, suspicari quouiam si Filius ex Filio natus esset, et ex eo rursus alium nasci, atque rursus alium, ac deinceps iu multitudiuem crescere. Hujus ergo rei gratia, ex Deo quidem esa» Spiritum Apostolus aperte praedicavit dicens : Quoniam Spiritum Dei
accepimus *, eumque per Filium manasse, manife- («
stum fecit Filius, Spiritum ipsum appellans sicut et Dei et Christi mentem nominans, sicut et Dei Spiritum. Filii autem Filium appellare caute declinavit. »
Itaque magnus Basilius Filii quidem Filium esse Spiritum negat, ex Filio autem sive per Filium prodire asseverat. Quod autem manare naturaliter procedere signilicel, ex eo quidem manifestum est, quod eo verbo etiam in notivitate Filii theologi utantur. Sanctus enim Cyrillus, in libro, quei ad Yalerianum episcopum scripsit, « Sanctus, inquit, per naturam cum sit, quemadmodum οί Pater, is qui ex eo manavit unigenitus Filius a Patre, sanctificatus dicitur secundum quod apparuit homo. »
Sed et ipse quoque Dasilius in libro De Spiritu sanclo, « Spiritus, inquit, nihil sibi quesitum habet, sed sterne cuncta habet, ut Spiritus Dci, atque ex illo manans. » Manare, posuit pro eo, quod est, esse. Patet autem ος praecedentibus : « Filii enim, inquit, Spiritum ipsum nomiDavit, quemadmodum et Dei, eodem modo esse Spiritum Filii Spiritum, quo eiiam est Dei et Patris. »
ldem rursus in eisdem, capitulo, quod iuscribi- tur : Cur non et Spirltus Filii Filius, inquit : « Non ideo, quia non ex Deo per Filium sit, sed ne Trinitatis existimetur iulinita multitudo filios
Cum disiss t igilur : « Non ideo, quia non ex Deo per Filium sit, » ostendit, quia ex Deo per Filium est, duabus negalionibus pro una a'lrmatione utens. Quem igitur esse per Filium dixit, hunc etiam per Filium nmauare indicavit, esse, 36, ma- nare in subatantia, indifferenter ponens.
Nam si, ut quidam putant, manare, manifestatio- nem, qua mundo manifestatus est, sigBat, quoniam secundum hanc magis Filium Spiritus manifestat , lile enim, iuquit, me clarificabit" ; erit 6:60 εἰ Filius Verbum sancti Spiritus. At jid Gregorius Nyssenus negavit dicens : « Filius autem sanctus
Spiritus neque est, neque dicitur, neque converti-
tur habitus ista consequentia. » Nempe autem aitne, vel non sit Filius Spiritus sancti manifestatio nihil potest ostendere; nisi manare, subsianüam sim- pliciter siguiflcet, sicut esse etiam, secundum quam scilicet substantiam per Filium esse a theologis asseritur. :
Et his vero illud conficitur , et Spiritum sanctum non esse Filium, quippe emanationis dilferentía, hoc est, modus differens processus illorum sub- stanti, secundum theologum Gregorium , bunc
Filium, illum Spiritum sonctum appellari fecit, Hic
enim ex Patre sine medio, ille autem, per Filium esse perhibetur.
Lrquet autem et hoc, quod magnus Basilius cum jure suo coufutare objecta valuisset dicens : « Qui igitur neque ex Filio, neque per Filium substan- tiam habet, Filii Filius existimari: credique nou posset; » quoniam ea potius sententia sua erat, ex Patre per Filium atque a Filio esse Spiritum sanctum, ei ut certissime ac veracissima acquievit ; maxime cum dixerit, ita esse Filii Spiritumsanctum, sicut et Patris. Atqui Patris est, secundum quod exeo est. Et Filii igitur eadem ralione est, quo- niam scilicet ab illo esse habet, ac per eum procedit.
. Mem preterea Basilius, adversus .Eunomium pugnens, asserentem ex solo Filio Spiritum sanctum, esse quasi creaturam, sicuti εἰ Filium ex solo Patre, el ipsum quasi creaturam : arguere quidem illum, quod non sit a Filio, sicut creatura interim omittit,
D tertio id reservans libro : « De hoc, inquit, cum
plug otii fuerit, dicemus, » Circa (inem antem secundi libri contra Eunomium, in illum invehens: « lllud autem, inquit, cui ex omnibus obscurum esse possit, nullam etfiecientiam Filii a Patre dirimi : nihilque esse in omnibus, quod insit Filio quod a Patre alienum sit? Omnia enim, ait, mea, (ua sunt ; el lua, mea sunt. Quomodo igitur Spiritus causa soli Filio assignat, ipsiusque natur: predicalum, hujus accipit creationem ? Siquidem ergo :duo principia subintroducens sibi invicem «contraria, hac ait , cum Maniclizo et Marcione conteretur. Sin vero ex uno qua suut, suspendit omnia, quod
* Rom. viu, 15. * Joan. xvi, 14... * Joan. xvi, 10. - "
69 *
ADVERSUS GHhLECOS LIB. II.
70
dicitut a Filio factus esse, ad primam causam A atque on nino ez illa pendere causa, idque rat;o-
relationem babet. Itaque ctsi omnia per Filium in esse producta credimus, omnium tamen Dcum causam esse non tollünus. »
Ia bis vir sanctius Eunomium esagitat, quod.
iuterim a Patre noa diserit esse Spiritum eanetum. Sin vero hunc non à Filio esse crederet, Basilius facilius ejus objectioni obviasset dicens : « Quo- niam quidem 23 Filio nulla ratione, esse, habet, quomodo secundum te ex solo Fdio est? » Caeterum id quidem non dixit, sed eum a Filio esse, cum pro concesso posuisset, Eunomium arguit, quod a Patre illum esse deneget. Ac. deinceps, se contra eum armáns, ait : « Quouodo ergo non. apertum periculum est, a Patre Spiritum dividere, id est, eum non esse a Deo et Patre, coutendere, cum utrumque nobis Apostolus conjuncte £radat, et nuuc quidem, Christi Spiritum dicat, nunc autem Dei, ita scribens : Si quis autem Syiritum Christi non habet, hic non est ejus*. Λο rursum : Ios autem. non sviritwm hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ες Deo est '*. )
Ubi notandum, quia Eunomium inpsimulaus, quo! non etiam a Patre Spiritum diceret, sed divl- deret 4 Deo Spiritui, ipse quod conjunctus sit, testimonium ex Apostolo producens, Deo et Christo conjunctim Spiritum commendat , hoc est, ex utrisque esse. Nam, οἱ a Deo diwidi, id cst non esse a Deo, conjungi Deo οἱ Cliristo, constat quod
2b ipsis esse significat. Ejus autein rei. indicium c
€si, quod cum dixisset Spiritum, nunc quidem Christi dici, nunc autem Dei, cuam testimonio fir- inare vellet, quomodo sit Dei : Nos. oulem, inquit, nox spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum y«i ez. Deo est: quasi tantumdem valeat. dicere, Spi:itum Dei, et Sp ritum qui ex Deo est.
Cum jgilur exposuisset testimonium quod con- j»ncte dicatur Spiritus sanctus, et Spiritus Dei, et Spiritus Chris:i, Apostolumque introduxisset testem, et:am ex Evangelio testimonium ad hoc asserendum, assumere voluit; ac deinceps ait : « Cuu »uteim lunc Dowinus Spiritum veritatis dicat, ipse quippe est veriias, et qul a Patre procedit, ». ilic iucm rursus existimat Spiritum veritatis dici, atque a Patre procedere ; pollicitus en'm, testimoniuut se dicturum, quod conjuncte Spiritus Dei et. Cbristi diceretur : Christi quidem esse, ex eo. quod Spiri- tug veritatis dictus est; ostendit autem Dei esse, quía procedit 4 Patre ; quoniam igitur, quod dicitur, Spiritus Dei, et Spiritus qui ex Deo est, et qui a Pátre procedit, causam sigunifleat, quodque Spiritus Christi, et Spiritus Filii, et Spiritus veritatis est, εἰ dicitur, causam suniliter ostendit. llzc enim, ut magister (28) docuit, eamdem habent vim ; ideo eUam dixit Spiritum sanctum a Filio esse babere,
* Rom. vau, 9. !* L Cor. n, 13,
(23) S. Basilius,
nem pietatis tradere : concordatque sibi sanctus vir in hoc, atque in aliis plerisque locis. Ex quibus constat. Spiritum sanctum relative Filii Spiritui dici, et Spiritum Christi, et Spiritum veritdtis. Nyssenus quoque Gregorius super oratione Dominiea, « Unigenitus, inquit, Filius a saera Seriptura nominatur, atque hactenus illius pro-
.prietas tralitar. Sanctus autem Spiritus ex Paire
dicilur, atque ex Filio esse vero testimonio asseritur. » Sl quis autem, ex, praepositionem hoc in loeo a quibusdam adjectam asseveret, primum quidem in vetustissimis exemplaribus ita haLeri invenitur, vel saltem locus notatur; unde quorum- dam nimis insipientiun bominum temeritate par-
B ticula iila deleta perspicitur.
Deinde, nibil sibl insolitum dixit vir iste. Quod enim alihi ait: «Aliud quidem continenter ex primo, aliud vero per id, quod esse continenter ex priino, » hoc ait et hic universaliter; quippe verum est quod esaentialiter per aliquod procedat, et per ipsum sit 8c per ipsum processus proprii substantialetn hab at modum, id etiam ex ipso esse, Imo consona Dasilio dizit : lllequippe, ut ex predictis constat, quud san ctus Spiritus Filii Spiritus dicitur, in substantia illius intellexit. Quod enim Spiritus Filii, et Spiritus 9ris ejus dicitur, idem esse ait, ac si diceretur, ex Patre procedere ; atque ex 6o, quod dicitur Spiritus Filii, hujusmodi ad eum proprietatem designari definivit, qualem ad Patrem ex Patre, quod dicitur, procedere commendat ; suflicereque ait, quod οἱ» tur Spiritus Filii, et Spiritus oris ejus ad insiuuan | dum substantiam ipsius; neque minus aliquid siguilicare, cum Filii Spiritus dicitur, quam eum ex Deo essb illum audimus. llle igitar hoc ita exposuit. Pari autem intelligentia. id dictum et Nyssenus accepit. « Quia enim, inquit, Apostolus eum Filii Spiritum, sicul et Dei nominavit, secun- dum eumdem morem est Spiritus Filii, secuudum quem et Dei et Patris, Verum Dei , et Patrís Spiritus dicitur, quasl ex ipso exsistens. gitur et Filii Spiritum, ut. qui ex ipso sit, ct ab ipso esse habeat, accepit. Non ergo nova nequeinsueta voce et intelligentia beatus iste usus est : sed ex divinis
D Litteris occasione sumpta, cousentanea magnoflatrí
!! Joan, xiv, 16.
Basilio leeutus est.
Sanctus. quoque Cyrillus , super illud evange- licum : Alium Paracle:um dabit vobis !*,ait: « Alium quidem Paracletum Spiritum ^vocat ; una quippe in utrisque substantiz ratio, won extra ipsum ponens, sed alteritatis verbum in eo solo dans, quod Spiritus ipse propria substantia esset, atque subsisteret. Neque cnim Filius Spiritus est, sed cum were
proprieque sit, atque stubsistat, hoc, quod est
in lide suscipiemus ; Spiritus enim est Patris, el
-- - - o ——— — —
Lii MANUELIS CALEC/E * 12
Filii. « Ilic notandum, quod ad ostendendum, Spi- A secundum quod invicem differentes sunt, refertur ;
ritum sanctum substantialiter esse, atque subsistere boc, quod est, hoc est a Fillo discretum esse, adjunsit : « Spiritus enim est et Patris, et Filii. » ltaque cum dieitur Spiritus Filii, discretionem quamdam oportet intelligere, non consubstentiali- tatem, ut quidam dixerunt ; etsi, quam maxime, ul dictum est, inde consubstantialitas sequitur. Sicuti et a Patre quidem discernitur Spiritus, quia ipsius est Spiritus, utpote ab ipso prodiens; ipso autem hoc, quod illius est Spiritus, procedit ab illo, eon-
substantialisque illi est, et Filius a Patre distingai- " tur, secundum quod Filius est, ac discretio quadam
signatur ex nomine; eo autem ipso, quod Filius est, omnino etiam consubstantialis est.
neque enim.ad Patrem, secundum quod Pater esi : esset enim Spiritus Filius; neque sd Filium, sc- cundum quod Filius est : ad Filium enim sic Pater refertur solus. lfaque quoniam wnum aliquod ac simplex est, in. Patre sc Filie, ad quod refertur Spiritus, merito, et unica relatione ad eos referri dicendus est.
[Insuper quoniam idem et unus Spiritus sanctus indifferenter, οἱ sine aliqua adjectionis varietate, Patris 4ο Filii Spiritus dicitur, necesse est, se- eundum eumdem modum, etiam amborum sit : sin alias, Filii ad Patrem in:wquoalitas sequitur, simili- tudinisque incommutalile hine tollitur. Sicut enim sapientia, bonitas, justitia , conditionisque ratio,
Et quoniam in divinis personis discretio rela- B Patri Filioque distributa, eis itidem, et sine varie-
tionem secundum causam causaleque significat,
quod autem dicitur Filii Spiritus, discretionem indicat, constat, quia cum dicimus Spiritum Filii, relationem secundum causam, atque causole signa- mus, Enimvero id dicere mon possumus, referri quidem Spiritum sanctum ad Patrem εἰ ad Filium,: idem esse, quod proprietates habere Spiritum sasuctum, wt ad ipsos differenter referatur; aut Spiritum differentem quempiam esse, ac duplicem ;. aut Filium, non secundum essentiam, unum esse cum P'atre, qux» identitatem Filii ad Patrem tollunt, unumque ac simplicem Spiritus processum, se- cundum quem ad Patrem et Filiam . refertur, ος Patre per Filium procedens, una auferunt.
Deinde, etsi Filius ad Patrem et ad Spiritum C
refertur, et Pater itidem ad Filium et Spiritum : sed ounino hzreticum est, etiam de Spiritu sancto iatua putare, υἱ ipse queque, gemina relatione scilicet ad Patrem Filiumque referatur. Spiritus enim secundum. unam ac solam personalem pro- prietatem suam, ac secundum quod Spiritus, ad Pawem refertur et Filium: Pater autem et Filius ad iuvicem quidem et! ipsi persoualibus proprieta- tibus referuntur. Ad Spiritum vero, non his, verum alia relatione, quam generationis ac nativitalis, productionis [spirationis] scilicet, secundum quam, unum sunt Patec et Filius; etsi suis ad invicem differentiis discreti, Nam, secundum quod ille l'ater, hic Filius est, ad invicem solum dicuntur.
Itaque illic quidem fas est, secundum unum scili- D
cet, ac solum ipsius personalem processum, Spiri- tum sauctuma ad Patrein, ac. Filium referre; in Patre vero , ad Spiritum et Filium : ac rursus, in Filio ad Patrem et Spiritum sanctum, omnino jmpossibile est ; nempe euim, etsi Patris persoua, una cum sit ac simplex, ad. Filium ac Spiritum refertur, dicere possumus, quoniam Pater quidem ad dilferentes personas Spiritum ac Filium refer- Lur, secündum quod sunt persona differentes, idco et refertur differenter (29) ; Spiritus autem sanctus, etsi ad personas differentes refertur, sed non
(29) Leg. Greg. de Valentia, tom. 1 Comm. theol
tate redduntur, ideoque una essentia, et una virtus, οἱ (nus Deus est : ita et in Spiritu sancto, zequa- litatis ratio necessario habenda est. : Alias quippe, sicut in illis, cum non similiter Patri redduntur et Filio : diminutio, varietasque essentize Filii ad Patrem, sequitur, ut dictum est, secundum Aria- norum propositlouem : profecto et in sancto Spiritu cum ambobus similiter, ac sine ulla varietate red- datur, si a. nobis dissimiliter ac varie redditur, idem necessario sequitur, multoque hic amplius, quoniam et de consubstantislitate Spiritus ípsis sermo est.
Id et magistri Ecclesi? senserunt. Ait quippe Cyrillus beatissimus, cum illud exponeret : Ego rogabo Patrem, et alium. Paracletum | dabit vobis : « Dei enim et Patris naturalium bonorum essen- Waliter socius consorsque, cum sic eodem modo babet Spiritum, quo habere eum Pater intelligitur, non iuductum , neque extrinsecus injectum , id quippe seutire, summ: vesanie est; sed, sicuti unusquisque nostrum proprium sibi continet spi- ritum, atque ex intimis visceribus ad exteriora profundit. Propter hoc ipsum denique iusufflavit corporaliter Christus, ostendens, quoniam sicut ex humano ore procedit corporaliter spiritus , ita et ἵω divina substantia, qui ex ipsa est Spiritus deifice digneque profunditur. »
Idera rursus cum illud evangelicum exponeret : Et Deus erat Verbum, « Non ergo, inquit, minor est, qui eamdem habet efficientiam quam perfectas Pater, genitorisque Spiritum habet propriuim na- ' turz bonum vivumque, οἱ sibi substantialiter in- situm, quemadmodum videlicet et later. »
Hic, si rursus quis duos processas saneti Spiritus ponens, unun intemporalem [&ypovov] ae substan- tiglem, temporalem alterum nec substantialem, Patri quidem aimnbos assignet, Filio vere secundum ac temporalem, secundum quem et mitti dicitur ab ipso, et dari, et infundi, et si quid aliud hujus- modi de tanta ve dici convenientius potest. Primo
. disc. 3η. 10, p ^
*9 ADVERSUS GR.ECOS LIh. II. μ΄ quidem id legem ferentis est (50) ; neque euim ida A etiamsi non intelligatur esse Ραίθ;: omnia autetn
quoquam sanctorum dictum .est, atque una hoc ipsum iu primis est, quod minorem Patre Filium ostendit.
Deinde non dicitur !antum : Quia per ipsum " mittitur, et datuf ; sed, Quia ctiam procedit, quod profecto substantialem sancti Spiritus processum signat, qui etiam zternus atque ante szcula ere- ditur. Sed enim jam supra declarstum es!, qux ineptiz,, quz indigna hujusmodi homines sequan- tur. Pr»ier id namque, quod. Filio ministri ordi- iem assignant, etiam accidentia secundum tempus Filio ac Spiritai, imperfectionemque simul assi- guare cogentur.
Sed ne in has nugas decidamus, dicendum est secundum magnum Basilium quia, quod ex Dco procedit, nou procedit in tempore, etiamsi in teh.
pore ejus efficacia appareat ; et quia secundam id quidem quod dicitur, ex quo, unicus processus, secundum vero id quod dicitur, ín quod, geminus esse secondum nostrum habitum aguoscitur, et quique alia supra dicta sunt. Quanquam nunquam a Filio darctur, nisi ab ipso esset. « À quo enim, ai magnus Athanasius, dari oportebat Spiritum, nisi ab eo, cujus est? » Alias quippe minister esset Filius. Et certe, $i priorem illum substantialem- que processum, secundum quem ab .eo procedit, l'ater .apud seipsum quasi non communem Filio servaret, missionisque tantummodo illum commu- aione dignaretur; ex mensura ergo duret Pater " Filio Spiritum, ei non, ut Baptista dixit, non ad mensuram **,
Praterea siquidem missio Patri Filioque coin- munis sit, processio vero a Patre solo, non com- : municante sibi Filio, omnia quidem Filii Patris
erunt; non auteni omuia. Patris et Filii. Non ergo -verum eril, quod a veritale ipsa dictum cst : Omnia πιεα (ua. sunt, et dua. mea sunt 135. Et illud: Oninia, qu& habet Pater, mea sunt **, quod sbsur- dissimun est, sanctorumque sententiis penitus ad- versum. Ait enim Cyrillus beatissimus super illud : Om- nia que habet l'ater, mea sunt. « Fructus. igitur ei fi;sura expressa paterna substantie Filius cum
sit, omnia, quie ipsius sunt per naturam, sibi νία- D
dicat; idcirco ait : Oinnia, qua habet Pater, mea :unl ; ideo dixi vobis, quia de meo accipiet, ei an- nuntiabit vobis, Spiritus scilicet, qui per ipsum a':que in ipso est. »
Et idem rursus super illud : IIoc erat in principio apud Deum, « Deum, inquit, verum ex Deo Patre vero genitum seipsum | Unigenitus ostendens ait : Omnia, qug habet. Pater, mea. sunt ; omniumque proprietatum qua Patri insunt naturaliter , harres Filius est, ut ex ipso secundum naturam exsistens,
'* Joan. 11, 54. !* Joan. xvii, 10,
(50) ου est, nihil probantis, sed tantum cum auctoritale a-sevcrautis.
PATROL. Gn. CLH.
ἓν Joan. tvi
perfecte in seipso habens, quz sunt personz sub- ftantix» propria atque praecipua. »
Idem super illud : Sicut in ine misisti in mundum, t Quoniim, inquit, ex Patre, et in Patre, sccundum naturam est Filius, fructus exsistens verus sub- s'antize ipsius, Patris proprium Spiritum sibi per naturam vindicat. »
Sed et magnus Basilius in lib. De fide, cujus initium est : Dei quidem meminisse jugiter, «Filius quidem, inquit, ut Filius, naturaliter, quz Patris sunt possidet ; ut autem Unigenitus, omnia babet, . lu seipso collecta. »
Si ergo omnia, qu: liabet Pater bona precipua et propria Patris, et Filius itidem habet, pracipuus ^utem est Spiritus vivens, et subslantialiter iusi- tus, isque proprie Filir natuizf bonum esse a thieo- logis asseritur, quamvis etiain prater Patrem esse solum, omnia quie Patris sua: Filium habere itidem fsseveratur, constat profecto quia et Filii cst Spiri- (us sanctus, sicut et Patris, ac secundum eumdeun modum. Alias enim summa illa cum Patrc identi- late et incouinutabilitate Filium exeluderemus.
Verum , etsi eamdem substantiam habet et Pater et Filius, sicut in divina illa simplicissimaque na- tura digne habere intelligitur, esmdein tamen Pater ita habet, ut a nullo accepisse, cum sine causa sit, intelligatur : Filius autem eamdem íta habet, uta Patre acceperit, ut a causa, Filiique rationem nascendo sibi vindicaverit. Similiter an:em et de Spiritu dicendum , quod eamdem cum illis habeat substantiam, a Patre quidem procedens, a Filio autem. accipiens causibilitet, hoc est processus ratione : sive ex Patre per Filium secundum suum substantialem processum, secundum quem ex Patre esse per Filium asseritur. S at
Dicere autem : Si omnia Patris habel Filius, ct Filius necessario jam Pater est; homirum est pa- rum considerate loquentium, Salvatorisque deleun- lium vocem, ac personarum ordinem omnino ig..o- ranijum, Neque enim jam esset Filius Filius " neque Pater Pater, sed. wista. omuia οἱ conlusa essent, proprietatibus | sublatis, Ceterum constat , servatis tantuin proprietatibus, qua personas coin- mendant, reliqua omnia esse comuunia. Namque hic Patris ac. sui: mentionem faciens Domiuus οι, , oninium, Omnia enim, inquit, que habet Pater mea sunl, his qui Trinitatem et unitatem contitentur, dicendo, Pater, et Filius, intelligeudas proprietates dedit, discretionemque personarum; omnia autem dicendo, cuncta natura bona' que Pater habet. preterquam esse Patrei intelligi voluit.
Uude magnus quoque Basilius in. libro. De μάς : « Ounia que Pater est Filius est, Patrem dixi et Filium, has nihi proprictates serva. Manens igitur
15.
ση MANUELIS CALEC.E | ^6
Filius, Filius omnia est, qux l'ater, juxta ipsius A — Ex his ergo quz diyimus, apparet. ct ipsum Filii
Domini vocem dicen!is : Omnia ? οκ habet Pater, niea sunt, Re enim vera imaginis sunt omuia, quz
' adsunt primitivo formz, »
. Beatus item Cyril'us in secundo ad Hermiam ait : « Coswternum Patri credimus Filium omniaque equaliter habenteni, przeter solum gignere. » Jdem- que in libro suo De Trinitate, « 1n Filio , inquit, unigenito, per omnia simili Patri. et equali, prater id solum, quod Pater non est. »
Divus item Cbrysostomus in homilia 59 super Joannem, super illud : Ut omnes honorent Filium, sicut. honorant εἰ Patrem , « Num ergo, inquit, el Patrem ipsum appellabimus? Absit, Idcirco enim dixit Filium, ut maneutem Filium, ut Patrem, ho- noremus. Qui autem ipsum dicit Patrem, non jam ut Patrem Filium honorat, sed permiscel οἱ con- fundit omnia. » Ac post pusillum ς « Dedit autem iderireo dietum, ge ingenitum ipsum suspiccris, neque duos Patres esse putes. Omnia euim qua Pater est, hxc et Filius est, genitus et manens Filius. »- ;
Porro, si quis etiam Spiritum sanctum, ejusdem essentiv cum Paire et Filio cum sit, et ipsum quasi necessario se producere subinferat , audiet hine quidem esse nihil quod ipsum seipsum proferat, ipsumque sui ipsius causa sit; binc vero nullam aliam nobis personam prater tres, in divinis tradi- tam, pt illam producat Spiritus. Itaque cogetur personam aliam, qus producatur, invenire, quan- doquidem, quod producit, et quod producitur, idem esse non potest, simulque sermonis tolletur funda- mentum. Przesupponityr quippe, juxta sacri eloquii positionem , Spiritum produci, ve) procedere; so- lumque unde quaritur: et si Pater, et Filius unus productor est, at quod producit, et quod producitur, idem esse non potest, Sic enim necessario cjus, quod dicitur, uude, causa tolletur : hae vero ratione, et .quod dieitur ex Patre per Filium prorsus auferetur. Non ergo est putanda instantia, quam et ea, de quibus sermo est, et quz a disputationibus concessa sunt, tollunt.
Quanquam etiamsi 2Jia persona detur, hoc ipsum el de illa quispiam inquiret, atque ita nusquam sistetut infinitas. Pari enim ratione, aut in infinitum progreditur processuum numerus, aut, si stabit uspiam, cur non hoc magis in Spiritu, tertia videlicet persona Trinitatis, ut et Trinitatis nobis confessio »ervetur, et bujusmodi vanitas omnino arceatur? Nam praeter id, quod hujusmodi ratiocinatores vani, nihil concluduut, etiam qua nobis de Tri- uitate sunt tradita , moventur. Posito enim etiam ex solo Patre esse Spiritum, eadein et ad illos nihilominus erit instantia, hzsitatioque manebit, Ut ergo et eis ipsis, et nobis nihil ad disputationem conferens ejusinodi instantia, imo etjam proposita desiruens abjiciatur.
Joan. xiv, 9,
nomen, et multum quidem, ad propositum canferre. Neque enim Pater verus. Pater esse diceretur, nisi seipsum penitus commmwnicaret Filio; neque Filius . verus essel Filius, nisi Patris omoia baberet in se- ipso ; sed neque esset incommutabilis imago Patris, si illo minor appareret; neque sigülum uniformo esset, quod in se ostendit Patrem jexta magnum Basilium: « Imaginis quippe sunt omuia, quaecunque insunt prünitive forma, » ut ipse ait; et sicut Gre- gorius Theologus in sermonibus deFilio dixit : « Ho enim imaginis natura est, imitationem esse primi exemplaris , idemque esee potius, quam assimula- tionem , ne sit in alio similis, in alio dissimilis. » Et adjecit : « Hic autem eo etiam magis, quo vivens viventis est imago, » Sed neque Christus vera pre- se&utus esset de seipso dicens omnia, qux P tris essent, se bahere; habet autem Pater proprium natura su: bonum, Spiritum sapctum. Et quoniam unam eamdemque naturam Filius ex Patre genitus etiam cum Patre babet, quis audeat bae praelium Filium asserere pateruorum bonorug aliis g3udere, aliis privari ? Atque hine omnium, quod dicitur de- finitionem tollere, cum Dominus Patris omnia se habere dixerit? Preterea dicium est: Qui videt me, videt el Peirem !*. Quod autem dicitur, videt, pro co positum est, quod esi, intelligit, ita exponontibus Patribus,
C EL hinc itaque constat, quod qui Filium sine
Spiritu cogitat, etia Patrem Spiritu destitutum intelliget. Quia enim Filius Patris est «lefinitio et verbum ; οἱ sicut definitio ad definitum, sive deli- nibile, sic se habet Filius ad Patrem juxta theologum Gregorium : omnino, qui definiti definitionem nescit
' neque ipsum delinibile ac deünitum aciet, Itaque si
quidem Pater Spirilus sancti causa est, et Filius cum eo. Quod si non Filius, neque Pater quidem. Nam quod in iuncommutabili imagine non cernitur, id neque in primitiva forma inspicietur. Et qui Filium Spiritus sanct causam mon iuspicit, ne Patrem quidem causam hujusmodi videre poterit. Quod enim ait Christus, veluti brevis quedam Pa- uis et Filii parilitatis et. equi honoris definitio est. Quantz igilur, et quam periculose audacis est, cuu tanta sit ambobus incommutabilitatis identita- ti-que ratio, Spiritum a Filio auferre, contra Du- mini Patrumque sententiam, ut hinc etiam itmagiuis incommutabilitas tollatur essentizque diff-rentia necessario sequatur ? Unde sane constat, Patrem et Filium unam essesancii Spiritus causaui, giguendi nascendique proprietate servata.
Joannes item Chrysostomus in 58 super Joaunem homilia, interrogantibus Arianis, quomodo ejusdem essel essentja, qui mitteret, el qui mitteretur, respondit dicens : « Rursus ad bumana orauonenm convertis, neque intelligis ista propter nihil aliud dici, nisi ut et causa sciamys, εἰ in Sabellii mor-
"1 ADVERSUS GR,ECOS LIB II. τὸ bum non iacidamus. » Coustát ος bis, quoniam A cundum se esse a Patr's dignitate ostendit; neque
mitti, una quidem divinarum personarum disere- tionem commendat, simul etiam causam et causale indicat : « Propter nihil enlm aliod miti dictus est, nisi ut. e2usam sciamus, et in Sabellii morbum non incidamus. » Si autem mittere et. mitti, causam et causale significat, a Filio autem mittitur Spiritus sanctus, liquet secundum divum Clrysostomum, quia Filius causa est Spiritus saneti, et quoniam a Paire et Filio mittitur; Pater erge et Filiws unus millens, unaque causa. sanctus Spiritus est. Itaque non selum per id, quod dicitur procedere, cum Spirites ex Patre per Filiam procedere theologis asseveretur, verum per id quoque quod mitti per Filium Spiritus dicitur, Filius Spiritue saucti caosa secundum substantialem, et unieum, et simplicem processum, juxta Ecclesise tbeologos, fideique prin- cip'a esse invenitur. Et illud uns apparet, quod uon dare solummodo ei audire et accipere, in divinis, αἱ sopra demonsira.um est, causam, et eausale, personarumque diseretionem, et ab alie esse, et causam esse Indicat , sed et mitiere, et mitti, eau- sam itidem et causale significat, miulque ab alio esse demonstrat, Ideo et Pater mitti non dieitur, quoniam ex nullo est ; Filius autem et Spiritus $anctus, quoaiam ex causa sunt, secendum smi processus differentiam midi dicuntur : Filius qui- dem, 4 Paire solo, qnia et ex solo est; Spiritus autem sanctus a Patre et lilio, quoniam per ipsum
enim servilis illa missio intelligenda est, etsi quain maxime servili forma vestitus, lrec de se sine cri- mine loquatur. Missus est autem ita, sicut verbum ex mente, sicut splendor «solis ex ipso. »
ldem super illud: Sciens quia omaia dedit ei Pater in manus '* , « Et certe, tiquít, non ignorans, quia omnium habet potestatein, et quia a. Dco exivit, hoe est, ex Patris essentia natus est. »
[dem super illud : Credidistis, quia a Deo exivi **, « Ex eo, inquit, quod ait: Ezivi a Deo, hic rursus putabimus dictnm, vel, quia natus sum, atque e illius substintia il'uxi secundum processum, ut essen, et intelligerer, fortasse propile. ac substan- taliter, non t3men penitus divisim. Est enim in Filio Pater, rursumque secundum vaturam in P.tre Filigs. Sive exéri, pro co quod est, fuetus sun homo, vestram formam Rmaiwramque suseipiens. Quasi enim locus cujuslibet rei est propria natura a qua exit, cam ad aliud quodlibet migrat, et quod non era: elicitur. »
Saictus item. Maxlinus controversiam Anomeri seu Ariani cum orthodozo in morem dialogi con- scribens, Anomeum interrogautem facit, quiduam sit gignere, e nasci, el emittere, atque producere? Orthodexumque ita respondentein introducit : « P«- ter quidem gignit, hoc est genuit, Filius autem gigiitur, ld e«t. genitus est ; atque ipse Pater emittit Spiritum, hoc est emisit ; Spir tusque proce.it, hoc
et ab ipso est. Aliter enim si accipiantur ista, locum C est processit. »
ie saneta Trinitate non habent, ubi substantie in- commotabiliias atuue identitas esse, pro confesso babetur.
Liquet autem ex his, quod in Filio quidem gigni, miti est, in Spiritu vero procedere est. Nequo mitti solum, scd quselibet verbs, proeessom simpli- citer signifeaniia, Filioque ae Spiritui convenientia, jn altero quidein nativitatem, In altero autem pro- cessionem commendant, jexta scilicet illorum pra- prios substantialesque proceseus. Προ enim et sancti Patres dicunt.
Sanctus denique Cyrilus, super illud evangeli- com : Qni autem accipit illius. testimonium, εἰ- giavit, qnia Deus veraz. esl 5 , « Pater, inquit, Filiuan ex propria natura protulit, veluti ex lumine splendorem, secundum ineffabilem atque inenarra- hilem divin: nativitatis morem, qued ipse quoqne nobis ostendit dicens: Unigenitus ego ex Patre ezivi, et venio '*. Exivit quippe ex Patre in pro- priam substantiam Filius, etsi In ipso semper secundum nataram est, quodque nobis In illo exisse significat, hoc rursum bie mitti indicat. »
ldem super illad : Mee doctrina nen est mea, sed ejut. qui. misit me "*, « Sciendum vero, inquit, quud per id, qued missum se iterum dicit, non se-
'* Jean. 1, 39.
* Juan. xx, 9t. *? Joan. xv, 26.
i41) Hom. 26 super Evang.
11 Joan. xvi, 28. 1* Joan. vii, 46. 7? Joao. xut, 2. 95 Joan, xvi, 27.
Consona his et beatus Gregorius Romanis pon- tifex in howilia super illud evangelicum (21) : Cum sero esset die illa una Sabbatorum*! ,"oquitur dicens : « Sicut misit me Pater, et ego mitto vos**. « Που est, ea vos charitate diligo, cum inter scandals. perse- cutorum mitto, qua me charitate Pater. diligit, quem venire ad telerandas possienes fzcit, quamvis mitti etiam, juxta divinitatis naturam, aliter possit intelligi. Eo enim jpso 4 Patre Filius mitti dicitur, quo a Patre generatur. Nam. sanctum quoque Sp'- ritum, qui, cum sit comqualis Patri et Filio, nou tamen incarnatus est, idem se Filius mittere perh:- bet dicens : Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre **. Si enim mitti, tantummodo incar- nari deheret intelligi, sanctus procul cubio Spiritus nullo modo diceretur miti, qul nequaquam incar. natus est, sed ejus missio, ipsa proce:sio est, qua de Patre procedit et Filio, Sicut igitur Spiritus mitti dicitur, quia procedit, ita οἱ Filius non iucon- grue mitti dicitur, qui generatur. »
Quod igitur ex divi Patris Chrysostomi dictis col- ligitur, hoc etiam sanctorum caeterorum sententiis colligi datur. Mtl quippe hoc in Patre ac Filio signi - ficat quod et nasci, et ex Patre esse habere; 'etsi juxta Filii humanitatem ista intelliri possint. Porro
*! Mattb. xx, 9.
-.-
*)
MANUELIS CALECE
80
cum hoc in Spiritu s«neto non babeat, ideo quod A disputatione oriliudoxi el. Anomei, ex persoua
corpus non assuinpserit ut Filius, restat intelligen- dum de naturali processu sancti Spir.tus ex Filio, quod mitti, et exire, et prodire dicilur.
Ex quibus etiam maxime mauifestum e»t, ut diximus, non duos esse sancti Spiritus processus, quod a quibusdam assumitur; hocenim pluribus arguitur, etsi propter illius temporalem manifesta- tionem, nostrumque profectum, aeternum quod est, temporale videatur, ut superius diclum cst.
Quod si divus: Chrysostomus alio in loco dixit : « Cum vero mitti au:lieris, noli de divinitate dictum accipere; Deus non mittitur, » dicendum , quod quia plurimi hereticorum, ex eo quod dicitur mitti, gradus divinitatum — introducentes, unamque et vunitissimam esseutiam οἱ deitatem dividentes, aliam quidein mittere, mitti aliam docebant ; ideo prz- ceptor pietatis illud quidem denegat, ne deitatum introducatur multitudo, deorumque consequentium partim superiorum, partim inferiorum, juxta scili- cet. gubstantiarum differentias; et ait quia deitas uon mittitur, neque Deus, quando seeundum Deita- tis nomen absolute dicitur , et sine relatione, Per id vero, quod mittere et mitti dicitur, personarum substantiam, causamque et causale confitetur. Di- citque idcirco dici, quia mittitur, ut causam scia- mus, et in Sabellii morbum non incidamus, mitti sic accipiens, secundum quod persona ex persona substantiam habet, ex ea prodiens, cuim una illis sit essentia.
ltaque secundum quod divina persona est, mitti ponitur, quia ei mitti in diviuis, ul dictum est, ab alio esse significat. Alias quippe, ct sibi ipsi et €alvatoris seutentiis adversaretur apertissime de se dicentis, missurum se Paracletum, Spiritum verita- lis : seipsum veritatem dicens, illum scilicet Spiri- tum, quem mittit Pater, et qui a Patre procedit. Ex quibus id ctiam apparet, quod qui per dunum sine substantia, non persouam, sccundum quod persona est, mitti a. Filio Spiritum sanctum dicunt, non recte opinantur. Qui enim ex Patre procedit, Para- cletus est Spiritus veritatis, quem mittet. quidem, inquit, Pater ín nomine meo, hoc est, per me. Mis- surum vero se, ipse quoque po:licetur, qui discipu- los doceret, eisque suggereret omnia. Hunc ergo Spiritum quis sudeat sine substantia dicere, nisi blasphemare velit?
Magnus quoque Basilius in libro De sancto Spi- ritu, « Spiritus, inquit, sanctus, nihil sibi acqui- situ;n habens est, sed zterne habet omnia, ut Dei Spiritus el ex co mauans, causamque i; sum liabeus, ut foutem sui. » Ubi notandum, quia Deum causam cSse sanoti Spiritus ex eo quod fons cjus sit, mouet. Ait enim : « Causam ipsum habct, ut fontem sui. » Liquet aulein , quia tentis nomen causam siguifi- care vult.
Magnus^ item Athanasius in ea quam scripsit
** Jerem. i, 15. *5 Galat, οι, 5.
ortbodoxi ait: « Spiritum autem. ingenitum dice; non enim babet generationis auctorew, scd. foit ic sui ; sicut enim fons extrinsecus non cignit, quam fundit aquam, sed ex seipso iuundans habet, ita et Deus fons Spiritus est, ut dictum est, largitor ejus, non illum extrinsecus sumens, sed ex seipso