3

'ਵ । ਰ੍ 1 [

੨੩ ਨ ਜਿਓ ਰਕ ਕਲ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੇਗਤ। ਇਤ. ਨ ਹਮ ਨਗਹ ਨਵੀ ਦਿਦੀ।

4 ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਬੁੱਢੇ ਦਰਿਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਠਿੰਡਾ ਸ. ਸਵਰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਛੇ ਸਫਾਈ ਨਿਰੀਖਣ ਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ 200 ਸਾਲਾ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਅਯੋਜਨ ਸੋਬੋਧੀ ਸਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨ ਵੀ ਰਿ

ਨ

੪ ਨਨਲਗ ਨਗਨ ਨਨ ਲ ਨਲ

ਆਲ ਗਨਗਰਲਲਨਗਣਰਨਨਨਲਲਗਨਲਨਨਲਗਨਲਨਨਨਲਗਂ

ਮੋਬਾਇਲ : 98786-16996, ਸੱਜਰੀ ਪੁਰੇ ਦੀ ਵਾ: ਤਾਹਿਰਾ ਸਰਾ -ਨਰਭਜਨ /ਗੱਲ.....

98143-18720 0706੬ 4667895: ਝੂਟਿਆਂ ਦਾ ਬੌਚੇ ਉੱਤੇ ਅਸਰ -ਡਾ: ਹਗ/ਸ਼ੋਦਰ ਕੱਰ........

ਜਿ੦।10॥ਊ 8੧੧40

ਤਹਾ ਤਾ ਤਾ ਤਾ ਤਾ ਹਮ ਾ ਹਾ ਹਾਸ ਮਤਾ ਤਾ ਤਹਾ ਹਾ ਹਾ

[੨6੦੩1 ੧੦੩੦6.

000. ੯੬੧0310%।, 031811613-144001

ਫੋਨ-:6੦੧੮੧- ੨੨੨੨੫੪੩ _ਇ. :0181-2222543 (6)

ਹਮ ਮਾਤ ਤਾ ਮਤਾ

ਜਲੰਧਰ- ੧੪੪੦੦੧

ਤਾ ਸਾ ਤਾ ਤਾ

ਵਲਵਲੇ

੪੦-੦੦ ਰੁਪਏ ੪੦੦-੦੦ ਰੁਪਏ

ਉਸ

੧੦੦੦੦-੦੦ ਰੁਪਏ ੫੦ ਪੰਡ ਜਾਂ ੬੦ ਡਾਲਰ ਅਮਰੀਕੀ (ਸਾਲਾਨਾ) ਚੈਕ ਡਰਾਫਟ ਕੇਵਲ ੧/੧੫॥ ਦੇ ਨਾਂਅ ਤੇ ਹੀ ਭੇਜੇ ਜਾਣ

ਗ੬੩੭੦੬੦੬੦॥੭॥ਅ੬॥੭੪੯੬੦੪੬੯੭੦੪੬੬੭॥

<੯੦੦੫੧੪੦੦੦੦੦੦੦੦੨੦॥੦੦੦੨੦੦੦੦॥੦੦੦੦੦੭੦੦੦੦॥੭੨੦੦੦੦੦੦੦੦੦੬

੧ ੧ ਜਿ 0 60੬੧੧ 4/6 ੪੦. ਜਿ ਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਪਰਵਾਨ ਆ ਜਾਂ ਲਈ ” ਨ 607201010050208 'ਵਰਿਆਮ' ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ॥326/ਸ੧719% 6੦੦੬ :08090560723 ਹਮ ਨ 0॥॥੦। ੪੩੧੧ ੦1 ॥:01੩ ੧੩7੧੩ 8110। 4318/1011੩ €॥੧

ਪੱਤਰ ਨੰਬਰ ੩-੧-੭੭ ਐਡੀਟਰਜ਼, ਮਿਤੀ ੩-੩-੭੭ ਰਾਹੀਂ

ਕਿ ` ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਇ-॥1311 : 18961511950101%87187॥ € ਹ07॥3/1.੦੦।1੧ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਡੇ ਲਈ 073168111% ਹ718।1.੦0।1 ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ। 0781#ਗ0()%੨੩।..੦੦1, ੬0੦ਊ%੩7੧੩7॥.੦੦ਾ।

[੨ ? ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੯

੧੦/)61੦1€16।੦000੧੦11.੮੦।॥

1੦0੧੦॥੦1 €16੦0

ਹੇਮਤ ਰੌਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਆਗਮਨ

ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਥਾਤ ਕਤੌਕ ਦੀ ਮੌਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਠੰਢ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ `ਚ ਮੌਘਰ ਦੀ ਸੈਗਰਾਂਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੌਤ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੇਮੈਤ ਰੁਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੌਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਰੌਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਮੈਤ ਰੌਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੋਤ। ਹੇਮੇਤ ਰੁਂਤ ਵਿਚ ਠੰਢੀ ਮਿਠੀ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੜ੍ਹਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੋਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਹੇਮੈਤ ਰੌਤ ਨੂੰ ਸਵਸਥ ਰਤ ਅਰਥਾਤ 11੪00 5੬੩੧੦ ਵੀ ਮੈਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਦਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ (ਵਾਤ , ਪਿਤ, ਕਫ) ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹੌਮੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਠਰ ਅਗਨੀ ਅਰਥਾਤ ਪੇਟ ਦੀ ਅਗ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੁੱਖ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੌਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੌਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਨ ਸੁਵੈਨੇ ਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਆਹਾਰ ਉਪਲਬਧ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਕਾਏ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ, ਪੰਜੀਰੀ, ਲੌੜੂ, ਗਜਰੇਲਾ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਮੌਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਮੇਥੀ , ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਗੋਭੀ ਵਾਲੇ ਪਰੌਂਠੇ ਆਦਿ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਬਹਾਰ ਹੀ ਲੌਂਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਠਰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੈਰ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਇਸ ਮੌਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਵੌਂਡੀਆਂ ਹੋਣ ਲੌਂਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਦੇ ਜੀਅ ਘਰ ਛੇਤੀ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਧੌਪ ਸੇਕਣ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੀ ਅਨੰਦ ਹੈ। ਧੋਪ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿੰਘ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਫੁਲਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੋਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੌਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੂਗਫਲੀ ਖਾਣ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਜਿਸ ਧੋਂਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਇਸ ਧੌਂਪ ਨੂੰ ਸੇਕ ਕੇ ਸਾਰੀ ਕਸਰ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਰੋਂਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਮੌਘਰ ਦੀ ਪੁਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਪਰਬ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਸੈਗਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫੇਰੀਆ ਕੌਂਢਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਗਲੀਆ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਹੀ ਸਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਐਮਿ੍‌ਤਮਈ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਲਾ ਦੁਆਲਾ ਅਤੇ ਆਬੋ ਹਵਾ ਵੀ ਸ਼ੁਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਮੇਤ ਰੋਤ ਦੇ ਅਤ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ, ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਭਾਤ-ਫੇਰੀਆ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੌਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਵੀ ਇਸੇ ਰੋਂਤ ਦੇ ਆਗਮਨ

ਫਰਿਆਮ ----------------- €੭9------------- ਦ#ੰਕਰ-੨੮੧੮

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0 ੧੦/)61੦1€16।੦000੧੦11.੦।॥

ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸੀ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੈਗਤ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੈਗੀਤ ਸੈਮੇਲਨ ਦਾ ਉਚ ਪੌਧਰੀ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੈਗੀਤ ਸੈਮੇਲਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰਬੈਸ ਦਾਨੀ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਆਲ ਦੀ ਰੌਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕੀ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਚਾਰੋਂ ਸਾਹਿਬਜਾਦੇ-ਸਾਹਿਬਜਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਜਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਜਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਔਜ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੌਖ ਸਕੇ ਹਾਂ।

ਜੈਗੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਬਿਗੁਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੇ ਚੌਲਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ 26 ਨਵੰਬਰ 1871 ਈ. ਨੂੰ ਸੈਤ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨਾਈਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਗਿਆਨੀ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਹੜ ਨਾਲ ਬਨ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਜਨਵਰੀ 1872 ਈ. ਨੂੰ ਮਲੇਰ ਕੋਟਲੇ ਵਿਖੇ 66 ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਗੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਉਡਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਮਲੇਰ ਕੋਟਲੇ ਵਿਖੇ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਾਰ ਮੌਘਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੈਗਰਾਂਦ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਤੌਤਾ ਰੌਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਗਤ ਨੇ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ। ਮੌਘਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਭਾਤ, ਸੀਤ ਰੌਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ , ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਅਤੇ ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰ ਜੀ ਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੁਹਾਗਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੋਲ ਬਣ ਗਈ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸੈਗਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਡਭਾਗਾ ਮੇਨ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੌਲੋਂ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਤੌਤਾ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਧ ਸੈਗਤ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਵਿਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਸ ਮਲੋਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਨਾਮ ਜਪਣ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੈਗਤ ਦੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਮਹਤੌਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ-

ਮੈਘਿਰਿ ਮਾਹਿ ਸੋਹੈਦੀਆ ਹਰਿ ਪਿਰ ਸੈਗਿ ਬੈਠੜੀਆਹ॥

ਤਿਨ ਕੀ ਸੋਭਾ ਕਿਆ ਗਣੀ ਜਿ ਸਾਹਿਬਿ ਮੇਲੜੀਆਹ॥

ਤਨ ਮਨੁ ਮਉਲਿਆ ਰਾਮ ਸਿਉ ਸੈਗਿ ਸਾਧ ਸਹੇਲੜੀਆਹ॥

ਸਾਧ ਜਨਾ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੇ ਰਹਨਿ ਇਕੇਲੜੀਆਹ॥ ਮਾਝ ਮਹਲਾ ੫

ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੋਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਗੇ ਸਾਡੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਵੇ, ਸਰਬੌਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਰਾਸ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਚਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀਤ ਬਣੀ ਰਹੇ।

-ਰੱਜਵੰਤਾ ਕਰ

ਵਰਿਆਮ -------%9--------- ਦਰ ੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0 ੧੦0)੦61੦1€16੦00/੧੦11.੦।॥

ਵਰਿਆਮ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ 'ਚੋਂ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਯੁਕਤ ਕਾਵਿ ਤੌਤਾਂ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਮਹੌਤਵਪੂਰਣ ਨਿਰਣਿਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤਕ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕੋਈ ਸੈਜੋਗੀ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਇੰਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੈਬੈਧਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਗੀਤ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਪਰੋਪਰਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੈਬੋਧ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਤੇ ਸੈਗੀਤ ਪਰੇਪਰਾਵਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਪਰੈਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੈਬੋਧਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਵੀਆਂ ਪਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਗ ਪਰੈਪਰਾ ਦੇ ਸੈਦਰਭ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੇ ਪਤਾ ਲੋਂਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਈ ਉਹ ਰਾਗ ਸੈਬੈਧਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਚਲਤ ਸਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੋ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਗ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਅਸਲੋਂ ਨਵੇਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਵਿਲੌਖਣ ਸੈਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਚਲਤ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੈਬੈਧਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਯੁਕਤ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤਕ ਤੌਤ ਭਾਵੇਂ ਪਰੈਪਰਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਲੌਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਲੌਖਣਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੌਖ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ: (1) ਸਨਾਤਨੀ ਸੈਗੀਤ ਤੇ ਲੋਕ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ; (2) ਕਾਵਿ ਤੇ ਰਾਗ ਦਾ ਸਰੋਤਾ-ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ (3) ਅਜਿਹੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਸੈਗੀਤ ਅਨਿਖੜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵੇਲੋਂ ਆਪਣੇ

ਸਵ. ਜਗਦਾਸ਼ /ਨੰਘ ਵ/ੱਰਆਮ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਮਲ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਲਈ “ਸਾਇਰ ਅਤੇ 'ਢਾਢੀ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਇਸ ਗੌਲ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗਾਇਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਪ੍ਤੀ ਪੂਰਨ ਸੁਚੇਤ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੇਗੀਤ ਗਿਆਨ ਵੇਲ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਕੇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੈਗੀਤ-ਗਿਆਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਸੈਬੈਧੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਐਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖ ਸੈਪਰਦਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਗਤ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੈਗੀਤ ਗਿਆਤਾ ਹੋਣਾ ਸੈਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰਨ ਗੁਰਮਤ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੈਗੀਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੰਖਿਆ ਦਾ ਮੁਖ ਐਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਸੈਸਥਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੌਂਕ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਤੋਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਐਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਢਾਡੀ ਰਬਾਬੀ ਆਦਿ ਹਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਐਗ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਗੁਰੂ ਐਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੌਕ ਸਤਾ ਬਲਵੰਡ, ਰਜਾਦਾ, ਭਾਈ ਸਾਦੂ ਬਾਦੂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿਚ ਬਾਬਕ, ਨੱਥਾ, ਅਬਦੁੱਲਾ, ਭਾਈ ਜਸ, ਦਰਿਆ, ਚਤਰਾ, ਸੇਵਾ, ਰੌਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਝਾਉ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ

ਵਰਿਆਮ -------------%੦--------- ਦਕਰ੨੨%੯

੧0੧੦੦ €161੦0

੧੦/)61੦1€16।੦000੧੦11.੦।॥

ਦਾਲ ਕਲ. ਕਰਕ ਲਵ ===ੜੜੜਵ=ਵ=-=੩੩ਵਰਰ੩੬ ੬ ਲ-ਬਅਘਅ=ਕ=ੜਰਤਲ- ੪੦<-% -< ।.-.----੨੨੨੮੨--=੮੭੨੨੩੬੭ਉ ਭਾ

ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਸੈਗੀਤ ਕਲਾ ਦੇ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੈਗੀਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਯੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੈਬੈਧਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ, ਸਿੱਖ ਸੈਸਥਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਸ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਦੇ ਸੈਬਧ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਕੀ ਸਗੋਂ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੈਗੀਤ ਵਿਚ ਰਹੌਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੋਥਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਵੈਨ-ਸੁਵੈਨਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਯੁਕਤ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸਪੋਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੋਖ-ਵੌਖ ਭਾਵਾਂ ਲਈ ਵੌਖ-ਵੌਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੈਭੀਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕਰਣ ਭਾਵਾਂ ਲਈ ਸਿਰੀ ਰਾਗ, ਗਉੜੀ, ਰਾਮਕਲੀ, ਭੈਰਵ ਆਦਿ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਲਈ ਬਿਲਾਵਲ, ਸੂਹੀ, ਬਿਹਾਗੜਾ ਆਦਿ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਭਗਤੀ ਭਾਵਾਂ ਲਈ ਗੂਜਰੀ, ਧਨਾਸਰੀ, ਸੋਰਠ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਝ, ਆਸਾ, ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਪ੍ਯੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਲਈ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਰੁਪਾਂ, ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਲੋਕ ਪਰੈਪਰਾ ਨਾਲ ਸੈਬੈਧਤ ਹਨ ਉਥੇ ਕਈ ਰਾਗ ਵੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਪ੍ਰਬੈਧ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਛੋਦ ਪ੍ਰਬੈਧ ਭਾਵੇਂ

ਸੈਗੀਤਕਲਾ, ਲੌਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਲੌਖਣਤਾ ਕਰ ਕੇ ਸਨਾਤਨੀ ਪਰੋਪਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ' ਖਾਂਦਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸਨਾਤਨੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੌਧ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਦ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਆਪਣੀ ਗਾਇਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੌਧ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਛੋਦ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਯੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਗੀਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪੁਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਤੁਕਾਂਤ ਪ੍ਬੈਧ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਬੋਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੈਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ ਭਾਵ ਪ੍ਗਟਾਉ ਜਾਂ ਭਾਵ ਵਿਵੇਚਨ ਹਿੱਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹਿੱਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੇਲੇ ਰਾਗ- ਸੈਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੌਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੋਜਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸੀ ਭਾਵ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰੋਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਰਾਗ ਦੀ ਵਰਤੋ" ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਧਿਆਤਮਕ/ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਯੋਜਨ ਹਿੱਤ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਗ ਦੇ ਮਹੌਤਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਵਿਲੌਖਣਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੈਗੀਤ ਪਰੈਪਰਾ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਸਿੱਖ ਸੈਸਥਾ, ਕਾਵਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। 'ਸੈਗੀਤ', ਅਰਥਾਤ “ਰਾਗ” ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਰਚਨਾ-ਮੁਲਕ ਤੌਤ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਗਟਾਉ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠਕ/ਸਰੋਤਾ/ਆਲੋਚਕ ਇਸ ਤੌਤ ਨੂੰ ਅਣਡਿਠ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ। ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਾਇਨ (ਕੀਰਤਨ) ਵਾਸਤੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਲਈ ਰਾਗ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਉਥੇ ਉਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ/ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

੨ ਸੰ ੨ ਵਰਿਆਮ --------------੦੮--------- ੮੧੦੨੮੧੮

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

੧੦/)61੦1€16।੦00/੧੦11.੦।॥

ਦੂਹਰੀ ਮਾਫੀ

ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕਦੀ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਮੁਹੌਬਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗੌਲ ਨਜਿੱਠ ਲੈਂਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਗੌਲ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿਹੜੀ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਕਤੀ ਸੀ। ਜਾਣਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਨਿਯਮ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦਾ 'ਪਿੰਟ-ਸਿਆਪਾ' ਕੀਤਿਆਂ, ਉਹਨੂੰ ਧੈਂਸ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਤੋੜਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਸੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਾਸ਼ ਦੇ ਪੌਤੇ ਖਿਲਰ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਮੈ' ਗਰਮ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਡੰਗ ਮਾਰਨਾ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਰਿਹਾ, ਸਾਨੂੰ ਫੁੰਕਾਰਾ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਨਾ ਹੀ ਸਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਫੁੰਕਾਰਾ ਵੀ ਮਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ

|

ਸਾਡਾ ਘਰ ਪਿਡ ਦੇ ਮੇਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਚੌਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਜੌਂਟਾਂ ਦਾ ਘਰ ਇੰਕੋ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਘਰ ਬਾਹਮਣਾਂ-ਖੌਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਮੇਜ਼ਿਲੇ ਉੱਚੇ ਚੁਬਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸਰਵਣ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ ਵਾਸਦੇਵ ਉਰਫ਼ 'ਵਾਸ਼ਾ' ਬੜਾ ਉਲੌਥ ਸੀ। ਬਦਮਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਰ ਰੌਖਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਬੜੀਆਂ ਅਜੀਬੋ-ਗੁਰੀਬ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਦਾ। ਤਿੰਨ ਮੇਜ਼ਿਲੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦੇ ਬਨੇਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਬਣੀ ਛੇ ਕੁ ਇੰਚ ਵੌਂਟੀ ਉੱਤੇ ਹੌਥ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੌਂਗਦਾ। ਏਨੇ ਕੁ ਥਾਂ `ਤੇ ਪੈਰ ਰੌਖ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਪੈਰ ਤਿਲਕ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਤਵਾਜ਼ਨ ਡੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਰਜਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਬੈਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਇਟ ਉੱਖੜ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਣਾ ਸੀ ਵਾਸੇ ਦਾ ਤੀਜੀ ਮੋਜਿਲ ਤੋਂ ਬਜਾਰ ਵਿਚ ਚੌਫ਼ਾਲ ਆ ਡਿੱਗਣਾ। 'ਸੋਅਲੇ' ਦੇ ਧਰਸਿਦਰ ਨੂੰ ਟੈਂਕੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਨੋ' ਰੋਕਣ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਖਲੋਤੇ ਬੈਦੇ ਬਜ਼ਾਰ `ਚੋਂ ਜਾਂ ਆਂਢ-ਗਵਾਂਢ ਦੇ ਕੋਠਿਆਂ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਿੰਦੇ, “ਉਏ ਵਾਸਿਆ! ਕੌਜਰਾ ਪੈਰ ਤਿਲਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹੱਡੀ ਪੌਸਲੀ ਇਕ ਵੀ ਸਬ਼ੂਤੀ ਨਹੀਂ ਬਚਣੀ। ਬੈਦਾ ਬਣਕੇ ਫ਼ੱਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਹ। ਕਿਉ' ਮਰਨ-ਮਿੰਟੀ ਚੁੱਕੀ ਆ ਤੂੰ।”

ਪਰ ਵਾਸਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਾ ਸੁਣਦਾ। ਮੁਹਾਰਤੀ ਬਾਜੀਗਰ ਵਾਂਗ ਉੱਚੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਾਹਰ ਵੱਟੀ 'ਤੇ ਤੁਰਦਾ।

(ਕਲ

-ਵਰਿਆਮ /ਸੰਘ ਸੰਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬੈਨੀ ਜਿਹੀ 'ਤੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਕਰਤੇਵ ਕਰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਬੈਨੀ ਨੂੰ ਹੌਥ ਪਾ ਕੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਬਾਰੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਅਤਾਉਂਦਾ। ਹੇਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਬਾਰੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਬੈਨੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੌਖ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੌਂਗਦਾ। ਫਿਰ ਉਸਤੋਂ ਹੇਠਾਂ। ਪਹਿਲੀ ਮੈਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਬਣੀ ਬੈਨੀ ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ, ਟੇਢਾ ਹੋ ਕੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਔਗੇ ਛਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਉਰਾਰ ਪਾਰ ਪਤਲੇ ਵਾਸਾਂ 'ਤੇ ਪਾਏ ਤਰਪਾਲ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਂਸ ਨੂੰ ਟੋਂਹਦਾ ਤੇ ਪਤਲੇ ਵਾਂਸ `ਤੇ ਮਦਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦਾ ਬਜ਼ਾਰ ਤੋ' ਪਾਰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਦਾ। ਫਿਰ ਕੋਠੇ ਦੇ ਬਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਥ ਪਾਕੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰ ਲਮਕਾ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਚੁਬਾਰੇ ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕਵਾਇਦ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲੌਗਦਾ। ਉਹਦੇ ਟੌਪਣ, ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਮੌਤ ਤੋ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਡਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੌਂਗਦਾ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸਦਾ 'ਕਰਤਬ' ਵੇਖ ਕੇ ਡਰਨ ਵਾਲੇ ਬੇਦਿਆਂ ਦਾ ਭੈਅ ਵੀ ਲਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੱਲ ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਜਰੂਰ ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨੋਂ ਵਰਜਦਾ ਕੋਈ ਨਾ। ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਾਂਗਰਾਂ ਤੇ ਲਲਕਾਰੇ ਵੀ ਮਾਰਦਾ। ਪਰ ਉਹਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲਾਗ-ਡਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਦੇ ਲਲਕਾਰੇ ਸੁਣਕੇ ਲੋਕ ਹੱਸ ਛੱਡਦੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਨਾ।

ਜਦੋਂ ਸਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰਨ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲੌਂਗੀ ਤਾਂ ਮੈ' ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਵਾਸ਼ੇ ਦਾ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ? ਮੈ' ਉਹਨੂੰ ਸੌਦ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਵਾਸ਼ਿਆ! ਹੁਣ ਬੀਬਾ ਵੀਰ ਬਣਕੇ ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੌਖੀਂ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਗਵਾਂਢੀ ਵੀ ਆਂ ਤੇ ਛੋਟਾ ਵੀਰ ਵੀ। ਮੇਰਾ ਮਾਣ ਰੱਖੀਂ।”

ਵਾਸ਼ੇ ਨੇ ਮਿੰਨ੍ਹਾ ਮਿਨ੍ਹਾਂ ਹੌਸਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਥ ਲਾਇਆ, 'ਪਰ ਭਾ ਜੀ! ਘਰ ਬਹਿ ਕੇ ਤਾਂ ਪੀ ਸਕਦਾਂ ਨਾ?”

4 ਘਰ ਬਹਿ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮਰਜੀ ਕਰੀਂ। ਪਰ ਚਾਂਗਰਾਂ ਨਾ ਮਾਰੀ' ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ।”

ਵਾਸ਼ੇ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਵੀ। ਕਈ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਖਿਲਾਫ ਵੀ ਬੋਲਦੇ; ਉਹਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਵੀ, ਵੈਗਾਰਦੇ ਵੀ, “ਬੌਸ ਹੋ ਗਿਆਂ ਗੁਂਗਲ? ਨਿਕਲ ਗਈ ਫੂਕ? ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਬੜ੍ਹਕਾਂ? ਇੰਜ ਇਹ ਅਗਲੇ ਦੀ ਸੈਘੀ ਨੌਪਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਰਹਿ ਜੂ? ਤੂੰ ਤੇ ਵਾਸਿਆ ਗਿੱਲ ਈ ਗਵਾ 'ਤੀ! ਏਨਾ ਵੀ ਡਰ ਕੀ ਆਖ? ਔਗੇ ਕਿਤੇ ਬੈਦੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਨਹੀਂ ਆਏ ਕਿ ਲਲਕਾਰੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ? ਘੁੱਟ ਪੀ ਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਰਾਂਝਾ ਰਾਜੀ ਕਰਨ ਲਈ

ਗਣਿਤ ====ਲਦ=== ਲੀ 4600 .......੍੍੍੍੍‌੍੍‌੍‌=<<<<=========================<======== ਦਸਿੱਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/)61੦1€16੦000੧੦11.੦।।

ਬੁਲਬੁਲੀ ਮਾਰ ਵੀ ਲਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੀ ਢਿੱਡ ਪੀੜ ਹੁੰਦੀ ਏ?”

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੁੱਕਣਾ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦਬਾਓ ਨਾਲ ਉਸ ਅਦਰ ਗੈਸ ਹੀ ਏਨੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਉਹਦੇ ਐਦਰਲਾ 'ਗਿੱਦੜ ਰੌਜ ਕੇ ਹਵਾਂਕਣ ਲੌਗਾ।' ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿਡ ਝਬਾਲ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਵਾਸਦੇਵ ਨੇ ਰਾਤੀ' ਸੁਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਂਗਰਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਸਨ। ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਈ ਦਾ ਲਾਲ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰਨੋਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਹੁੰਦਾ ਕੌਣ ਹੈ ਉਹਦੀ ਖੁਸੀ ਵਿਚ ਖੁਲਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ? ਕਿਸੇ `ਚ ਹਿੰਮਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵਿਖਾਵੇ! ਚਾਰ ਜਣੇ ਰਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰੀ ਜਾਣ! ਅਸੀਂ ਨਹੀ' ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੈਨਦੇ ਉਏ! ਆ ਜੇ ਜਿਹੜਾ ਸੂਰਮਾ ਆਉਂਦਾ ਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ।'

ਗੌਜਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੈਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਹਦਾ ਘਰ ਮੇਰੇ ਗਵਾਂਢ ਵਿਚ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਘਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਇਕ ਦੋ ਸਿਆਣੇ ਬਜੁਰਗਾਂ ਨੇ ਵਰਜਿਆ ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਾਹਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਸੀ! ਤਮਾਸਬੀਨ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ-ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਂਸ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਝਬਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਰੀ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਮਾਣ ਤਾਂ ਮਿੰਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲੇਗਾ ਹੀ ਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਏਨੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰੇਕ ਲੌਂਗ ਜਾਏਗੀ। ਪਿਡ ਦੇ ਕਈ ਚੌਧਰੀ ਐਦਰੇ ਐਦਰ ਸਾਡੀ 'ਸਰਦਾਰੀ' ਨਾਲ ਖਾਰ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੋਈ ਨਾਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੌਂਝੀ ਗਢ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਏ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਗੈਢ ਖੁਲੂਣ ਨਹੀਂ' ਸਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਵਾਸ ਨੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਖੁੱਲ੍-ਮ-ਖੁੱਲ੍ਹਾਚੈਲਿੰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਿੰਡ ਦੇ ਭਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਵੈਗਾਰਿਆ, ਲਲਕਾਰਿਆ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸੌਦਾ-ਸੂਤ ਲੈਣ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਗੌਲ ਕੇਵਲ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਤੇ ਵਾਸ਼ੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੌਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਪਿਡ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਖਾਮੋਸ਼ ਬੈਠਾ ਪਿੰਡ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਹੈ।

ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਿਡ ਆ ਗਿਆ। ਆਪਸੀ ਇਕੇਠ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਮਸਲਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਸਦੇਵ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਖੁੜਕ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਬੂਹੇ ਅੰਗੇ ਵੀਹ-ਪੈਝੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ

5 ਕੀ ਗੋਲ ਆ? ਕਿਉਂ? ਕੀ ਹੋਇਆ?

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਕਿਵੇਂ ਆਉਣੇ ਹੋਏ ਭਾ ਜੀ।”

ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਗੁੱਟ ਨੂੰ ਹੌਥ ਪਾਇਆ, “ਆ ਜਾ ਮੇਰਾ ਬੀਬਾ ਵੀਰ, ਜਰਾ ਬਾਹਰ ਆ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦੇਂਦੇ ਆਂ।”

ਉਹਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਦਸ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ `ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦਾ ਉਹ ਚੌਕ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਤੀਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ 'ਜਲਵਾ' ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਲਾਭ ਚੋਦ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹ `ਤੇ 'ਲੋਕ-ਅਦਾਲਤ' ਲੌਂਗ ਗਈ।

“ਤੂੰ ਰਾਤੀਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਬਜਾਰ ਵਿਚ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰੇ। ਏਨੇ 'ਤੇ ਬੌਸ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੌਂਢੀਆਂ। ਨਿਨ੍ਹਾ ਨੇਮ ਤੋੜਦਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੌਲ ਸੀ ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਵੈਗਾਰਦਾ, ਲਲਕਾਰਦਾ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਮਰਦ ਦਾ ਬੋਚਾ ਏੱ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੁਣ ਚਾਂਗਰ ਮਾਰ ਕੇ ਵਿਖਾ, ਗਾਲੂ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੀ ਕੇਂਢ। ਜੇ ਕੌਂਢਣੀ ਏਂ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕੇਂਢ ਕੇ ਵੇਖ ਲਾ। ਫੇਰ ਵੇਖ ਕੀ ਭਾਅ ਤੁੱਲਦੀ ਆ?” ਮੈਂ ਉਹਦੇ

ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵਖ ਵੇਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੋਲ ਉੱਠੇ, “ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਕੀ ਏ ਉਏ?”, “ਭਾ ਜੀ ਇਹਦੀ ਭੁਗਤ ਸਵਾਰੋਂ, ਗੌਲਾਂ ਬਾਤਾਂ 'ਚ ਨਾ ਪਓ ਇਹਦੇ ਨਾਲ।”, “ਜਿਹੜੇ ਇਹਦੇ ਪਿੰਛੇ ਨੇ ਆ ਜਾਣ ਔਜ ਉਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ। ਲੁਕ ਕੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਿਆਂ ਗੌਲ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ।”', “ਲੌਤਾਂ ਦੇ ਭੂਤ ਵੀ ਕਦੀ ਗੌਲਾਂ ਨਾਲ ਮਨੇ ਨੇ।”

ਵਾਸ਼ਾ ਭੀਤ ਦਾ ਰਵੋਂਈਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸਹਿਮ ਗਿਆ। ਡੌਰ ਭੌਰ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਭੀੜ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ।

“ ਬੋਲ! ਗੁੰਗਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਐਂ?” ਮੈ' ਹਲੂਣਿਆਂ।

ਉਹ ਮੇਰੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵੇਲ ਝੁਕਿਆ, “ਭਾ ਜੀ! ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸਰਾਬੀ ਹੋਏ ਤੋਂ'। ਭੁੱਲ ਕਰ ਬੈਠਾਂ। ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਮੈਨੂੰ। ਅਗੇ ਤੋਂ ਕੈਨ 'ਚ ਪਾਇਆ ਰੜਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਖਿਓ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਛੋਟਾ ਵੀਰ।”

ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਥ ਲਾਉਣੋਂ' ਰੋਕ ਲਿਆ, “ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬਸੈਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਬੇਇਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕੈਂਢੀਆਂ ਨੇ। ਇਸ ਥੜੇ 'ਤੇ ਖਲੋ ਜਾ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੈਗ ਤੇ ਅਗੇ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਹ।”

ਏਨੇ ਵਿਚ ਸੌ ਦੇ ਲਗਭਗ ਬੋਦਾ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਇਕੌਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਸ਼ਾ ਭੁੜਕ ਕੇ ਥੜ੍ਹੇ `ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਭੀੜ ਵੱਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਪਿੰਡਾ! ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬੜੀ ਬੰਜਰ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗੀ ਰਾਤੀਂ। ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ ਪਿੰਡਾ! ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ। ਆਹ ਤੁਹਾਡੇ ਔਗੇ ਦੋਵੇ' ਹੱਥ ਬੈਨਹੇਂ। ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ, ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ, ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ।” ਉਹ ਦੋਵੇ' ਹੌਥ ਜੋੜੀ ਚਾਰ ਜ਼ੁਵੇਰੇ

੧੦/)੦61੦1€16੦00/੧੦।1.੦।॥

ਖਲੋਤੀ ਭੀਤ ਵੱਲ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੂਹ ਭੁਆ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੈਗਣ ਲੌਗਾ। ਸਾਰੇ ਉਸ ਵੇਲ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਫੀ ਮਗ ਕੇ ਉਹ ਸਾਡਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਉਡੀਕਣ ਲੌਂਗਾ। ਸਾਰੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਸਨ। ਬਖਸ਼ਾਈ ਜਾ ਸਕੀ। ਫੇਰ ਹੌਥ ਜੋਤ ਕੇ ਉਹਨੇ ਵੌਖਰੇ ਅਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪੁਗਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, "ਪਿਡਾ! ਮੈਨੂੰ ਦੂਹਰੀ ਮਾਫੀ ਦੇ ਦਿਓ।”

'ਦੂਹਰੀ ਮਾਫ਼ੀ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ ਮੇਰਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਸ ਪਏ। ਵਾਸੇ ਨੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸਮਝਿਆ। ਮੈ' ਹੌਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰੂੰਗਾ

ਉਹਨੇ ਤੋਤੇ ਵਗ ਏਹੋ ਮੁਹਾਰਨੀ ਦੁਹਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਭਜਾਇਆ ਚੈਗਾ। ਹੋਰ ਅਸੀਂ ਕੀ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਮਸਲਾ ਨਜਿੱਠਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਭਲਾ ਵਾਸਾ ਵੇਹਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਗੌਲ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਮੋੜ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ! ਭਲਾ ਹੋਇਆ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮੋੜ ਤੋੱ ਉਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਰਤ ਆਏ ਸਾਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਠੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ ਏਨੇ ਨਾਲ। ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹਨੇ ਇਕੱਲੇ ਏਸ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਈ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੌਢੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਖ਼ੌਰੂ ਪਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਏਨੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਰਨਾ। ਸਾਰੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਮੋੜਾਂ 'ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੋਗੇ ਤਾਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਤਾਂ ਲੌਂਗੇ।”

ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਨਣਾਂ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਸੀ ਪਰ ਵਾਸਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਗਿਆ, “ਭਰਾਓ! ਜਦੋਂ ਮਾਫੀ ਮੇਗ ਈ ਲਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਐਥੇ ਕੀ ਤੇ ਔਥੇ ਕੀ?”

ਤੇ ਉਸਨੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੋਗ ਲਈ।

ਮੈਦਾਨ ਫਤਹਿ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੁੱਪ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਠੰਡ ਪੈ ਗਈ। ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਜਹਕਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਗੋ' ਇਹ ਵੀ ਹੋਣ ਲੌਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵੀ ਆ ਬਣਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਚਾਇਤ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਡੇ ਵੇਲ ਆਉਂਦਾ।

ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ

ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚਲਾ ਗਵਾਂਢੀ ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, “ਵਰਿਆਮ ਸਿਹਾਂ! ਯਾਰ ਤੇਰੀ ਲੋਕ ਸੁਣਦੇ ਵੀ ਆ, ਮੋਨਦੇ ਵੀ ਆ। ਆਹ ਆਪਣੀ ਪੌਤੀ ਦੀ ਸਾਮਲਾਟ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੇਢਾ ਕਢਵਾ ਦੇ।”

ਸਾਡੀ ਪੌਤੀ ਦੀ ਸਾਂਝੇ ਥਾਂ ਛੌਡੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੀਹ ਏਕੜ ਦੇ

ਲਗਭਗ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਏਕੜ ਹੀ 'ਸਾਫ਼' ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਪੌਤੀ ਵੱਲੋਂ ਠੇਕੇ `ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਰ-ਚਾਰ, ਪਜ-ਪਜ ਏਕੜ ਦੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੌਧ ਘੋਟ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ `ਤੇ ਤਾਂ ਨਾਲ ਲੌਗਦੀ ਪੌਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਪੌਤੀ ਦੇ ਰਸੂਖ ਵਾਲੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੇ ਮੌਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਮੀਨ ਦੀਆਂ ਗਰਦੌਰੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪੌਤੀ ਵਾਲੇ ਆਮ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਧੀਕੀ ਤੋ ਨਾਖੁਸ਼ ਤਾਂ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਮੀਨ ਛੌਡਣ ਲਈ ਆਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ' ਸੀ।

ਮੈਂ ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ `ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੌਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਦਿਨ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਕਹਿਣ, “ਜੇ ਤੂੰ ਔਗੇ ਲੌਂਗੇਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲਆਂ।”`

ਹੌਂਸਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈ' ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਬੈਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਪੌਤੀ ਵਾਲੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਸਾਂਝੀ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਐ, ਮੈ' ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਮੀਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮਾਣ ਰੱਖੋ। ਆਪਾਂ ਇਸ ਜਮੀਨ ਤੋ ਹੁੰਦੀ ਸਾਂਝੀ ਖੋਟੀ ਨਾਲ ਪੌਤੀ ਦਾ ਕਈ ਕੁਝ ਸਵਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।”

ਅਗਲਾ ਬੜਾ ਪੁੱਠਾ-ਸਿੱਧਾ ਹੁੰਦਾ। ਕਹਿੰਦਾ, 'ਪੌਤੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਕੌਣ ਨੇ ਪੁੰਛਣ ਵਾਲੇ? ਪ੍ੌਛਣ ਵਾਲਾ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਜਮੀਨ ਤਾਂ ਨਿਰ੍ਹੀ ਕੌਲਰ ਬਜਰ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਇਸਤੇ ਸਾਲਾਂ ਬੋਧੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਬਣਾਇਆ, ਸਵਾਰਿਆ, ਵਾਹੀ-ਯੋਗ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਪੌਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਣ ਲੈਂਗ ਪਈ। ਨਾਲੇ ਫਲਾਣੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ? ਉਹਨੇ ਨਹੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਗਰਦੌਰੀ ਕਰਾਈ?'

ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ 'ਫਲਾਣਾ' ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਛੌੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਪਰ ਉਹਦੀ ਸੁਰਤ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਫੌਡ ਦਿਓ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਚੋਗਾ ਵੇਖ ਲਾਂ ਗੇ। ਜੇ ਉਹ ਛੌਂਡ ਦੂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀਛੱਂਡ ਦੂੰ!”

ਉਹਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਨਾ ਅਗਲੇ ਨੇ ਛੱਡਣੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮੈ'1

ਤਦ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਹ ਵਚਨ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ “ਜੇ ਉਹ ਛੌਂਡ ਦੂ ਤਾਂ ਮੈ' ਵੀ ਛੱਡ ਦੂੰ।”

ਕੁਝ ਦਿਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਮਗਰੋਂ ਮੈ ਸਾਰੀ ਪੌਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਆਪਣੀ ਪੌਤੀ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਬੁਲਾ ਲਈ! ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੇ ਹਜੂਰੀ ਦਾ ਮਹੌਤਵ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਲੈਕਚਰ ਝਾੜਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਤਾਂ ਵੈਡ ਛਕਣ ਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੌਕ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਿਲੁ ਲੱਭਾ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਤਿਲੁ ਨੂੰ ਵੈਡ ਕੇ ਛਕਣ ਦੀ

ਵਰਿਆਮ ਆ %ਲ----- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੯

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

੧੦/)61੦1€16।੦000੧੦।1.੦।।

ਜੁਗਤ ਨਾ ਲੌਭਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਿਲ ਘੋਟ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੈਡ ਕੇ ਛਕ ਲਿਆ ਪਰ ਉਸ ਤਿਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਜਣੇ ਨੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੈਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੌਕ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੌਕ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਾਮ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਔਜ ਗੁਰੁ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੋ ਗਏ ਓ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਚੌਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਸੌਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ ਫਿਰ ਤੋੜਾ ਝਾੜਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ

ਉਵ

ਵਧੀਆ ਗੌਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੌਜਣਾ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਜਣੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨੇ। ਮੈ' ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੈਗਤ ਵੱਲੋਂ ਧੈਨਵਾਦੀ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਕਬਜ਼ਾ ਛੋਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਛੌਡ ਦਿਆਂਗੇ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਵਚਨ ਦੇਣ ਪੌਖੋਂ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾਂ ਕਿ ਮਸਲਾ ਹੌਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖੋਟ ਨਹੀਂ; ਤਦ ਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਏਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਨੇ।”

ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਪੇਚ ਤੇ ਘੈਂਟ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੈਦੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਾਈਂ' ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਆਂ ਜਮੀਨ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾ ਸੁਹ ਛੌਂਡੇ।`

ਸੇਵਾ ਸੁੰਹ ਤਾਂ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਆਇਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਗਰਦੌਰੀ ਕਰਾਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਛੌਡੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਛੌਡ ਦੂੰ" ਦੀ ਲੈਮੀ ਚਰਚਾ ਚੌਲੀ। ਗੌਲਬਾਤ ਦੀ ਵਾਗ-ਡੋਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰੌਖੀ। ਤੋੜਾ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਝੜ ਰਿਹਾ ਸੀ! ਕਾਬਜ਼ ਧਿਰ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਕਹਿਣ, “ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨੂੰ ਮਨਾ ਲੌ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਮਨ

ਉਹਨੁੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੈਗਤ ਦਾ ਹੁਕਮ ਭਰਾ ਤੌਕ ਪੁਚਾਵੇ ਤੇ ਏਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਦਿਵਾਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ ਤਾਂ ਮੈ ਜੈਕਾਰਾ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲਓ ਜੀ ਮਸਲਾ ਤਾਂ ਹੌਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮੁੜ-ਘਿੜ ਕੇ ਕਾਬਜ਼ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ 'ਤਿਆਗ' ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਝੂਠੀ-ਸੌਚੀ ਹਾਮੀ

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਰਹ ੨, ੯. ਨ

ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਸ ਗੌਲ ਨੂੰ ਸਰਬਸੈਮਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਏ। ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆਂ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੁਮੀਨ ਛੁਡਾਉਣ ਤੇ ਗਰਦੌਰੀ ਤੁੜਾਉਣ ਦਾ ਕੈਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।

ਕੌਮ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੜੀ ਮਗਜ਼-ਪੋਚੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਤਰਲਾ-ਮਿਨਤ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਭਾਈਚਾਰਕ ਦਬਾਓ ਵੀ ਰੌਖਿਆ। ਆਖਰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਖੇਚਲ, ਖੁਹਿਮਖਹਿ ਤੇ ਕਸਮਕਸ਼ ਤੋ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਹੁਤ ਹੋਂਦ ਤੌਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੌਤੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਠੇਕੇ ਦੇ ਏਨੇ ਪੈਸੇ ਆਉਣ ਲੌਗੇ ਕਿ ਪੌਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਕਿਹਤੇ ਸਾਂਝੇ ਥਾਂ `ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਜਦੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲਾਉਂਦਾ ਸਾਧਾ ਸਿਘ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਵਰਿਆਮ ਸਿਹਾਂ! ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਖੁਭੀ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਣੀ। ਸੁਬਾਸ਼ੇ ਤੇਰੇ। ਪੈਨ ਧੈਨ ਹੋ ਗਈ ਭਈ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੌਡਿਆਂ ਦੇ ਗਲ ਟੌਲੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਨ੍ਹਣੀ। ਭਾਈ ਤੂੰ ਜੁਗਤ ਵੀ ਚੈਗੀ ਵਰਤੀ। ਸਭ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬੁੜ ਬੁੜ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸੀ ਪਰ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਛੁਡਵਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣੀ।”

ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਭਾਊ ਜੀ! ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਸੈਗਤ ਦੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਸੈਗਤ ਇਕੌਠੀ ਹੋ ਗਈ! ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਨੇ 'ਬੁਤ ਬੁੜ' ਨੂੰ 'ਥੋਲਾਂ' ਵਿਚ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਬੋਲ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ। ਮਸਲਾ ਹੌਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲਿਆਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਪੋਤੀ ਇਕਮੁਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਕਮੁੰਠਤਾ ਔਂਗੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਮੈ' ਤਾਂ ਬਹਾਨਾ ਤੇ ਵਸੀਲਾ ਬਣਿਆਂ। ਅਸਲੀ ਦਬਾਅਤਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਏਕੇ ਦਾ ਸੀ।”

"ਪਰ ਪਹਿਲ ਤਾਂ ਤੂੰ ਈ ਕੀਤੀ।”

ਨਹੀਂ, ਪਹਿਲ ਵੀ ਤੁਸਾਂ ਕੀਤੀ। ਤੁਸਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵਸੀਲਾ ਬਣ ਸਕਦਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਇਦ ਮੈਂ' ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦਾ ਕਿ 'ਬਲਦੀ ਦੇ ਬੁੱਥੇ ਕਿਉਂ ਸਿਰ ਦਿਆਂ?'

ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਰੀਫੁ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਐਤਮ ਤੌਰ `ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੈਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਜਾਂ ਹੁਲਾਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦੇ ਨੇ। ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਇਸਤੋ' ਵਧ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਸੋਚਣਾ ਨਿਪਟ ਹਉਮੈਂ ਹੈ।

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/)61੦1€16।੦00/0੦11.੦॥॥

ਹਰ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮਰੋਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁਕੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਨਵੇਂ ਜੁੱਗ ਦੀ ਤੋਰ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੈਤ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਵੀ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਮਨਾਉਤਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗਰੇਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਵੋਂਡਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਔਧ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ, ਭੂਤ ਪਰੇਤ, ਪਿੰਤਰ, ਜਠੇਰੇ ਆਦਿ ਪੂਜਣ, ਮੈਨਣ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮੜ੍ਹੀਆਂ , ਮਸਾਣਾਂ, ਕਬਰਾਂ, ਸਮਾਧਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇਹੇ ਜਿਹੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨੱਕ, ਮੱਥੇ ਰਗੜਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਡੇੜ੍ਹ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਸਮੇਂ, ਇਹਨਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਲੋਕ ਮਨਾਉਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ-

“ਗੁਰੁਬਰ ਅਕਾਲ ਕੇ ਹੁਕਮ ਸਿਉਂ,

ਉਪਜਿਓ ਬਿਗਿਆਨਾ।

ਤਬ ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਓ ਖਾਲਸਾ, ਸਾਬਤ ਮਰਦਾਨਾ

ਇਉਂ ਉਠੇ ਸਿੰਘ ਭਭਕਾਰਿ ਕੈ, ਸਭ ਜਗ ਡਰਪਾਨਾ।

ਮੜ੍ਹੀ ਦੇਵਲ ਗੌਰ ਮਸੀਤ ਢਾਹਿ ਕੀਏ ਮੈਦਾਨਾ।

ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਖਟ ਸਾਸਤ੍ਾ ਫਨ ਮਿਟੇ ਕੁਰਾਨਾ।

ਤਬ ਸੁਨਤ ਕੋਇ ਨ ਕਰਿ ਸਕੈ ਕਾਂਪਤ ਤੁਰਕਾਨਾ।

ਇਉਂ ਉਮਤ ਸਭ ਮੁਹੈਮਦੀ, ਖਪ ਗਈ ਨਿਦਾਨਾ।

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦॥

ਇਉਂ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਚਲਾਇਅਨ , ਵਡ ਸੂਰ ਗਹੇਲਾ।

ਵਾਹੁ-ਵਾਹੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ॥੧੬॥

ਉਪਰੋਕਤ ਵਾਰ ਦੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਸਿੰਧ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ, ਪਿ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ. ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਇਉਂ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਗੁਮਨਾਮ ਕਵੀ ਦੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਚੌਥਾਈ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਚਮਕਿਆ, ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਪ੍ਤੌਖ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਾਰ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਗਾਉਣਾ ਤੇ ਪ੍ਚਾਰਨਾ ਅਰੈਭ ਦਿੱਤਾ:

ਮੜ੍ਹੀ ਮਸੀਤਾਂ ਢਾਇ ਕੇ ਕਰ ਦਿਉ ਮੈਦਾਨਾ।

ਪੈਹਲਾਂ ਪਾਂਧਾ ਪੀਰ ਫਿਰ ਮਾਰੇ ਸੁਲਤਾਨਾ।

ਉਮਤ ਸਭ ਮੁਹੈਮਦੀ ਖਪ ਜਾਇ ਮੈਦਾਨਾ।

ਸਨਤ ਕੋਇ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਕੈਥਣ ਤੁਰਕਾਨਾ।

ਭੈਣੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਾਗਿਆ, ਹੋਰ ਝੂਠ ਜਹਾਨਾ।

“ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸੀਤਾਂ ਆਦਿ ਨਿਰਜਿੰਦ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬੈਦ ਕਰ ਦਿਉ। ਪਾਂਧੇ, ਪੀਰ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਭਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਂਡੋ। ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਛੋਟ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲਾਹ ਦਿਉ। ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਾਕਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਬਰ ਕਰਨ ਹਿੱਤ, ਸ਼ਸਤਰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰੋ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿਉ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਧੌਕਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਤਨੇ ਤੌਕੜੇ ਹੋ ਜਾਉ, ਜੁ ਅਜਿਹਾ ਧੌਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੌਬਣ। ਗੁਰੂ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਿਖਣ ਤੇ ਸੈਸਾਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ, ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ

------------------------------- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0)੦61੦1€16।੦000੧੦11.੦।॥

ਭਲ਼ਰਰਰਰਰਜਜਕਰਕਰਰਰਕਕਰਰਰਕਤਫ਼ਤ਼ਫ਼ਤ਼ਫ਼ਫ਼਼- `_ _------------੮੨੮੨-੨੨੨

ਸਿੰਘ, ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸੌਤਾ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਭੈਣੀ (ਸਾਹਿਬ)ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੌਕ ਕਰਕੇ , ਕਿਵੇਂ ਹੋਰਵੇਂ ਗੌਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੌਤ ਤੇ ਝੂਠ ਇਸ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

“ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਅਤੀਤਵ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੌਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿਆ,ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।”

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ ਤੇ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਂਢ ਕੇ ਨਰੋਏ ਬਨਾਉਣਾ ਤਾਂ ਜੁ ਉਹ ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਸੈਗਰਾਮ ਵਿਚ ਵੇਂਡੀ ਤੋਂ ਵੇਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰ ਸੌਕਣ, ਇਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਵਹਿਮ ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਅਡਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੈਗਤ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕੂਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਅਖਾਉਤੀ ਪੂਜਾ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਢੇਰੀ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ ਰਿਆਸਤ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹੁਣ ਤੌਕ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਸਿੰਧ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੈਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੌਕਰਵਰਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਨ-

“ਉਨੀ ਸੌ ਸਤਾਰਵਾਂ,

ਮੁਤਾਬਿਕ 1860 ਈ.ਆਇਆ ਚੜ੍ਹਕੇ ਸਾਲ

ਸਿਖੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ , ਫੈਲੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ

ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੁਣ , ਲਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਭੀਰ

ਇਕ ਆਇਆ ਇਕ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਚਲਦਾ ਪਿਆ ਵਹੀਰ

ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਮਤ ਪ੍ਰਚਾਰ

ਝਾੜ-ਝਾੜ ਵਿਚ ਗੂਜਦੀ, ਧੁਨੀ ਸਤਿ ਕਰਤਾਰ

ਜਾਗਤ ਜੋਤੀ ਜਪਣ ਦਾ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਦਸ਼ਮੇਸ਼

ਪਰ ਭੁਲ ਗਏ ਸਿਖ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਮਤ ਦੀ ਰੀਤ

ਪੀਰ-ਖਾਨੇ ਕੀ ਮਕਬਰੇ, ਕੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਥਾਨ

ਜਿਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੀਏ, ਸਭ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰਧਾਨ

ਅਸਲੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ, ਸੀ ਗੁਰੂ ਮੌਤ ਦਾ ਵੱਲ

ਕਰ ਅਰਦਾਸਾ ਖਾਲਸੇ, ਲਿਆ ਗੁਰਮਤਾ ਧਾਰ

ਏਨਾਂ ਦਾ ਇਸ ਜਾਲ ਤੋਂ, ਕਰ ਦਈਏ ਨਿਸਤਾਰ

ਮੜ੍ਹੀ ਮਸਾਣਾਂ ਢਾਹ ਕੇ, ਕਰੀਏ ਸਾਫ ਮੈਦਾਨ

ਮਨ-ਮਤ ਦਿਲਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਗੁਰਮਤ ਕਰੇ ਸਥਾਨ

ਤੋੜ ਦੇਵੀਏ ਕੁਫਰ ਦਾ , ਜੋ ਇਹ ਤਣਿਆਂ ਜਾਲ

ਧਰਤੀ ਕਰੀਏ ਪਧਰੀ , ਢਾਹ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮਾਲ

ਮਾਈ ਦਾ ਥਾਂ ਜਰਗ ਦਾ, ਗੁਗਾ ਮੜ੍ਹੀ ਛਪਾਰ

ਹਦਰ ਸੇਖ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ , ਕਰ ਦੇਣਾ ਮਿਸਮਾਰ

ਔਲਾ ਯਾਰ ਦੀ ਖਾਨਗਾਹ, ਤੇ ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਟੋਲ

ਪੀਰ ਖਾਨੇ ਤੇ ਮਕਬਰੇ , ਦਿਤੇ ਥਲ ਪਥੱਲ

ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ,ਮਾੜੀ ਗ੍ੌੌਂਗਾ ਪੀਰ

ਪੀਰ ਅਖੌਤੀ ਦੇਸ ਦੇ , ਕੀਤੇ ਸਿਧੇ ਤੀਰ

ਸ਼ਰਧਾ ਉਡੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਅਵਾਮ

ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਢੋਠਦੇ ਕਿਵੇਂ ਤਮਾਮ?

ਕੋਈ ਨਾ ਰਿਹਾ ਕੁਫਰ ਦਾ, ਜੇਹਾ ਗੜ੍ਹ ਸਥਾਨ

ਜਿਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਖਾਲਸੇ, ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਦਾਨ

ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਇਹ ਕੂਕਿਆਂ ਦੀ ਕਾਰ

ਗੋਰਾ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੈਬਦਾ, ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਪੁਚਾਰ

ਉਹ ਚਾਂਹਦਾ ਸੀ ਮੇਟਣਾ, ਜੋ ਸਾਜੀ ਕਰਤਾਰ

ਉੱਘੇ-ਉੱਘੇ ਸਿਘ ਸਭ, ਫੜ ਕੇ ਲਏ ਸੈਭਾਲ

ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਬੂਤ ਦੇ , ਦਿਤੇ ਜਿਹਲੀਂ ਡਾਲ”-

ਗਿਆਨੀ ਕਾਹਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੰਗਲ ਵੌਡਾ ਪਾਸ ਪੌਖੋਵਾਲਾ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਸੈਨ 1885 ਈ. ਵਿਚ ਕੋਈ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੂਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਸੈਗਾਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਅਗਵਾਹ ਵੀ ਸਨ। ਸੈਨ 1914 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀ ਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿਧ ਰਚਨਾ, “ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਵਿਚ “ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਗੌਰਾਂ ਢਾਹੁਣ” ਦਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਇਉਂ” ਕਾਨੀ ਬੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ-

ਬੈਠ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ,

ਸਾਰੇ ਖਾਲਸੇ ਤਾਂਈ ਸੁਣਾਵੰਦੇ ਨੇ।

ਮੜੀ ਗੋਰ ਤੇ ਮਕਬਰੇ ਪੀਰ ਖਾਨੇ,

ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਢਹਾਵੰਦੇ ਨੇ।

ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਮਾਧ ਤੇ ਖਾਨਗਾਹ ਜੋ,

ਵਰਿਆਮ << ੬0-------------- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/061੦1€16੦00/੧੦11.੦।॥

ਥਾਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਫਾ ਕਰਾਵੈਦੇ ਨੇ। ਭੈਰੇਂ ਭੂਤ ਮਸਾਣੀ ਦੇ ਥਾਨ ਜਿੰਨੇ, ਮਾੜੀ ਗੌਗੇ ਦੀ ਅਲਖ ਚੁਕਾਵੇਦੇ ਨੇ। ਦੁਵਤਾ ਪੜੋ ਨ ਹਰੀ ਬਿਨ ਹੋਰਪੂਜੋ, ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਗਰੈਥ ਅਲਾਵੰਦੇ ਨੇ।

ਦਸਾਂ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਸੁਫਲਾ, ਮਟ ਮੜ੍ਹੇ ਮਸਾਣ ਢਹਾਵੇਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਕੇ, ਗੀਦ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਬਣਾਵੰਦੇ ਨੇ।

ਫਲ ਮਿਲੂਗਾ ਭੋਗ ਦਾ ਰੋਬ ਪਾਸੋਂ,

ਮੜੀ ਇਕ ਜੋ ਢਾਹਿ ਢਹਾਵੇਦੇ ਨੇ।

ਇਕ ਦੋ ਤੇ ਤਿਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਤਾਂਈ,

ਪੰਜਾਂ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਤਾਵੇਦੇ ਨੇ।

ਜੀ ਦੀ ਮਨਤਾ ਬਹੁਤ ਸੈਸਾਰ ਕਰਦਾ,

ਓਹਦਾ ਪੰਜ ਅਖੋਡ ਫਰਮਾਂਵਦੇ ਨੇ।

ਹਨੇਰ ਜਗਤ ਦਾ ਦੂਰ ਹਟਾਵੰਦੇ ਨੇ।

ਗਾਹ ਵਾਂਗ ਪੌਕੇ ਗਿਰ ਜਾਵੰਦੇ ਨੇ॥21॥'

ਸੈਨ ੧936 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਗੁਲੀ ਕਲਾਂ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੈਂਤਾਂ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਕਿੱਸਾ, “ਸਤ ਖਾਲਸਾ” ਐਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕਵੀ ਜੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ-

“ਬੁਤ ਪੀਰ ਖਾਨਾ ਭੈਰੇਂ ਅਤੇ ਗੌਗਾ,

ਕੋਈ ਪੂਜਣੀ ਮੜ੍ਹੀ ਮੁਨਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਭਵਾਂ ਮਿਲਣ ਹਕੂਮਤਾਂ ਬੜੇ ਅੰਧੇ,

ਕਰਨੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਸ੍ਕਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਲੀੜਾ ਨ ਬਦੇਸੀ ਕਦੇ ਭੁਲ ਪੌਣਾ,

ਰੈਗੀ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਕਦੇ ਦਸਤਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਕਾਮੀ ਬਹੁਤ ਲੋਭੀ ਬੰਦਾ ਕੌਮ ਘਾਤੀ,

ਬੇਈਮਾਨ ਬਣਾਵਣਾ ਯਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਕੁਠਾ ਮਾਸ ਸ਼ਰਾਬ ਨ ਜੈਜ਼ ਪੀਣੀ,

ਨੜੀ ਮਾਰ ਕਰਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਧੀਰ ਮੌਲੀਏ, ਕਰਨਾਂ ਏਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਅਪਨੀ ਇਸਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੈਰ ਤ੍ਰਿਯਾ,

ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਭੀ ਭੋਗਨੀ ਨਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਸੂਾਸ ਸ਼ੂਸ ਜਪਣਾ ਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ,

ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਭੀ ਦੇਣਾ ਵਿਸਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਨਾਮਧਾਰੀਆ ਸਿੰਘ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘਾ,

ਕਰੇ ਕੋਈ ਭੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਕਾਰ ਨਾਹੀਂ”

ਜੁਲਾਈ 1863 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 1867 ਈ. ਤੌਕ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 3 ਜੂਨ 1863 ਈ. ਨੂੰ ਖੋਟੇ (ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਅਨੰਦ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਸਮੇਂ, ਬਾਗੀਆਨਾ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ, ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਜ਼ਰਬੈਦ ਰੌਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੂਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਆਸਥਾ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਫੀ ਤੋੜ ਫੋੜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਮੁਕਦਮੇ ਵੀ ਚਲੇ , ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। 20 ਜਨਵਰੀ 1868 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਆਈ.ਜੀ. ਦੇ ਸਕੌਤਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ” ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ਼ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੇਖਵਾਂ ਪਿੰਡ ਥਾਣਾ ਮੁਰੀਦਕੇ ਦੇ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮਧਾਰੀ ਨੂੰ ਦੋ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋੜਣ ਕਾਰਨ, ਦੇ ਸਾਲ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਕੋਠੀ ਬਦੀ ਸੀ ਤੇ ਪੰਝੀ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਥਾਣਾ ਡੇਹਲੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਛਪਾਰ ਵਿਚ, ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੇਜਰ ਪਰਕਿਨਜੁ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ 22 ਕੂਕਿਆਂ ਦੇ ਦਲ ਨੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਆਸਥਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤੋੜ ਭੰਨ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਪਕੜੇ ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫਤੇ ਬਾਦ ਖਟੜੇ ਕੋਸੇ” ਪਿੰਡ ਥਾਣਾ ਡੌਹਲੋਂ ਵਿਚ, ਚਾਰ ਕੂਕਿਆਂ ਨੇ 22 ਮਟੀਆਂ ਜੋ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਸਨ, ਤੋੜ ਦਿੰਤੀਆਂ। ਇਹ ਕੰਮ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੰਘਾਂ, ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਬਸਾਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੋ ਅਗਵਾਹ ਭੁਗਤੇਂ। ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੇ-ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਤੇ ਦਸ-ਦਸ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾਂ ਨਾਂ ਭਰਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਹੋਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬਾਅਦ ਖੋਨਾ ਥਾਣਾ ਦੇ ਪੁਨੌਂਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਚਾਰ ਕੂਕਿਆਂ ਮੇਘ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਜੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ

ਫਰਿਆਮ --------------%੦ਇ੮----------- ੮੨੦੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16।੦00/੧੦11.੦।॥

(ਚਾਰੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੰਘਾਂ) ਨੇ ਔਧੀ ਰਾਤ ਇਕ ਮੜ੍ਹੀ ਚਾਰ ਕਬਰਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਪੀਰਖਾਨੇਂ ਦੀ ਤੋੜ ਭਨ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਜਿਤਨੀ ਸਜ਼ਾ ਭਗਹਤਣੀ ਪਈ।

ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਫਰਵਰੀ 1867 ਈ ਵਿਚ ਸੂਬਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਮੈਂਜ਼ੀਜ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕੂਕਿਆਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਠਾਕੁਰ ਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਸੈਬੈਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਪਾਸ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਈਆ ਥਾਣੇ ਦੇ ਮੌਲੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਕੂਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ, ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤੋੜ ਫੋੜ ਬਦਲੇ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਕੌਕੜ ਦੇ ਕੂਕੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭੂਪ ਸਿੰਘ ਉਪਰ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੌਗੇ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਂ ਲਈ। ਕੌਕੜਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕੂਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੀਜੀ ਹੋਈ ਤੌਬਾਕੂ ਦੀ ਫਸਲ ਉਜਾੜਨ ਦਾ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਅੰਮਿ੍‌ਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਾਰੇ ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਤਾੜਨਾ ਕਰ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਰਾਮਸੇ ਨੇ ਨਿਗਾਹੇ ਦਾ ਥਾਨ ਕੂਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਅਫਵਾਹ ਹੀ ਸੀ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਕਿਨਚੈਂਟ ਵੱਲੋਂ, ਠਾਕੁਰ ਦੁਆਰੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਚੁਰਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਕੂਕਿਆਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪਿੰਡ ਠੇਠਰ ਕੇ ਵਿਚ ਕੂਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਕੈਧ ਡੇਗੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰੀਕਾਰਡ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਵਾਲ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਭਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਖਾਵਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਕਬਰੇ ਡੇਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰੀਪੋਰਟ ਸੀ। ਕੂਕਿਆਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆਪਸੀ ਕਿੜਾਂ ਕੈਢਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ।'

ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਾਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਆਈਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ

੧੦/)61੦1€16।੦000੧੦11.੦।॥

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੌਲਣ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਖੀ ਵਿਚ ਨਿਘਾਰ ਆ ਚੁਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਰਜਿਤ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ, ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਚੜਾਉਂਦੇ ਆਮ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੂਕਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਕੇ ਭੋਲੀ ਭਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੌਸੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਹੀ ਚੌਲਣ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਿਵੇਂ ਮਨਾਸਿਬ ਸਮਝਣ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਸਰਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਵਜਾ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬੋਧੀ ਨਜ਼ਰਬਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ , ਕੂਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਸਰਕਾਰ ਐਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਦਰਜ਼ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਬੌਡ ਤੀਰਥ ਨਾਂ ਦੇ ਹਰੀਪੁਰ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ) ਪਿੰਡ ਦੇ ਤਲਾਬ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸਮੇਂ, ਅਕਤੂਬਰ 1876 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਵੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਪੋਥੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਐਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ, ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ੂਵੇਂ ਦੇ “ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ' ਪ੍ਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ (ਨਾਮਧਾਰੀ) ਸੈਤ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 1861-62 ਈ. ਵਿਚ ਵੇਂਧਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਆਸਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ, ਮਸੀਤਾਂ ਮਕਬਰਿਆਂ ਦੀ ਤੋੜ ਫੇੜ ਅਤੇ (ਕੂਕੇ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਊਆਂ ਦੀ ਰੌਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀ, ਰੋਗੂਨ ਵਿਚ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਰੋਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੌਕ ਪੁਚਾਈ ਸੀ ਤਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ-

ਸੇ ਭਾਈ ਮੜੀਗੋਰ ਦਾ ਜੋ ਹੁਕਮ ਥੀ ਢਾਹੁਣੇ ਦਾ ਸੋ ਤਾ ਤੁਸਾ ਦੀ ਹਥੀ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਭਾਈ ਏਤਨੇ ਬਚਨ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸੈਗਤ ਦੇ ਜੋ ਦਰਸਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਸੋ ਬੀ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਏ। ਸੋ ਭਾਈ ਈਸਰਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸਤਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾ ਉੱਤੇ ਸਿਦਕ ਭਰੋਸਾ ਰਖੇ ਸਾਰੀ ਸੈਗਤਿ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਛ ਬਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਬਡਾ ਛੋਟਾ ਕਾਰਜ਼ ਸਹਿਜੇ

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

ਈ।..(ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਨੰ: 5)

ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮਾ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੂਬਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਥਰਾਜ, ਸੈਦਰ ਸਿੰਘ ਕਲੈਹਰੀ (ਮਾਨਸਾ), ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖੋਟੇ (ਮੋਗਾ), ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੁਚਾਲਾ, ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਮਾਈਸਰ ਖਾਨਾ (ਬਠਿੰਡਾ), ਉਤਮ ਸਿੰਘ ਰਾਇਸਰ (ਬਰਨਾਲਾ), ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੈਦੋਕੀ (ਮੋਗਾ) ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਬਾਜਾਖਾਨਾ (ਫਰੀਦਕੋਟ) ਜੈਤਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਘਣੀਆ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਗੁਮਟੀ, ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਜੋਗੇ ਦਾ, ਜੀਊਣ ਸਿੰਘ, ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਉੱਭੇਦਾ, ਆਕਲੀਏ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ, ਪਿੱਥੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਿੰਘਾਂ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭੇਖ ਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਡੇ ਚੁਂਕਣ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਸਾਰੇ ਪਰਕਰਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੌਡਾ ਕਾਰਜ, ਕੂਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਕੋਲ, ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਟੋਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਟੌਲ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ , ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੰਖ ਈਸਾਈਂ ਸਭ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਚੈਮਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦਾ ਥਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿਚ ਵੌਡੀ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ-

“ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੀਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਉਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰ, ਲਖ ਦਾਤਾ, ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਧੌਂਕਲੀਆ ਆਦਿਕ ਪ੍ਸਿੰਧ ਹਨ। ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਉਂ ਸੈਯਦ ਅਹਿਮਦ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਬਗਦਾਦੀ ਦਾ ਪੌਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਬਾਪ ਸਿਆਲਕੋਟ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਜੋ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ 12 ਮੀਲ ਪੂਰਵ ਹੈ, ਸੈਨ 1220 ਨੂੰ ਅਬਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰਖਾਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨੀਏ ਪੀਰਖਾਨੇ ਜਮਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਰ ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹਾਉਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਖ ਭੇਟਾ ਰੋਟ ਹੈ। ਇਹ ਵਡੀ ਰੋਟੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਸਵਾ ਮਣ ਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨ ਤਪਾਕੇ ਪਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਚੋਪੜ ਕੇ ਪੀਰ ਔਗੇ ਅਰਪਦੇ ਹਨ। ਭਿਰਾਈ (ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ) ਦਰੂਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਰੋਟੀ ਆਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਪਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਨਗਾਹੇ ਪਿੰਡ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ) ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਈਸਵੀ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਬੀਬੀ ਬਾਈ ਦੀ ਕਬਰ ਭੀ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਉਲਾਦ ਪੂਜਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ 1650 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਦੀ ਹੈ।

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

ਨਗਾਹੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪੀਰ ਖਾਨਾ ਧੈਂਕਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ (ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਪਾਸ) ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੀਰ ਦਾ ਨਾਉ ਧੋਂਕਲੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”'

ਐਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ 1850 ਈ. ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਪਰੈਸ ਵਿਚ ਬੂਲੇਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ-“ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੋਗਰਾਫਥਾਈ ਤਵਾਰੀਖ” ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ “ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ' ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿਚ ਬਜੀਰਾਬਾਦ (ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। “ਬਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਨਬਾਬ ਬਜੀਰ ਖਾਂ ਦਾ ਬਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਔਤ ਬੋਸਦਾ ਸੀ, ਜਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖਰੂਦ ਚੌਕਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬੈਰਾਨ ਹੋਈ, ਤਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬੀ ਉਜਾੜ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲੱਭਾ, ਉਸਨੇ ਇਸਦੇ ਬਸਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ।...ਇਸ ਵੇਲੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਘਰ ਅਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਟ ਆਬਾਦ ਹੈ।...ਐਤ ਸ਼ਹਿਰੇਂ ਦੇ ਕੋਹ ਇਕ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨੂੰ ਧੌਂਕਲ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਹੇਠ ਇਕ ਢਾਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੌਖਣ ਦੇ ਦਾਉ ਲੌਕੜੀ ਦੇ ਥੋਮਾਂ ਪਰ ਇਕ ਮਸੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੇਖ ਰਾਊ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਹਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਸਰਵਰ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਉਥੇ ਪਰਸਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਣਪੜ੍ਹ ਲੋਕ ਉਸ ਪਰਮਹੈਸ ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਪਤੀਜ ਧਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਫਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਢੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਲਕ ਜਾਹਰਾ ਕਾਫਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਕਰਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਸੋ ਉਸ ਪਰਮਹੈਸ ਤੋਂ ਮੋਗਦੇ ਹਨ; ਬਲਕ ਉਹਨੂੰ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।”

ਹਾੜ ਸੁਦੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਧੈਂਕਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਭਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਧੌਂਕਲ ਵਾਲੋਂ ਪੀਰ ਨੂੰ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਜਾਂ “ਯਾਰਵੀਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ” ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਘਸੀਟਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਚਾਚਾ, ਕਰੀਵਾਲੇ 1960 ਈ. ਦੀ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਝੋਂਬਰਾਂ (ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ) ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ, ਨਾਮਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਧਰ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਕਛਹਿਰਾ ਤਾਂ ਪਹਿਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਆਖਰੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਔਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਨਾਖੇ ਹੋ ਗਏ। ਮੌਜੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖੂਡੀ ਖੜਕਾ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਭਜਨ ਉਹ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਸੀ-“ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਹਾਂ ਵੇ, ਗੁਰੂ ਹਰੀ

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

_।੬੦੧੦੧੦1੯॥6॥੦0॥ਇ੦7੧੦।( ੮੦੧

ਸਿੰਹਾਂ ਵੇ (ਗੁਰੂ) ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਹਾਂ ਵੇ “ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਉਹ ਅਵਾਜ਼ਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਾ ਝੋਰਾ ਝੁਰਦੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ-“ਚੁੰਕ ਲੈ ਓ ਹੁਣ ਯਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਲਿਆ!” ਇਹ ਸੀ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ ਲੋਕ- ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ!

ਇਸ ਟੋਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਦੇ ਕੂਕੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਏ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੈਤ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1881 ਦੀ ਮਹੌਤਵਪੂਰਨ ਕੂਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੂਚੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਮਹੈਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਲੌਧਾ ਮੌਲ, ਕਿੱਤਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਭਾਵ ਇਕੋ ਕਿੱਤਾ ਸੀ, ਕੂਕਾ ਪਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਸੈਤਪੁਰਾ ਥਾਣਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਸਾਫ, ਖੋਬੀ ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਤਿਲ, ਸਜੇ ਭਰਵੋਟੇ ਤੇ ਫੋੜੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਲੰਬਾ ਕਰੜ ਬਰੜਾ ਦਾਹੜਾ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਭਜਨ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੌਖਦੇ ਸਨ। ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਕੂਕਾ ਪਰਚਾਰਕ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜੂਨ 1879 ਈ. ਵਿਚ ਐਮਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਨੇਕ ਚਲਨੀ ਭਾਵ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁਂਧ ਬਾਗੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬਾਗੀਆਨਾ ਪਰ ਨਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਵੀ ਮੋਗੀ ਸੀ।”

ਪਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥਾਣਾ ਡਸਕਾ ਵਿਚ ਗਲੋਟੀਆਂ ਕਲਾਂ ਤੇ ਗਲੋਟੀਆਂ ਖੁਰਦ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪਿੰਡ ਸਨ। ਗਲ੍ਹੋਟੀਆਂ ਖੁਰਦ ਵਿਚ ਛੇਵੀਂ ਅਤੇ ਸਤਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਚਰਨ ਪਏ ਸਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲ੍ਹੋਟੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਗਲ੍ਹੋਟੀਆਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਿਸਤਰੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਤਰ, ਲੌਖਾ ਸਿੰਘ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲਾ ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਗਿੱਲ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਰਸ ਕੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੈਗਤ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਬਤ ਦਸ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਪੁੰਤਰਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਬੇੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਮ ਸਫਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਦਿਨ ਸੈਤ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਘੋੜੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਟੋਲ, ਲਾਹ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੁ ਕੁਫਰ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸੈਤ ਜੀ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਸੋਦਣਗੇ, ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਸਿੰਘ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਗੇ।

ਹਾੜ ਸੁਦੀ ਦਸਵੀਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਇਕ-ਇਕ ਟਕੁਆ ਹੌਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੌਲ ਪਏ ਜਿੱਥੋਂ ਧੌਂਕਲ ਕੋਈ ਤੀਹ ਪੈਂਤੀ ਕੁ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਪੈਂਡਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਔਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ, ਜਦੋਂ ਹਜਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਖ਼ਲਕਤ, ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਸੌਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਾ ਮੋਰਚਾ ਮੌਲਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੁਆਰ ਟੋਲ ਤੋੜਨ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਸੈਤ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਸਨਖੋਤਰਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਹੈ- ਤਖਤਪੋਸ਼ ਉੱਤੇ , ਪੈਰਾਂ ਪਰਨੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਦੂਸਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਖਲੋਕੇ ਟੋਲ ਵਾਲੇ ਸੈਗਲ ਨੂੰ ਮਰੋੜਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਤੀਸਰੇ ਨੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਐਸਾ ਸਫਾ ਜੋਗ (ਟਕੂਆ) ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਟੌਲ ਸੈਗਲ ਨਾਲੋਂ ਇਜ ਟੁਟਿਆ ਜਿਵੇਂ ਵੇਲੇਂ ਨਾਲੋਂ ਕੌਂਦੂ ਟੁਂਟਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਸੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾਈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਨਾਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ ਜੋ ਹਜਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੌਤੇ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੰਘ ਟੋਲ ਨੂੰ ਰੇਹੜ ਕੇ ਖਾਨਗਾਹ ਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਆਏ। ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਟੌਲ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਤੇ ਲੌਦ ਕੇ ਡੌਂਸਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਠਠਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵੇਂਡਾ ਦੇਗਬਰਾ ਬਨਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੇਗ-ਬਰਾ ਔਜ ਵੀ ਸਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਮੋਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਖਾਨਗਾਹਾਂ ਗੋਰਾਂ ਤੇ ਸਮਾਧਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ ਉਸ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਲੌਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਉਤੇ ਸਰਕਾਰ ਐਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਕਾਬੂ ਨਾ ਪਾ ਸਕੀ।”“

ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਰੈਕਾਰਡ ਹੋਏ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੈਤ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਘੋੜੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਟੌਲ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਪਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

“ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਟੌਲ ਢਾਹਿਆ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਨੇ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮੯

੧੦/)੦61੦1€16੦000੧੦11.੦॥॥

| ੨੨. ਰਾ (੮੨ ਤਾ ਰਣ

ਕੈਦ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਕੋਟੀ ਕਬਰਾਂ ਢਾਹੀਆਂ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੌਕ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਹੀਆਂ...। ਮੁੜਕੇ ਔਗ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ, ਕਬਰ ਢਾਹ ਸੋਂਟੀ। ਕਈ ਹੋਰ ਜਗ ਢਾਹੀਆਂ। ਇਹ ਰੂਹਾਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਣ, “ਬਈ ,ਸਾਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਓ।”

ਭਗਤਾਂ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੇ।”

ਰੂਹਾਂ ਆਖਿਆ, “ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸੇਕ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।”

ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਟੌਲ ਬਾਬੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਘੋੜੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਬਾਬੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਤੇ ਹੋਈ, ਸੇਠ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦੇ ਤੇ, ਪਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਗਰੋਂ ਉਹ (ਬਾਬੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ) ਸਨ। ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ-ਪੜ੍ਹਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਮਖੌਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਏ, ਇਹ ਕਿਧਰ ਚਲੇ ਨੇ ਕੂਕੇ?

“ਚਲੇ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਚਲੇ ਨੇ ਘਰ।”

“ਉਹਨੂੰ ਤੇ ਫੇਰ ਉਜਾੜ ਦੇਣਗੇ ਔਜ।”

ਦਸ ਵੀਹ, ਪੰਝੀ ਜੁ ਗਏ-ਘਰ। ਬਾਬੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੈਨ 'ਚ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ, ਪੌਛਦੇ ਨੇ, “ਕੀ ਆਖਿਐ? ” ਬਾਬੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ”, ਜਾਹ ਓਏ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ-ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਹ ਕੀਤਾ।”

ਨਾਮਧਾਰੀ ਜਿਹੜੇ ਇਥੇ (ਬੈਕੋਕ-ਥਾਈਲੈਂਡ) ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਬੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੇ ਆ ਕੇ ਇਥੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਆ ਕੇ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾੜੀ ਖਿੜੀ। ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੌਲਾਂ ਹਨ।

ਉਹ ਬਾਬਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੰਦਰਾਂ ਕੋਹ ਤੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇ ਰਾਤ ਔਧੀ ਜਾ ਕੇ ਧੌਂਕਲ ਦੇ ਟਲ-ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਏਹ ਦਸਿਆ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ-ਰੌਣਾ ਜਿਹੜਾ ਵਿਚ ਖੜਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਉਹਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਥਲੇ ਉਹਦੇ ਘੋੜੀ ਖੜੀ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਟਕੂਏ ਨਾਲ ਵੇਂਢਿਆ ਸੈਗਲ ਨੂੰ, ਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਕੋਹ ਰਾਤ-ਰਾਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ-ਲੈ ਕੇ ਟੌਲ। ਉਹ ਟੋਲ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਮੈਂ ਦੇਖਿਐ-ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ-ਉਹਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੇਗਚਾ ਬਣਿਆ ਏਡਾ ਸਾਰਾ ਵੱਡਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੰਗਰ 'ਚ ਦਾਲਾ ਰਿੰਝਦਾ ਰਿਹਾ।”-

ਸੇਠ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਿੰਡ ਫਿਲੋਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

ਰਿ # ੦੧ ੨

੧੦/061੦1€16।੦00/੧੦।1.੮੦।॥

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸੀ। ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਇਹ ਟੋਲ ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਸਵਾ ਮਣ ਪੌਕਾ ਵਜ਼ਨੀ ਸੀ। ਸੈਤ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਛਮੀ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਜਾਬ ਵਿਚ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਛੋਟੀਆਂ ਗਲ੍ਹੋਟੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਭਰਾ ਨਾਮਧਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੌਤਰ ਰਹੇ ਡਾ. ਧਿਆਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਮੇਸ਼ ਨਗਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸਨ। ਸੈਤ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣਕੇ, ਸੈਤ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਸਨਖਤਰਵੀ ਹੋਰਾਂ ਸਤਿਜੁਗ ਦੇ ਪਰਦੇਸ ਗਮਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਐਕ, 1972 ਈ. ਵਿਚ “ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਟੌਲ” ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਰੌਚਕ ਵਾਰਤਾ ਵੀ ਪਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਵਾਰਤਾ ਵਿਚ ਟੌਲ ਨੂੰ ਭੈਨ ਕੇ, ਦੇਗਬਰਾ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਸਕੇ ਦੇ ਠਠਿਆਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬੁਲਾਕੀ ਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਠਠਿਆਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਬੁਲਾਕੀ ਸ਼ਾਹ ਤੈਨੂੰ ਟੋਲ ਨੂੰ ਭੈਨਣ ਲੋਂਗਿਆਂ ਡਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੌਗੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਜੁਆਬ ਸੀ-“ਬਾਬਾ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਘੁਰਨੇ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਟੌਲ ਕੌਢ ਲਿਆਏ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਂਦਿਆ ਕੀ ਭਾਰ ਹੈ।”' ਢਾਹੁਣੀਆਂ ਪੈਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁੰਕੀਆਂ ਮਨਾਉਤਾਂ ਛੋਡਣੀਆਂ ਪੈਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਨਵੇਂ ਜੁਗ ਦੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ ਜਾਣ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਕੈਕਣ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-

“ਪੀਰਨ ਤੇ ਔ ਫਕੀਰਨ ਤੇ ਕੋਊ

ਕਾਮ ਨ ਸੌਰਤ ਹੈ ਕਲ ਮਾਹੀ।

ਹੋਇ ਹੈ ਕਾਜ ਬਿਲੰਬ ਬਿਨਾ,

ਜਬ ਸਿਖਨ ਪਹਿ ਅਰਦਾਸ ਕਰਾਹੀ।”

ਸੋ ਆਸਥਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੂਕਾ ਕਾਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸਨ। ਧੈਂਕਲ ਦਾ ਟੌਲ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਤ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਸਵਾਰ ਸਨ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

(1) ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ., ਲੇਖ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੂਕਾ, ਪੁਸਤਕ “ਪੰਚ ਨਦ”, 2009 ਈ. ਸੈਪਾਦਕ, ਜੈ ਤੇਗ ਸਿੰਘ ਅਨੰਤ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਐਮਿਤਸਰ, ਸਫਾ 69- 70

(2) ਸੈਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੌਕਰਵਰਤੀ, ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ- ਮਾਲਵੇਂਦੁ, ਕਾਂਡ-13, ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਗੌਰਾਂ ਢਾਹੁਣੀਆਂ ਸਫ਼ਾ 130-32

ਦਸਬਰ-੨੦੧੮

(3) ਸੈਤ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੰਗਲ ਵਾਲੇ, ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, (ਸੈ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਜੀਆ ਨੱਥਾ), ਦੂਜੀ ਛਾਪ, 2014, ਸੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਫਾ 27-28

(4) ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਗੁਲੀ ਕਲਾਂ, ਸੈਤ ਖਾਲਸਾ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਹਰੀ ਪ੍ਰੈਸ, 1936 ਈ. ਸੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਫ਼ਾ 12

(5) ਭਾਈ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਰੀਬੈਲਜ਼ ਅਗੇਂਸਟ ਦਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੂਲ, (ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਦਾ ਕੂਕਾ ਸਿਖਜ਼), ਸਫ਼ਾ 72 ਤੋਂ 75

(6) ਸ੍ਰ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ (ਸੈਪਾਦਕ), ਕੂਕਾ ਮੂਵਮੈਂਟ, ਫਰੀਡਮ ਸਟਰਗਲ ਇਨ ਪੰਜਾਬ, ਸਫਾ 289

(7) ਸਰ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੈਪਾਦਕ), ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਪਹਿਲੀ ਛਾਪ,ਸਫਾ 138-39

(8) ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਗਰ , 1990, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਸਫਾ 220-21

(9) ਬੂਲੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੋਜਾਬ ਦੀ ਜੋਗਰਾਫਯਾਈ ਤਵਾਰੀਖ

ਭੂਮਿਕਾ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ, 2007, ਲੋਕ ਗੀਤ ਪਰਕਾਸ਼ਨ, ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਸਫਾ 109-10 (10) ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੈਪਾਦਕ), ਕੂਕਾਜ਼ ਆਫ ਨੋਟ- 1881 ,ਸਫਾ 118-19 (11) ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ “ਸਨਖੋਤਰਵੀ', ਸੀ ਨਾਨਕ ਰਾਜ, 1997 ਈ.,ਸੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਫਾ 232 (12) ਪ੍ਰਿ. ਬੇਐਤ ਕੌਰ (ਸੈਪਾਦਕ), ਲਾਲ ਏਰਿਰਤਨ, ਭਾਗਕ , (ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਉਪਦੇਸ਼), ਸਫਾ 345-46 (13) ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਸਨਖਤਰਵੀ, ਕਹਾਣੀ, ਧੌਂਕਲ ਦਾ ਟੌਲ, ਸਤਿਜੁਗ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ ਗਮਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਐਕ, 1972 ਈ, ਸੀ ਜੀਵਨ ਨਗਰ (ਹਿਸਾਰ), ਸਫਾ 139-153 ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕ: ਕਰੀਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਸਿਰਸਾ-125075 (ਹਰਿਆਣਾ) 99963-71716

ਰਿਪੋਰਟ

ਨਾਮਧਾਰੀ ਪਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਸੀ ਜੀਵਨ ਨਗਰ ਵੱਲੋਂ 22 ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਪਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਪਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਨਰਿਦਰ ਸਿਘ ਵਿਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਸਕੱਤਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿਘ ਭਿਡਰ ਨੇ ਬੜੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਬਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿਘ ਜੀ ਸਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਵੀ ਸੱਜਣਾ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ: ਸਰਵ ਸੀ ਮਾ. ਅਮਰੀਕ ਸਿਘ, ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿਘ ਬਾਜਵਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ; ਸਵਰਨ ਸਿਘ ਚੀਮਾ , ਪੂਰਨ ਸਿਘ ਨਿਰਾਲਾ , ਕਰਨੈਲ ਸਿਘ ਅਸਪਾਲ , ਸਾਧੁ ਸਿਘ ਕਿਸਾਨ ,ਜਸਵੀਰ ਸਿਘ ਮੌਜੀ , ਹਰਭਜਨ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਪਰਵਾਨਾ , ਗੁਰਮੇਲ ਸਿਘ ਹੈਸ , ਬੇਅਤ ਸਿਘ ਸੋਖਲ, ਸੂਬਾ ਬਲਵਿਦਰ ਸਿਘ ਝੱਲ, ਸੁਭਾਸ਼ ਸਲੂਜਾ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਸਿਧਰਾ , ਕੁਲਵੈਤ ਸਿੰਘ ਪੈਜੂ , ਪਰਵੀਨ ਸ਼ਰਮਾ , ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਮੇ , ਡਾ. ਜੀ. ਡੀ. ਚੌਧਰੀ , ਭੁਪਿਦਰ ਪਨੀਵਾਲੀਆ , ਸ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ , _ਸਿਦਰ ਕੌਰ , ਜਗਤਾਰ ਰੈਧਾਵਾ,ਗੁਰਭਜਨ ਬੇਪਾਰਾਏ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮਡਲ ਨਰਿਦਰ ਸਿਘ ਵਿਰਕ ਵਾਈਸ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਮਾ. ਅਮਰੀਕ ਸਿਘ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਾਮਧਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਸ.ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿਘ ਬਾਜਵਾ ਪੁਧਾਨ ਨਾਮਧਾਰੀ ਪਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ,ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿਘ ਮਸਤਾਨ ਗੜ੍ਹ, ਡਾ. ਜੀ. ਡੀ. ਚੌਧਰੀ ਸਿਰਸਾ, ਸੂਬਾ ਬਲਵਿਦਰ ਸਿਘ ਝੱਲ ਸੁ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ, ਡਾ ਹਰਜਵੈਤ ਸਿਘ ਪ੍ਰਿਸੀਪਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰੀ ਸਿਘ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਨਗਰ, ਡਾ. ਬੂਟਾ ਸਿਘ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿਸੀਪਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰੀ ਸਿਘ ਕਾਲਜ, ਸ.ਸਵਰਨ ਸਿਘ ਵਿਰਕ ਕਰੀਵਾਲਾ, ਲਖਵਿਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ, ਪ੍ਧਾਨ ਨਾਮਧਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਸੀ ਜੀਵਨ ਨਗਰ

/ਨੈਰਸ਼ਾ, ਹਰਿਆਣਾ, 9416 734506

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/)61੦1€16।੦00/੧੦।1.੦॥॥

-ਸਾਹੁ ਸਿੰਘ ਕਿਸਾਨ

ਮੌਖ ਸੜਕ ਤੋਂ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂਵੇਂ ਬੈਠਾ ਔਸੀ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਨਾਮਧਾਰੀ ਬਾਬਾ, ਨੇੜੇ ਕਮਾਦ `ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਵਾਜ ਸੁਣ ਕੇ ਓਧਰ ਗਿਆ, ਅਗੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਿੰਦਾ ਤੇ ਘੌਦਾ ਕਮਾਦੋਂ ਨਿਕਲੇ-ਘੁਦਾ ਕਹਿੰਦਾ- ਭਿੰਦਿਆ! ਬਾਬੇ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਐ-ਏਹ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਦੇ, ਓਹ ਕਹਿਦਾ-ਨਿਕਲਦਾ ਹੋ-ਵੇਖੀ ਜਾਇਗੀ।

ਬਾਬਾ ਕਮਾਦ 'ਚ ਵੜ ਕੇ ਵੇਂਹਦਾ ਏ, ਬਾਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਬਾਲੜੀ ਸਕੂਲੀ ਵਰਦੀ 'ਚ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ-ਮੂੰਹ 'ਚ ਕੌਂਪੜਾ-ਗੌਲ ਚੁਨੀ ਨਾਲ ਘੁਟਿਆ ਮਰੀ ਪਈ ਏ।

ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦਾ ਏ, ਓ ਬੀਰਿਆ! ਓ ਤਾਰਿਆ !ਸਾਡੇ ਕਮਾਦ 'ਚ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਪਿਐ।

ਮੁੰਡੇ ਆਂਹਦੇ ਹੋਏ , ਬਾਪੂ ! ਤੈਨੂੰ ਭਰੀ ਦੁਪਹਿਰੀਂ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੋਲ ਦੌਸਦਾ ਏ।

ਤਾਰੇ ਚੋਕੀ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ। ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡੋਂ ਨੌਸਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮੁਡੇ ਫੜਾ ਦਿੱਤੇ।

ਏਨੇਂ ਚਿਰ ਚ ਲੰਘਦੀਆਂ ਬਸਾਂ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਚੋਂਕ 'ਚੋਂ ਕਾਫੀ ਲੋਕ ਜਮਾਂ ਹੋ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਮੁਡਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਲੈਂਗੀ, ਲੋਕਾਂ ਆਖਿਆ, ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਪੁਛ ਲਓ। ਬਾਬਾ ਕਹਿੰਦਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਹਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬੈਨ੍ਹ ਦਿਓ ! ਕੁੜੀ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੌਤਾਂ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿਓ। ਪੁਲਿਸ ਕਹਿੰਦੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਜ਼ਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇਵੇਗੀ, ਬਾਬੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੀ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁਰਮ ਵੋਂਧ ਰਹੇ ਨੇ, ਜੈਸਾ ਜੁਰਮ ਹੋਵੇ ਤੈਸੀ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬੇ ਨੇ ਬੌਧੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ 'ਚ ਖੂਡਾ ਮਾਰ ਕੇਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਕਿਹਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ! ਇਹ ਕਤਲ ਸਾਡੇ ਤੇ ਪੈ ਜਾਣਗੇ, ਬਾਬਾ ਕਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਜੀ। ਮੈਂ ਹਰ ਇੰਕ ਥਾਂ ਬਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਾਲੜੀ ਰੋਲ ਕੇ ਮਾਰੀ ਸੀ ਤਿੰਵੇਂ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਨੇ। ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

ਕੂਕਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ

ਬਾਬਾ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜੌਜ ਦੇ ਘਰੇ ਜਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਗੌਲ ਸੁਣ ਕੇ ਜੌਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸਵੇਰੇ ਕਚੈਹਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ! ਵੇਖ ਮੁਤਾਸਰ ਹੋਇਆ ਜੌਜ ਕਹਿੰਦਾ, “ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਦਿਨੇਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।”

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਬਾਬੇ ਮਗਰ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲਾਮ ਡੋਰੀ ਵੇਖ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, “ਬਾਬਾ ਕੌਲਾ ਈ ਐਅਦਰ ਆਵੇ।” ਥਾਣੇਦਾਰ ਹਥਕੜੀ ਲਾਈ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਐਦਰ ਲੈ ਆਇਆ, ਦੋ ਮੁਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਜੌਜ “ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਾ ਵਾਸਤੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੋਗੇ? ”

ਬਾਬਾ ਜੀ “ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਇ-ਕਿਓਂ ਜੋ ਏਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਇਹਨਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ

ਸਾਰਾ ਮੇਰਾ ਈ ਏ।”

ਜੌਜ-ਬਾਬਾ ਜੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੁਆ ਸਕਦੇ ਹਨ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਵੇਲ ਕੀਤਿਆਂ ਕੁਝ ਬਚਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ-ਨਾ ਹੀਂ ਜੌਜ ਸਾਹਿਬ! ਇੰਕ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਈ ਨਹੀਂ ਦੂਸਰੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੱਸੋ ਤਾਂ ਭਲਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ।

ਜੌਜ ਉਮਰ ਕੈਦ ਜਾਂ ਫਾਂਸੀ ਵੀ।

ਬਾਬਾ-ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿਓ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਕਿਓਂ ਜੋ ਮੈਂ 80 ਵਰ੍ਹੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੜੀ ਮੌਜ ਨਾਲ ਜੀ ਲਈ ਏ ਫਾਂਸੀ ਦੋ ਚਾਰ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਕੈਮ ਹੈ। ਇੰਜ ਬਿਨਾਂ ਬੀਮਾਰੀ ਗੋਡੇ ਰਗੜਨੋ' ਬਚ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਹਾਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਣੀਂ ਏਂ, ਕਿਓਂ ਜੋ ਕਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਮੈਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਮੇਰਾ ਐਨ ਪਾਣੀ ਘਰੋਂ ਐਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਤੇ ਇਹ

'ਇ8----------------- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/0੦61੦1€16੦00/0੦11.੦।॥

ਕੰਮਕੀ ਕਰਨਗੇ।

ਜੌਜ-ਦੋ ਚਿੱਤਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤਰੀਕ ਪਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹੌਛਾ ਬਾਬਾ ਜੀ। ਅਗਲੀ ਤੀਕ ਤੌਕ ਸੋਚ ਲਓ!

ਬਾਬਾ-ਨਹੀਂ ਜੌਜ ਸਾਹਿਬ। ਤੀਕਾਂ-ਸ੍ਰੀਕਾਂ ਨਾਂ ਪਾਓ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਕੀਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ-ਇਹ ਕੈਮ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਬੜਦਾ ਏ ,ਛੇਤੀ ਨਿਬੇੜਾ ਕਰੇ।

ਜੌਜ-ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਠੀਕ ਏ ਕੌਲ ਨੂੰ ਆਓ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਜੌਜ ਸਣੇਂ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਜੌਜ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਬਾਬੇ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਦਿਆਂ ਈ ਸ਼ੇਸ਼ਨ ਪੁਛਦੇ, ਬਾਬੇ ਦਾ ਵਕੀਲ, ਬਾਬਾ ਕਹਿੰਦੈ-ਵਕੀਲ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਬੈਦੇ ਨੂੰ ਛੁਡਾਣ ਵਾਸਤੇ ਹੋਂਦੇ ਨੇ-ਮੈਂ ਨਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਾਂ-ਨਾਂ ਰਿਐਤ ਮੈਗਾਂ।

ਸੇਸ਼ਨ- ਬਾਬਾ ਜੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਹੌਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਬਾਬਾ ਰੋਹ ਵਿਚ ਅੱਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੌਜ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਛੇ ਸੌਤ ਮੁੰਡਿਆਂ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਜਿਵੇਂ ਰੋਲ ਕੇ ਮਾਰੀ ਏਂ-ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਜਾਣਦੀ ਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਨੂੰਨ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਐ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਨਬਾਲਗ ਆਖ ਕੇ ਛੋਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਏ, ਬਾਕੀ ਮੁਡੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਖੜ ਬਿੱਲੀਆਂ ਖੇਡਦੇ ਪਏ ਨੇ,

ਸ਼ਿਸ਼ਨ-ਬਾਬਾ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜਾ ਬਦਲਾਵ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਤੇਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਓ ! ੬

ਬਾਬਾ-ਜੌਜ ਸਾਹਿਬ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਹਾਈ ਕੋਟ ਸੁਪਰੀਮ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਚਲੇ ਜਾਓ-ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇ ਆ ਕੇ ਦੋਸ ਦਿਓ ਮੈਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ-ਕੋਈ ਉਜ਼ਰ ਨਹੀਂ _ਕਰਾਂਗਾ-ਮੈਂ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾ ਝੂਠ ਬੋਲਿਐ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਬੋਲਾਂਗਾ।

੨੨੨੨੬

ਸਤਿਗੁਰੁ ਜਗਜੀਤ ਸਿਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਗੀਤ ਜੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਾਡਾ ਲੈਘਦਾ ਏ ਹਰ ਪਲ ਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਦੇ ਬਰੀਰ। ਕਿਸੇ ਕੋਸੇ ਹੈਝੂਆਂ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਏ ਸੋਗਾਤ ਦੇਣ ਯਾਦ ਪਾ ਕੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਹੜੇ ਪੈਰ।

ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ ਇਜ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਏਨਾ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਓਂ ਪਾਈਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਦੀਦ ਦੀ ਸਤਾਵੇ ਭੁੱਖ ਦਾਤਿਆ ਵੇ ਹਉਕਿਆਂ ਦਾ ਰੱਗ ਭਰ ਖਾਈਦਾ। ਤੇਰੀ ਖੈਰ ਮੈਗਦੇ ਰਹੇ ਤੈਥੋਂ ਝੋਲੀ ਅੱਡ ਅੱਡ ਕੈਸਾ ਸਾਨੂੰ ਪਾ ਗਿਓਂ ਤੂੰ ਖੈਰ

ਚਰਨ ਛੁਹਾ ਕੇ ਖੇੜ ਗਿਓਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾਂ' ਦਾਤਾ ਜਿੱਥੇ ਵੇਖੀ ਭੁੱਜਦੀ ਸੀ ਭੈਗ ਵੇ ਦੇ ਗਿਓਂ ਬਹਾਰਾਂ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਉਹਦੇ ਫਿੱਕੇ ਫਿੱਕੇ ਲੱਗਦੇ ਨੇ ਰੈਗ ਵੇ

੦੦ %੫%=

ਜਿਨ੍ਹਾ ਅੱਖੀਆਂ 'ਚ ਤੇਰੀ ਵੱਸੀ ਸੀ ਨੁਹਾਰ ਅੱਜ ਕੋਸੇ ਕੋਸੇ ਹੈਝੂ ਰਹੇ ਨੀ ਤੇਰ

ਉੱਠਦੀ ਏ ਸੈਗਤਾਂ' ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ 'ਚੋਂ ਚੀਸ ਜਦੋਂ ਬਿਰਹਾ ਉਲੈਬਾ ਬਣ ਸਾੜਦਾ ਅਜੇ ਤੀਕ ਘਟਿਆ ਨਾ ਸੇਕ ਵੇ ਫ਼ਿਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾਤਾ ਤੇਰੇ ਹਿਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਹਾੜ ਦਾ ਬਾਜਵਾ ਵਿਯੋਗ ਤੇਰਾ ਸੀਨਿਆਂ ਚ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਸਮਾ ਭਾਵੇਂ ਸੱਕਿਆ ਨਾ ਠਹਿਰ

ਜੁਗਾ ਦ ਸਮਾਨ

ਵਰਿਆਮ

੧੦/੧੦॥੧੦1 €161੦0

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦00੦61੦1€16੦00/੧੦11.੦।॥

ਅੰਦਾਜ਼ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਵਖਾਵੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇਂ ਜਾਣ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਦੱਸਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਿਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ..ਛ. ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਨੇ “'ਸਤਿਜੁਗ' ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬਹੁਤ ਲੇਖ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਨਾਮਧਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਆਦਿ ਛਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਰਪੂਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਵਾਰ ਸੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ” ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਪੰਥਕ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੈਤਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ, ਕਾਵਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਗਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸੀ ਸੌਖੀ ਤੇ ਸਰਲ ਵਰਤੀ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਖੋਲ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸੌਖੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਹਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਦਮ ਚੁਕਿਆ ਤੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ!

1991 ਵਿੱਚ ਅਨਜਾਣ ਜੀ 55217 (504੧ “00061 61 26063009081 ੧੬549611 01 1130002, 12610) ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲਗ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਪ੍ਰਿਸੀਪਲਾਂ ਲਈ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਏ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ _(601101010) ਬਣਵਾਏ, (850 ((0031 ੧੦80 ੦1 $੬੦000319 20081160) ਲਈ ਪਾਠ- ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਅਫਸਰ ਵਜੋ ਪੜ੍ਹਣ-ਪੜ੍ਹਾਣ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਗਰੀ ਛਪਵਾਈ। 1991 ਵਿਚ ਸਤਿਜੁਗ ਸੀ ਜੀਵਨ ਨਗਰ ਤੋਂ __ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨਜਾਣ ਵਿ, ਜੀ ਦਾ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਣ ਦਾ ਰੁਝੇਵਾਂ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਸਤਿਜੁਗ ਲਈ ਹਰ ਹਫਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਣਾ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ, ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਅੰਕ ਕੱਢਣਾ, ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਨਾ ਅੱਕਦੇ ਨਾ ਥੱਕਦੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਣ-ਪੜ੍ਹਾਣ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਯੂ.ਕੇ. , ਆਇਰਲੈਂਡ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਜੋਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਲੇਖ ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖਵਾਈਆਂ। ਖੁਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਸੋਚ ਰਖਦੇ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ। ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ” (68000 ੧7॥ 50021 & 0੧੦8 ]1੦੧€10090) ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਛਾਪੀ ਉਸ ਦੀ ਬੜੀ ਸਰਾਹਨਾ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦਰਜਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾਈਆ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਭਾਵ ਖੇਤਰ ਹੋਰ ਵੱਧਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0)61੦1€16।੦00/੧੦।1.੦।॥

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 75 ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਨੀਵੇਂ ਰਾਹੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਗਰਮ-ਸਰਦ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਬੇਲੀ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨਾਲ ਜੀਉਣਾ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੀ ਵੀ ਖਲਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ- ਸਹਿਜ-ਅਨੰਦ-ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਹੀ ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਸੀ ਇਹ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਛਪਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਛਪਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਕੀਤਾ । ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਸੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਝਕਦਿਆਂ ਝਕਦਿਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਵਾਰਾ ਲਿਖੀਆਂ

ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਖੁਦ ਵਾਚੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਛਪਦੀ ਰਹੀ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਅਡੋਲ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਲਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਬੜੇ ਸਰਲ ਤੇ ਸਾਦਾ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਅਨਜਾਣ ਜੀ।

ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਲੈਮਾ ਸਮਾਂ ਅਨਜਾਣ ਜੀ 85੮ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਸਵੀਂ ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਦੇ ੪੧੮ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ੧811010801011 730੬5 ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹੇਠ ਹੀ ਪਰਚੇ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਨਾਮਧਾਰੀ ਪੰਥ ਲਈ ਬੜੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਅਨਜਾਣ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਬਖਾਨ ਕੀਤਾ।

ਰਿ

ਤੱਕ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੇਤ ਰਹੇ।

ਬੁੱਗੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ

ਮੈਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਹਾਂ, ਬਣਾਇਆ ਮੈਨੂੰ ਕੌਖ ਕਾਨੇ ਲਾਕੇ,

ਭੁਲ ਜਾਂਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਸਾਰੇ , ਜਦੋਂ ਬੀਵੀ ਸੁਆਗਤ ਕਰੇ ਮੁਸਕੁਰਾਕੇ।

ਆਲਾ ਦੁਆਲਾ ਖੁਲਾ ਸੀ, ਰੌਣਕ ਲਾਈ ਸੀ, ਰੌਖਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਵਿਛਾਈ ਸੀ ਚਾਦਰ ਘਾਹ ਦੀ, ਵਿਚ ਰੈਗ ਬਿਰੈਗੇ ਫੋਲ ਪਾ ਕੇ। ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਆਦਾਬ, ਮੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਕੇ

ਮੁਬਾਰਕ ਹੋਵੇ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ, ਨਿੱਤ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾਕੇ।

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਖੁਲੇ ਵਿਹੜੇ, ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਪੰਛੀ ਰੈਗ ਬਰੇਗੇ,

ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਉਹ ਧਮਾਲ, ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਫਿਰ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ।

ਭੁਪਿੰਦਰ ਉਸਤਾਦ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਹਿ ਨਾ ਹੋਈ, ਮੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਚੁਵੇਰੇ।

ਉਹ ਕੌਧਾਂ ਬਣਕੇ ਮੋਜ਼ਲਾਂ, ਆਸਮਾਨ ਛੂਹਣ ਲੌਂਗੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਜ਼ਲਾਂ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਘੁੰਪ ਹਨੇਰਾ, ਮੇਰੇ ਵਿਹੜੇ। ਮੇਰੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲਿਓਂ ਰੁੱਖ ਵੀ ਵੇਢ ਦਿੱਤੇ ਖੁਦਗਰਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਸੀ ਸੈਗੀਤ, ਝੂਮਦੇ ਸਨ ਪੌਤੇ ਜਦ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ।

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਦਗ਼ਰਜ਼ੀ ਸੋਚ ਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਰਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁਣ ਹਨੇਰਾ, ਉੱਚੀਆਂ ਕੋਧਾਂ ਕਰਕੇ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਗਦਾ ਸੀ ਜਦ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਥੋਕਾ ਹਾਰਾ, ਸੂਰਜ, ਪੰਛੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਬੁਲ੍ਹੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਆਉਣੋ ਹਟ ਗਏ,

ਤਾਂ ਵੀ ਕਹਿਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਸ਼ੌਬਾ-ਖੈਰ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੌਥ ਹਿਲਾਕੇ। ਵਕਤ ਨੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਮੈਨੂੰ , ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਬੁਕਲ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਕੇ। ਕਲੀ

ਵਰਿਆਮ ॥ ੨੨ ਤੇ ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16੦00/੧੦।1.੦।।

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਮਰੱਥ ਕਵੀ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰੇਡੀਓ, ਟੀ ਵੀ , ਯੂ ਟਿਊਬ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸੱਜਰੀ ਸਤਰ ਲੱਭ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਲ ਕਰਦੈ, ਇਸ ਸੱਜਰੇ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਜੇ ਸਿਰਜਕ ਮਰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੌਖਾ ਰਹਿਦੈ ਪਰ ਜੇ ਅਚਨਚੇਤ ਸੈਪਰਕ ਜੁੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨੇ ਸਿੰਘ ਚ ਵੱਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਤਾਹਿਰਾ ਸਰਾ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਮਸਤਕ ਤੇ ਸਵਾਰ ਨੇਂ, ਵਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਪੋਲਾ ਪੋਲਾ ਅਦਾਜ਼।

ਲੱਗਦੈ,ਪੌਣਾਂ ਚ ਤਰਦੀ ਹੈ, ਚੈਦਰਭੂਮੀ ਤੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਮਲਕੜੇ ਮਲਕੜੇ।

ਲਾਹੌਰ ਚ ਪੈਜਾਬੀ ਪੱਖੀ ਧਰਨੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਾੱਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੈਨ੍ਹ ਬਹਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਹੋਣ ਲਈ ਮਾ' ਬੋਲੀ ਬੋਲਣਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਯੂ ਟਿਊਬ ਤੇ ਸਣਿਓ। ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਪੇਲੀਟੇਕਨਿਕ ਕਾਲਿਜ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੈ।

ਯੂ ਟਿਊਬ ਸੋਹਣੀ ਖਿੜਕੀ ਹੈ, ਆਦਾਨ ਪ੍ਰ ਦਾਨ ਦੀ। ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਬਰ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਬੋਲਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੁਣ ਮੌਲਿਕ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁਕਾਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਏਧਰਲੇ ਪਜਾਬ ਚ ਵੀ ਜਲਦੀ ਛਪ ਰਹੀ ਹੈ।

ਤਾਹਿਰਾ ਸਰਾ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਘੁਲੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਚ ਨਿੱਕੀ ਇਲਾਇਚੀ ਦਾ ਵੀ ਸੁਮੇਲ ਜਾਪਦੈ।

ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਨਜ਼ਮ ਡਾਢਿਆ ਰੱਬਾ ਪਿੱਤਰੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਬਖੀਏ ਉਧੇੜਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕ ਰੈਗ ਵਿੱਚ । ਥੋੜੇ ਜਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਚ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਜਿਨਾ ਕੈਮ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦੇ ਕਲਾਮ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹੈ।

ਤਾਹਿਰਾ ਸਰਾ ਦਾ ਅਦਾਜ਼ ਐਲਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਤਵੇ ਤੇ ਜਲਕਣ ਤੜਪਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਕੋਲ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵੀ। ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੋ!

ਦਿਆਂ। ਲੱਭ ਲਭਾ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਝਿਜਕ ਬਣੀ ਰਹਿਦੀ ਹੈ।

ਨਹੀਂ ਰਹਿਦਾ।

ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਮੈਡੀ ਢਾਬਾਂ

ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਕੁੱਖੇ ਰੱਖਾਂ। ਤੂ ਆਦਮ ਦਾ ਬੁੱਤ ਬਣਾਇਆ।

ਮੰਤ ਦੇ ਮੂਹ ਚੋਂ ਮੜ ਕੇ ਜੈਮਾਂ। ਉਹਦੀ ਪਸਲੀ ਵਿੱਚੋਂ

ਰੱਤ ਚਉਘਾ ਕੇ ਪਾਲਾਂ ਪੇਸਾਂ। ਮੁੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੱਢਿਆ।

ਵਲਦੀਅਤ ਦੇ ਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਿਹਣਿਆਂ ਜੋਗੀ ਛੱਡਿਆ।

ਉਹਦਾ ਨਾਂ। ਪਸਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਏਂ

ਕਿਹੜਾ ਮੇਰਾ ਕਰੇ ਨਿਆਂ? ਕਿ ਪਸਲੀ ਵਾਂਗ ਈ ਟੇਢੀ ਏਂ?

ਸੋਹਣਿਆ ਰੱਬਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ

ਡਾਢਿਆ ਰੱਬਾ ਮੁੱਠ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੀ।

ਵਰਿਆਮ ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

1੦੧੦॥੧੦1 €16੦0 ੧੦/)61੦1€16।੦00/੧੦11.੦।॥

ਸੋਹਣਿਆ ਰੱਬਾ। ਅੱਖ ਦੀ ਘੈਮਣਘੇਰੀ ਬੱਸ। ਡਾਢਿਆ ਰੱਥਾ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੁਦਾ ਏ, ਉਹਦਿਆ ਰੱਬਾ। ਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ ਦਲੇਰੀ ਬੱਸ। ਸੱਤੇ ਖ਼ੈਰਾਂ ਇਸ ਸੱਜਰੀ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਨੂੰ। ਉਹ ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗ਼ਜ਼ਲ , ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਕਮਾਲੋਂ ਕਮਾਲ। ਮੈਂ ਵੀ ਹੋਈ ਬਥੇਰੀ ਬੱਸ। ਵਿਸਥਾਰ ਕਦੇ ਫਿਰ ਸਹੀ। ਤਾਹਿਰਾ ਰੱਖ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦਾ, ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਉਸ ਦੀਂਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉ ਤੇ ਦੱਸੋ, _ਉਹ ਸੀ ਇੱਕ ਹਨੇਰੀ ਬੱਸ। ਕੀ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ? ਆਲਸ ਤੈਨੂੰ ਇਜ ਨਿਗਾਹਵਾਂ ਲੱਭਣ। 1. ਬੋਲੀਆਂ ਮਦ ਮਦ ਲਗੀ ਨੀ ਮੈਂ ਪੱਗ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਮਰ ਗਈ ਰਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕੂਕ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਮਹਿ ੬06 ਰਾ ਦਿਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬੱਝੇ ਪਏ ਨੇ, ਸਾਡੇ ਕੈਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਈਆਂ ਮੋਰੀਆਂ ਹੁਣ ਕੀ ਏਥੋਂ 'ਵਾਵਾਂ ਲੱਭਣ। ਤੇ ਅਕਲਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਸੁਸਤੀ ਮਾਰੀ ਸੋਚ ਇਹ ਆਂਹਦੀ, ਪਟੋਲਿਆਂ ਚ ਲੁਕਦੀ ਫਿਰਾਂ। ਕਿ ਗਨ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਲੱਭਣ। ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਮਾਲਾਂ ਪਾਈਏ, ਜਿਪ ਬੁਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੁੱਛਦਾ। ਉਹਦਾ ਚੇਤਾ ਨਾਲ ਹੈਦਾ ਏ। ਨੀਮੈਂ ਅੱਕ ਦਾ ਦੇਦਾਸਾਮਲਕੇ, ਇੱਕ ਇਕ ਹਅਰ ਕਮ ਲਬਾਂ ਖੇੜਿਆ' ਦੇ ਘਰ ਵੱਸ ਗਈ। ਸੀ ਲਗਿ ਦਿਲ ਤੇ ਜ਼ਿੱਦੀ ਬਾਲ ਹੈਦਾ ਏ। ਸਾਡੇ ਪੱਠਿਆਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮਹਿਦੀ, ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਚੈਦਰਾ ਸਾਵਣ, ਸਿੱਧਿਆਂ ਤੇ ਲੀਕਾਂ ਵੱਜੀਆਂ। ਫਿਰ ਜੋ ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਹੁਦਾ ਏਂ। ਨੀਮੈਂ ਭੱਖੜੇ ਦਾ ਸੂਟ ਸਿਵਾਇਆ, ਵਲ ਸ਼ਰੀਕੜੇ ਦੀ ਅੱਖ ਪਾਟ ਗਈ। ਇਨ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਭੈੜਾ ਆਖੇਂ, ਮਾਏ ਚੁਨੀ ਦੀਆਂ ਵੱਟੀਆਂ ਵਟਾ ਦੇ, ਧੀਆਂ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਹੈਦਾ ਏ? ਦੀਵਾ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਣਾ। ਅੱਧੇ ਘਟੇ ਬਾਦ ਆਵੇਂਗਾ, ਤੇਰਾ ਗਾੱਡੇ ਜਿੱਡਾ ਲਾਂਭਾ ਮਿਲਿਆ, ਅਧਾਈਟਾ ਸੀਲ ਹਦ ਏ। ਵੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾਕੀ ਲੱਗਨੈਂ? ਨਹਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ। ਹੀ ੪੫੪ ਜੇ ਮਰਜ਼ੀ ਏਂ ਤੇਰੀ ਬੱਸ। ਬੱਸ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੁਨਕਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਲੈ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਬੱਸ। ਨਹੀਂ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਫਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਏ, ਉੱਚੀ ਅੱਡੀ ਵਾਲੀ ਜੁੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ,

ਹ62--------- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0 ੧੦/)੦61੦1€16।੦00/੧੦11.੦।।

__ ਮੈਂਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਕੱਦ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਰੇ ਤੋੜ ਲਿਆਇਆ ਏ, ਐਵੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਐਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਤਿਨ ਫੁੱਟ ਉੱਤੇ ਆਂ ਤੇ ਤੀਹ ਫੁੱਟ ਥੱਲੇਆਂ, ਮੈਂ ਜਿਨੀਆਂ, ਓਨੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜੋ ਜੋ ਕਹਿਦਾ ਏ ਉਹ ਮੈਨੀ ਜਾਨੀਆਂ,

ਤਾਹਿਰਾ ਸ਼ਰਾ ਦੰਂ ਪੁਸਤਕ ਗ਼ਸ਼ਾ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼

ਰੀਝਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਈ ਮੈਨੂੰ ਮਨ-ਪਸੈਦ ਖਿਡੌਣੇ ਜਿਹੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਸੀ , ਕਦੀ ਇਹ ਖਿਡੌਣਾ ਮੈਥੋਂ ਖੁਸ ਗਿਆ , ਕਦੀ ਭੁੱਲ ਪੁਣੇ ਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਕਦੀ ਮੈਂ ਹੱਥੀਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਕਾਰ ਮੇਰੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਨਿੱਕੀਆਂ ਹੈਦਿਆਂ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਨ ਤੇ ਮਾਂ ਕਹਿਦੀ “ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਵੀਰ ਏ ਤੇਰਾ“

ਮੈਂ ਪਿੱਟ ਉਠਦੀ , ਵੀਰ ਏ ਤੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਵੀ ਤੇ ਭੈਣ ਆਂ। ਮਾਸੂਮ ਜ਼ਿਹਨ ਚ ਸਵਾਲ ਉਠਦੇ ਰਹੇ।

ਮੈਂ ਈ ਕਿਉਂ ? ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਈ ਕਿਉਂ ? ਸਬਰ ਮੈਂ ਈ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ ? ਵੇਲਣ ਲੱਗ ਪਏ,ਰ਼ੋਟੀਆਂ ਗੋਲ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ , ਸੋਹਣ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਚੋਂ ਝਲਕੀਆ ਤੇ ਮੈਂ ਡਰ ਗਈ, ਸਾਰਾ ਵਜੂਦ ਅੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਪੱਟੀ ਬੱਝੀ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਾਸੇ , ਹੈਝੂ,ਚੀਕਾਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਚ ਦੱਬਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਸੋਚ ਤੇ ਜ਼ਬਾਨ ਚ ਫ਼ਰਕ ਸੀ ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਲਝਦੀ ਰਹੀ , ਲਫ਼ਜ਼ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਤਰਦੇ। ਪੈਸ਼ੀਬਰੀ ਉਮਰ ਚ ਅਪੜੀ ਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵੱਲ ਪਰਤਣਾ ਪਿਆ, ਉਹ ਜ਼ਬਾਨ ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਖ਼ੂਨ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਰਹਿ ਗਈ ਗੱਲ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਦੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚ ਕੀ ਰੱਖਿਆ ਏ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਏ ,ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਏ ਜਿਹੜੇ ਢੈਗ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ।' ਸ਼ੀਸ਼ਾ” ਇਨਕਾਰ ਏ , ਮੁਕਾਲਮਾ ਏ ਤਾਹਿਰਾ ਸਰਾ

ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਮੁੱਕਰ ਜਾਨੀ ਆਂ,

ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਏ ਮੈਂ ਵੀ ਓਦਰ ਜਾਨੀਆਂ।

ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੀ ਹੋਵੇ,

ਰਸਮਾਂ 'ਚ ਹੀ ਖਿੱਲਰ ਪੁੱਲਰ ਜਾਨੀ ਆਂ ਯਾਦ ਵੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ 'ਵਾ ਦਾ ਬੁੱਲਾ ਏ, ਜਿੱਧਰੇਂ,

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਗਕਕਜਸਕਾਗਲਰਕਜਜਰਕਜਰਕਕਰਰਜਕਕਕਰਕਕਕਕਕਕ ਕਰਕ

ਆਵੇ, ਓਧਰ ਉੱਲਰ ਜਾਨੀਆਂ।

ਹੌਲੀ ਜਹੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤਾਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਉੱਡਦੀ ਹੋਈ ਐਬਰ ਤੀਕਰ ਜਾਨੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਦੇ ਸਾਰੀ ਗਲਤੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਵੀ ਏ,ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਏ ਪਿਆਰ ਤੇ ਜੈਗ ਵਿੱਚ ਜਾਇਜ਼ ਏ ਸਭ, ਮੈਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ,ਉਂ ਹੂ, ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਸਰਾਂ ਡਰ ਦਾ ਘੁਣ ਖਾ ਜਾਂਦੈ ਨੀਂਦਰ ਨੂੰ,

ਤੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇ ਤੇਰੇ ਘਰ ਜੁ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ।

ਮੇਰੀ ਮੈਨ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਪਈਏ, ਕੀ ਕਹਿੰਨਾਂ ਏਂ ਜਿੰਨੀ ਹੋਈ, ਬਥੇਰੀ ਨਹੀਂ। ਬੱਸ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੁਨਕਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਨਹੀਂ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਫਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉੱਚੀ ਅੱਡੀ ਵਾਲੀ ਜੁੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ,

ਮੈਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਕੱਦ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਰੇ ਤੋੜ ਲਿਆਇਆ ਏ, ਐਵੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਐਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਤਿਨ ਫੁੱਟ ਉੱਤੇ ਆਂ ਤੇ ਤੀਹ ਫੁੱਟ ਥੱਲੇ ਆਂ, ਮੈਂ ਜਿਨੀ ਆਂ, ਓਨੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜੋ ਜੋ ਕਹਿਦਾ ਏ ਉਹ ਮਨੀ ਜਾਨੀ ਆਂ, ਗੱਲ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਮਝੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸੋਚ ਜ਼ਰਾ ਤੂ, ਇਜ ਦੀ ਕੋਈ ਸੱਧਰ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵੇਖ ਕੇ ਪੱਥਰ ਹੋ ਗਈ ਏ, ਤਾਹਿਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ

ਸੌ ਹੱਥ ਰੱਸਾ ਸਿਰੇ ਤੇ ਗੈਢ ਵਰਗੇ ਬੋਲ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਹੈਸਨ ਬੋਲ ਮੇਰੇ,

ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਕਿੱਸਰਾਂ ਖਾਰਾ ਹੋਇਆ ਏਨ। ਕਾਨਾ ਏ ਜਾਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।

95726 31159

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/)61੦1€16।੦00/੧੦11.੦।॥

ਝੁਟਿਆਂ ਦਾ ਬੌਚੇ

ਬਚੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੌਂਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜ਼੍ਰੂਰੀ ਹੁਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਛੋਹ, ਆਵਾਜ਼, ਦੇਖਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਰੇ ਘੋਖਣਾ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੌਲਾਂ ਦਾ ਬੋਚੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਹਾਰਡ ਡਿਸਕ ਉੱਤੇ ਛਪਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੁਗਾਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਗਾ-ਮਦਾ, ਸਹੀ-ਗ਼ਲਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕੇ।

ਕੁਂਝ ਅਲੌਂਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਸੇਵੇਦਨਾ ਉੱਤੇ। ਕੈਨਾਂ ਦੇ ਅਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿੰਧਾ ਰੌਖਣਾ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁਰੀ ਸਮਝ ਹੋਣਾ। ਤੁਰਨ ਜਾਂ ਰਿੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਕੇਨਾਂ ਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਏਨੀ ਹਿਲਜੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਨੀ ਪੈਘੂੜੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪੀਂਘ ਉੱਤੇ ਝੂਟੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫੇਰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਹਿਲਾ ਹਿਲਾ ਕੇ ਸਵਾਉਣ ਨਾਲ!

ਗੋਦ ਵਿਚ ਸਵਾਉਣ ਲੌਗਿਆਂ ਬੌਚੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਹਿਲਾ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਝ ਬਚੇ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਕੈਨਾਂ ਦਾ ਅਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਮੋਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਨਾਂ ਦੇ ਅਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਕੈਮ ਕਰਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸਿੰਧਾ ਰੌਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੇ ਹੌਥਾਂ ਦੀ ਛੋਹ, ਘੁਟ ਕੇ ਪਾਈ ਜੋਫੀ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਬੌਚੇ ਦਾ ਢਿੱਡ ਬੋਚੇ ਨੂੰ ਸੁਰਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹਸਾਸ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਏਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਣੇਹੇ ਬਚੇ ਦੀ ਸੋਚਣ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸੁਣੇਹਿਆਂ ਸਦਕਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੈਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਵਾਂ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਦੇ ਹਨ। ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਸੁਣੇਹੇ ਬਚੇ ਨੂੰ ਸੈਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਛੋਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੁਖਦ ਇਹਸਾਸ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜੇ ਇਹੀ ਝੂਟਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਚੇ ਵਿਚ ਪੀੜ ਦਾ

ਉੱਤੇ ਅਸਰ

ਇਹਸਾਸ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂ ਬੋਚਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਝਟਕਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਣੀ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ, ਖਿੰਝ, ਰੇਂਦੂ , ਦਿਮਾਗ਼ ਅਦਰ ਲਹੂ ਦਾ ਚੌਲਣਾ, ਓਟਿਜ਼ਮ, ਟਿਕ ਕੇ ਨਾ ਬੈਠ ਸਕਣਾ, ਲੜਾਕਾ ਹੋਣਾ, ਇਕਦਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੈਨਣੀਆਂ, ਆਦਿ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਡਾ. ਜੀਨ ਆਇਰਸ ਤੇ ਹੇਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਥੈਰਾਪਿਸਟ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਲੋਜੀ, ਨਿਊਰੋਸਾਈਕੋਲੋਜੀ, ਫਿਜ਼ਿਓਲੋਜੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਹਲਕੇ ਝੂਟੇ ਜਾਂ ਹੁਲਾਰੇ ਉੱਤੇ ਵਡੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੈਂਸਰੀ ਇਨਟੈਗਰੇਸ਼ਨ' ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੋਚੇ ਦੇ ਸਿੱਖਣ, ਸੋਚਣ, ਸਮਝਣ ਤੇ ਸੈਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਘੋਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਹ ਦੇ ਸੁਣੇਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੋਖ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਬਚੇ ਅਗੋਂ ਓਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵੇਂ ਇਹਸਾਸ ਘੋਟ ਹੋਏ ਸਨ। ਚੀਕਣ ਜਾਂ ਝਗੜਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਗੁੌਸਾ, ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ, ਖੁਰਦਰੀ ਛੋਹ ਵਰਗੇ ਸੁਣੇਹੇ ਜਦੋਂ ਨਿੱਕੇ ਬਚੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵੌਲ ਵੇਂਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਬੌਚਿਆਂ ਦੇ 'ਸੈਂਸਰੀ ਸੈਂਟਰ" ਵਿਚਲੇ ਸੈੱਲ ਨਾਰਮਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵੀ ਸਹੀ ਕੈਮ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੌਧ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੁਣੇਹਾ ਨਹੀਂ ਭੇਜਦੀਆਂ। ਇਝ ਬਚੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਦੀਵੀ ਵਿਗਾੜ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਬਰਾਹਟ, ਡਰ, ਹਲਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਤ੍ਭਕਣਾ, ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਥਾਪੜਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਘਬਰਾ ਕੇ ਭੌਜਣਾ ਜਾਂ ਘੁਰਨ ਲੌਂਗ ਪੈਣਾ, ਆਦਿ ਦਿਸਣ ਲਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਲੇ ਕੁੱਝ ਬਚਿਆਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੋਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ

ਨ -,. ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮ ਵਰਿਆਮ <----------€੦----- ਰੇ,

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦0)61੦1€16।੦000੧੦11.੦॥॥

.੨੭<੨੭੭_=੦-੫%=੩<੨੨੦=੩- ੩੩੬੬ ਦਾ =ਦ= ਦਾ ਕਰ ਰਲ

ਪਲੋਸੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜੂਡੇ ਪੁੰਟਣ ਦਾ ਇਹਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ ਨੂੰ ਬੈਬ ਸੌਂਟੇ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਲਈ ਕੁੱਝ ਬਚੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਲੌਂਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁਦੀ। ਜਾਂ ਥਥਲਾਉਣ ਲੌਗ ਪੈਣਾ, ਆਦਿ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇੰਕ ਹੇਰ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਤੌਂਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਵੇਖਣ ਨਾਲੋਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਛੋਹ, ਭਾਰ, ਸਤੁਲਨ , ਪਠਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਸੈਭਾਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੈਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਮੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਯਾਦਾਂ ਔਗੇਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਸੁਣੀਆਂ, ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਸਾਂਭਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਉਘੇੜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਪਿਤਾ ਵੋਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਮੌਥੇ ਉੱਤੇ ਚੈਮਣ, ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੁਟ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਪਾਈ ਜੌਵੀ, ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖਵਾਈ ਚੂਰੀ, ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹਿਲੌਰੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਪੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਛੋਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੈਕੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਂਭਣ, ਗੋਡਾ ਛਿੱਲੇ ਜਾਣ ਵਰਗੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੌਂਡੀ ਉਮਰ ਤੌਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਭ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ “ਨਿਊਰਲ ਪਲਾਸਟੀਸਿਟੀ” ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਓਟਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਬਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖੋਂ-ਵੋਖ ਖੇਡਾਂ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਛੋਹ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤਜਰਬੇ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਬਚਾ ਵੱਧ ਹੁਗਾਰਾ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਆਈ.ਸੀ.ਯੂ. ਵਿਚ ਵੀ ਪਏ ਸਤਮਾਹੇ ਬਚੇ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਹਲਕੇ ਝੂਟੇ ਲੈਂਦਿਆਂ ਛੇਤੀ ਵਧਣ ਫੋਲਣ ਲੌਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਛੇਤੀ ਵੈਂਟੀਲੇਟਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੇਂਢ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰ :-

ਕੈਨ ਐਦਰਲਾ ਵੈਸਟੀਬ਼ੂਲਰ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਸਗੀਰ ਨੂੰ

ਵਰਿਆਮ 2

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਨ. ੨ ਦਿ ਆ

੧/)61੦1€16।੦00/0੦11.੦।॥

ਸਿੰਧਾ ਰੌਖਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਲਕੇ ਝੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਰਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹਲਕੇ ਝੂਟੇ , ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਪੰਘੁੜੇ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਬਚੇ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਚੇਗੇ ਹਨ। ਪਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਿਉਂ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਝੂਟੇ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹਲਕੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੋੜ ਤੇ ਪੌਠੇ ਵੀ ਪੋਲੇ-ਪੋਲੇ ਖਿਚੇ ਗਏ ਹੋਣ ਤੇ ਹਲਕਾ ਪਿਠ ਤੇ ਬਾਹਵਾਂ ਲੌਤਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਟਣਾ ਬਚੇ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਅਸਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਲਾਂ, ਟੇਡੇ ਮੇਢੇ ਲਟਕਣਾ ਆਦਿ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਵੈਸਟੀਬੁਲਰ ਸਿਸਟਮ ਰਵਾਂ ਹੁਦਾ ਰਹੇ। ਸੌਟ ਦੇ ਡਰ ਖੁਣੋਂ ਬਚੇ ਦੀ ਖੇਡ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੋਕ । ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਝੂਟੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੇਧਾਂ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ “ਵੈਸਟੀਬੁਲਰ ਸਟਿਮੁਲੇਸ਼ਨ ਕਸਰਤਾਂ” ਮਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਓਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਬਚੇ ਲਈ ਹਰ ਹਾਲ ਝੂਟੇ ਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਝੂਟੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖੇਡਣ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵੀ ਤੇਦਰਸਤ ਰਹਿਦਾ ਹੈ। ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਝੂਟੇ ਬਹੁਤ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਹੋਰ ਕੁਂਝ ਵੀ ਸੈਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਰੌਕਿਗ ਚੇਅਰ” ਜ਼ਰੂਰ ਬਚੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰੋਖ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੀ ਝੂਟਿਆਂ ਦੇ ਮਜ਼ੇ ਲੈ ਸਕੇ। ਅਤ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਹੌਤਾ ਜੇ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸੋਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੋਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣਗੇ, ਉੱਥੇ ਝੂਟੇ ਸਾਡੇ ਬੌਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਇਕ ਤੇ ਸਿਹਤਮੈਦ ਵੀ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ! ਐਮ. ਡ., ਛੱਚਿਆਂ ਦਾ ਆਹਰ, ਪਟਿਆਲਾ/ ਫੋਨ ਨੰ: 9775-2276753

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੯੮

੫ਾ/ਕਸ਼ਤਾਨੰ ਕਹਾਣ7

ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਔਗ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਸੇਕ

“ਗੌਲ ਤਾਂ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਹੋਈ ਆ, ਪਰ ਲੋਂਗਦਾ ਸੀ ਇਜੇ ਹੋਣੀ ਸੀ।” ਹਾਕੂ ਨੇ ਚਾਰ ਖਾਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮੈਲੇ ਖੇਸ ਦੀ ਬੌਕਲ ਨੂੰ ਘੁਟਿਆ ਤੇ ਨਿੱਸਲ ਹੋ ਕੇ ਲੌਕੜ ਦੇ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਨੂਰਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਿੰਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਸਟੋਵ ਵਿਚ 'ਵਾ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੋਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 'ਵਾ ਘੋਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਲਾਟ ਮੌਠੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਨੂਰਾ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਦੇਦ ਕਰੀਚਦਾ 'ਵਾ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੌਕ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਂ ਤੇ ਲਾਟ ਤਿੱਖੀ ਨਾ ਹੇ ਗਈ। 'ਵਾ ਭਰ ਕੇ ਚਾਹ ਲਈ ਪਾਣੀ ਸਟੋਵ ਉੱਤੇ ਧਰ ਕੇ ਨੂਰੇ ਨੇ ਹਾਕੂ ਵੇਲ ਇਜ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਗੌਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੋਵੇ ਪਈ ਉਹ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਏ ਨਾ। ਨੂਰੇ ਨੂੰ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਧਿਆਨੇ ਲੌਂਗੇ ਵੇਖ ਕੇ ਹਾਕੂ ਨੇ ਫੇਰ ਉਹਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੇਲ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ;

“ਏਸ ਤੋਂ ਵੌਧ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਣੀ ਏ?”

ਪਰ ਨੂਰੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਐਤਕੀਂ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਪੀਪੇ ਵਿਚ ਟੁਰਦੇ ਦੋ ਕਾਢਿੱਆਂ ਵੇਲ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਗੜ ਪਿਛੜ ਦੌੜਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਵੋਂਟ ਜਿਹਾ ਖਾ ਕੇ ਪੀਪੇ ਦਾ ਢੋਕਣ ਚੁਕਿਆ ਤੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਸੜਕ 'ਤੇ ਗਵਾਹ ਮਾਰਿਆ।

“ਖਾਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤੇ ਇਜੇ ਈ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਏ।”

ਹਾਕੂ ਨੇ ਗੌਲ ਦਾ ਸਿਰਾ ਨੂਰੇ ਨੂੰ ਫੜਾਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਨੂਰੇ ਨੇ ਔਗੋਂ ਖਿਝੇ ਹੋਏ ਲਹਿਜੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮਾਂ ਦੇ ਦੀਨੇ, ਖਾਂਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇ ਭੋਰਦੇ ਬਹੁਤਾ ਨੇ!”

ਹਾਕੂ ਦੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੋਲ ਹੌਥ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ।ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਕਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਤੂੰ ਸੋਚ ਦੋਸ ਔਡੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਸਿਹਾਣਿਆਂ? ”

“ਖ਼ੁਦਾਈ ਢੁਕਦੀ ਏ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ। ਠਾਹਰ ਜੋ ਹੋਈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੌਥੇ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਏ ਪਈ ਚੋਰ ਏ ਕਿ ਸਾਧ ਏ? ” ਹੁਣ

-ਕੰਵਲ ਮਸ਼ਤਾਕ ਨੂਰਾ ਆਪਣੀ ਗੌਲ ਭੁੰਵੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ;

“ਧਿੰਛੇ ਜਦੋਂ ਪਟਵਾਰੀਆਂ ਨੇ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦੀਵੀਂ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮੀਂ ਆਲੇ ਭੋਲੇ ਬਣ ਕੇ ਲਾਰੀਓਂ' ਲੌਥੇ ਸਨ ਤੇ ਬੜੇ ਘੇਸਲੇ ਹੋ ਕੇ ਏਥੇ ਚਾਹ ਪੀਣ ਬਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੋਂਗਾ ਪਈ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਔਜ ਦੁਪਹਿਰੀਂ ਕਿਸੇ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਇਜ ਭੁੜਕੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਥੌਲੇ ਕੋਈ ਨੂੰਹਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੌਪਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਚਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਵਗ ਤੁਰੇ। ਕਿਉਂ ਸ਼ੌਕ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਥਾਣੇ ਬਠਾਈ ਰੌਖਿਆ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਛਤਰੌਲ ਕਰਾਈ। ਕੋਈ ਅਠਵੇਂ ਦਿਹਾੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੋਂਗਾ ਪਈ ਇਹ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਾ ਏ।” ਰ੍

ਐਨੇ ਨੂੰ ਕਰਮੇ ਨੇ ਸਾਇਕਲ ਹੋਂਟੀ ਉੱਤੇ ਆ ਚਾੜ੍ਹੀ। ਹੈਂਡਲ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕੈਨ ਲਾਹ ਕੇ ਢੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਲ ਪਏ ਸਿਲਵਰ ਦੇ ਵੌਡੇ ਤਸਲੇ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਪਾਉਣ ਲੌਂਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਹੋਟੀ ਦੇ ਧੁਆਂਖੇ ਹੇਏ ਘਸਮੈਲੇ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਬੈਠ ਹਾਕੂ ਨੂੰ ਗੁੱਛਾ-ਮੁਂਛਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਛੇੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣਾ ਚਾਚਾ, ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਈ ਨਵਾਂ ਚੰਦ?”

“ਉਏਂ ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੇ ਤੌਤ ਲਹੂ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਖੁਡਿਆਂ ਦਾ ਕੈਮ ਏ।”

“ਭੇਜਦਾ ਆਂ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ।

ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਦੇ ਘਰ ਈ ਦੌਧ ਛੋਂਡਣ ਜਾ ਰਿਹਾਆਂ।”

“ਆਹੋ ਕਹਿ ਦੇ, ਕਹਿ ਦੇ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਦਾ ਤੂੰ ਸਾਲਾ ਜੂ ਲੌਂਗਦਾ ਏਂ, ਜੋ ਕਹੇਂਗਾ ਉਹੋ ਮਨੂੰ।”

ਕਰਮੇ ਨੇ ਸੌਕੇ ਬਾਜਰੇ ਵਰਗੇ ਖਿੜੇ ਹਾਸੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਨੂਰੇ ਵੇਲ ਸੈਨਤ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ;

“ਈਮਾਨ ਨਾਲ ਏਸ ਦਾ ਮੁਹ ਮਾਰਦਾ ਏ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ...।”

%ਉਏ ਜਾਹ ਵੀ ਹੁਣ। ਨਹੀਂ ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਏਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ...।”

ਹਾਕੂ ਦੀ ਗੌਲ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮੂ ਸਾਇਕਲ 'ਤੇ

ਰ ,08--------------- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

੧੦0)੦61੦1€16।੦000੧੦11.੦।॥

ਕਕਰਜਕਕਕਕਕਜਕਰ਼ਕਕਕਰਕਕਰਰਕਕਕਤਰਰਕਕਰਰਕਤਰਕਰਕਰਸਕਕਕਨਾ__. ਰਤਤਕਕਰਰਕਕਰਰਕਰਕ

ਲੌਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਅਹੁ ਗਿਆ।

ਨੂਰੇ ਨੇ ਚਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਹਾਕੂ ਨੂੰ ਫੜਾਈ ਤੇ ਹਾਕੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਕ ਰਸ ਵੀ ਫੜ੍ਹਾ ਉਰ੍ਹਾਂ। ਐਦਰ ਖੋਹ ਜਿਹੀ ਪੈ ਰਹੀ ਏ। ਨਿਰੀ ਚਾਹ ਤੇ ਨਿੱਘ ਦਾ ਤਰਲਾ ਏ। ਇਕ ਤਾਂ ਉੱਜ ਸਾਡੇ ਹੋਡ ਬੁਢੜੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ , ਉੱਤੋਂ ਐਦਕੀਂ ਸੌਕਾ ਪਾਲਾ ਵੀ ਐਤ ਦਾ ਪਿਆ ਏ।”

ਨੂਰੇ ਨੇ ਪੀਪੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਸ ਕੌਂਢ ਕੇ ਹਾਕੂ ਨੂੰ ਫੜਾਇਆ। ਰਸ ਫੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਾਕੂ ਨੇ ਫੇਰ ਗੌਲ ਟੇਰੀ,

“ਚੋਗਾ ਹੋਇਆ ਪਤਾ ਲੌਂਗ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਦਾਗ਼ੀ ਹੋ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ ਢਿੱਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੀੜ, ਸਾਨੂੰ ਕੀ?” ਨੂਰੇ ਬੜੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਜਤਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਹਾਕੂ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਬੜਾ ਫ਼ਿਕਰਮੇਦ ਸੀ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਪਰ ਭਾਅ ਜੀ! ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਂਹ ਕਈਆਂ ਲਈ ਬਾਦੀ, ਕਈਆਂ ਲਈ ਸੁਆਦੀ।”

ਲਾਰੀ ਅੰਡੇ 'ਤੇ ਘਸਮੈਲੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਮ ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਬੌਕਲ ਨੂੰ ਸੈਵਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਐਨੇ ਨੂੰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਇਕ ਬੋਸ ਰੁਕੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਵਾਰੀਆਂ ਲੌਥੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੁਫੈਲਾ ਮੋਚੀ ਤੇ ਉਹਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਔਗੜ-ਪਿੰਛੜ ਲੱਥੇ। ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਬੇਸਕੀ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਧੌਂਸੇ ਦੀ ਝੁੰਬ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਲੇ ਦੇ ਮਸੋਂਦੀ ਬੈਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਧੌਸੇ ਦੇ ਝੁੰਬ ਨੇ ਲੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੁਫੈਲ ਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਫ਼ੈਜਾ ਨੇ ਵੀ ਏਸ ਉਮਰੇ ਬੜੇ ਫੈਦ ਖਿਲਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੌਕ ਸੁਰਮੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟਿਊਬ ਵੀ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੌਸ ਤੋਂ ਲਹਿ ਕੇ ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਭੋਏਂ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਬਕਸਾ ਰੌਖਿਆ ਤੇ ਬੌਸ ਵਿਚ ਬਹਿ ਬਹਿ ਕੇ ਢਿੱਲੀ ਹੋਈ ਧੋਤੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲੌਂਗ ਪਿਆ। ਫ਼ੈਜਾ ਨੇ ਗਰਮ ਸ਼ਾਲ ਦੀ ਬੁਂਕਲ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਟੁਰ ਪਏ। ਹਾਲੇ ਦੋ ਤਿਨ ਪੈਰ ਈ ਪੁੰਟੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਤੁਫੇਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਾਕੂ 'ਤੇ ਪਈ, ਜਿਹੜਾ ਨੂਰੇ ਦੀ ਹੋਂਟੀ ਐਦਰ ਬੈਠਾ ਚਾਹ ਦੇ ਘੁਟ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੁਫੈਲ ਨੂੰ ਇਕ ਅਛਵੈਣੀ ਜਿਹੀ ਲੌਂਗੀ। ਉਹਨੇ ਫ਼ੈਜਾ ਵੇਲ ਚਮੜੇ ਦਾ ਬਕਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਲੈ ਚੌਲ ਘਰ ਨੂੰ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮਗਰ ਮਗਰ ਟੁਰਿਆ ਆਉਣਾ।”ਫ਼ੇਜ਼ਾ ਨੂੰ ਖਿਝ ਚੜ੍ਹੀ, ਉਹ ਬੋਲੀ; “ਐਵੇਂ ਗੌਲੀਂ ਨਾ ਬਹਿ ਜਾਵੀਂ। ਤੇਰੀ ਤੇ ਆਦਤ ਏ ਬੈਦਾ ਲੱਭਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਤੂੰ ਗੌਲੀਂ ਪਿਆ ਨਹੀਂ।”

“ਚੌਪ ਕਰ, ਐਵੇਂ ਨਾ ਟੁੱਟੇ ਛਿੰਤਰ ਵਾਂਗ ਵਧੀ ਜਾ।” ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਅਗ ਝਾੜ ਪਈ।

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੦॥੧੦001€॥6॥੦॥&070੦1( ੮੦੧

“ਖਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖਾ।” ਫ਼ੈਜ਼ਾ ਭੈੜੇ ਸਾਥ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਈ ਤੋਗ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ।ਉਹ ਬੁੜ-ਬੁੜ ਕਰਦੀ ਘਰ ਵੇਲ ਟੁਰ ਪਈ।

ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਹੌਟੀ ਲਾਗੇ ਔਪੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਬੈਠਾ ਏਂ ਹਾਕੂ? ”

੍‌ “ਆ ਭਈ ਤੁਫੈਲ ਮੁਹੈਮਦਾ, ਆ ਜਾ ਤੂੰ ਵੀ।”

“ਬਣਾ ਭਈ ਚਾਹ।” ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਨੂਰੇ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦੀ ਵਾਜ ਲਾਈ ਤੇ ਹਾਕੂ ਕੌਲ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਬਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ:

“ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁਟ ਪਿਆਈਂ।”

ਨੂਰੇ ਨੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਸਿਲਵਰ ਦੇ ਗਲਾਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਂਘਾਲ ਕੇ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਭਾਰ ਕੇ ਤੁਫੈਲ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਨੌਕ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਏ ਦੋ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਗਲਾਸ ਲਿਆ ਰੌਖ। ਬੈਦਾ ਕੁਬਦਾ ਵੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਪੌਕੇ ਭਾਂਡੇ ਦੀ ਤੇ ਜੂਠ ਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਨੂਰਿਆ! ਖ਼ਿਆਲ ਰੌਖਿਆ ਕਰ।”

ਤੁਫੈਲ ਮੁਹੈਮਦ ਨੇ ਜਰ ਜਿਹਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਬੋਲਣੌ' ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ।

“ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਥੋੜ੍ਹੇ ਆਂ। ਆਪਾਂ ਤੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਆ। ਮੁਡਾ ਕਹਿੰਦਾ ਏ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਰੌਖ ਆਪਣੀ। ਭਾਰਾ ਗੌਰਾ ਹੋ ਕੇ ਗਲਬਾਤ ਕਰਿਆ ਕਰ, ਹਾਕਮਾ, ਬਸ ਐਦਕੀਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਏ ਕੋਠਾ ਪਟਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਤੋਂ ਦੇ ਗਜ਼ 'ਤਾਂਹ। ਤੂੰ ਤੇ ਹਾਕਮਾ ਜਿੰਦ ਈ ਗਾਲ ਦਿੱਤੀ ਆ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਅਖਵਾਉਣ ਲਈ। ਉਏ ਦੋ ਕਿੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਮੂਰਖਾ ਕਾਹਦੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ। ਹੁਣ ਮਿੰਟੀ ਨਾਲ ਸਿੰਟੀ ਹੋਇਆ ਰਹਿਣਾ ਕੋਈ ਮਾਣ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਜੌਟ ਭੋਏਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਲਿਆ ਖਾਂ ਮੇਰੇ ਮੂਹਰੇ ਉਹਨੂੰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿਨਾ ਵੇਚ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ। ਜੌਟ ਤੇ ਓਦੋਂ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹਨੂੰ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਛੱਡ ਇਹ ਬਾਤਾਂ। ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਕਰ। ਲੁਹਾਰਾ ਤਰਖਾਣਾ ਸਿਖਾ ਤੇ ਟੋਰ ਦੇ ਪੁੰਤਰ ਬਾਹਰ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੇਲ ਵਰਤਣ ਆ। ਤੇਰਾ ਸੇਕ ਆਉਂਦਾ। ਕਹਵੇਂ ਤੇ ਮਗਵਾ ਦਿਆਂ ਵੀਜ਼ਾ? ”

“ਉਏ ਤੂੰ ਇਹ ਦੌਂਸ ਆਇਆ ਕਿਥੋਂ ਏਂ? ” ਹਾਕੂ ਇੰਜੇ ਡੌਰਾ-ਭੌਰਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਸੀ।

“ਗਿਆ ਸਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ। ਓਥੋਂ ਅਗੇ ਆਪਣੀ ਫਾਤਮਾ ਲਈ ਦੋਸ ਪਈ ਸੀ। ਮੁੰਡਾ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਘਰ ਠੀਕ ਠਾਕ ਏ। ਮੁੰਡਾ 'ਕੌਲਾ ਏ। ਕਮਾ ਕਮਾ ਕੇ ਘਰ ਭਰੀ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਬਸ ਉਹਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਲੋੜ ਆ। ਔਜ

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮੯

ਕਲ੍ਹ ਮੋਡਾ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਏ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ। ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹਾਸੇ ਵਾਲੀ ਗੌਲ ਸੁਣਾਵਾਂ। ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕੁੜੀ ਕਿੰਨਾ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੈਬਣੀ ਜਿਹੀ ਆ ਗਈ। ਐਡਾ ਵੱਡਾ ਘਰ ਖੁਸਣ ਦਾ ਝੋਰਾ ਜਾਗਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ

੦ <%੯- ੯੨ .='

ਲਿਖੀ ਨੂੰਹ ਲਿਆਉਣੀ। ਤੋਬਾ ਤੋਬਾ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉਹ ਛਾਲੇ ਪਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਕਿ ਰਹੇ ਨਾ ਰਬ ਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਮਾਂ ਦੇ ਦੀਨੇ ਨੇ ਅਗੋਂ ਕਿਹਾ;

“ਕਬੀਲਦਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੜੇ ਬਹੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਏ ਨਾਲੇ ਖ਼ਤ ਪੋਤਰ ਈ ਲਿਖਣਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਪਈ ਇਹ ਸੂਈ ਗੈਸ ਦਾ ਬਿੱਲ ਏ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦਾ, ਇਹ ਟੀ.ਵੀ. ਲਾਇਸੈਂਸ ਏ, ਇਹ ਬੈਂਕ ਡਰਾਫਟ ਏ, ਇਹ ਚੈੱਕ ਬੁਕ ਏ। ਉਹ ਤੇ ਇਜ ਇਕੋ ਸਾਹੇ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸੀਊਣਾਂ ਉਧੜੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਕ ਪਲ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੁੜਮ ਦੇ ਮੌਥੇ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੋਚ ਨੇ ਵਟ ਪਾਇਆ। ਉਹਨੇ ਔਖੀਆਂ ਚੁੰਨ੍ਹੀਆਂ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ;

“ਹਾਂ ਇਹ ਗੋਲ ਤੇ ਸੌਟਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਆਈ, ਲੈ ਭਈ ਇਹ ਤੇ ਸੜਕੋਂ ਲੌਥ ਕੇ ਕੌਚੀ 'ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ ਏ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਲ ਉਹਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ, ਭਈ ਕੀ ਉਹਦਾ ਫੇਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਂਹ ਬਘਿਆੜ, ਭੋਂਬ ਮਾਰ ਕੇ ਬੋਲੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜੀ ਅਨਪੜ੍ਹ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵਸ ਕੇ ਵਖਾਇਆ? ਗੈਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਟਾਈਮ ਏ? ਹੁਣ ਲਿਖਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਣ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤ ਪਤਰ ਆਉਂਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਉਹਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੋ ਦੌਸਣਾ, ਯਹਾਂ ਪਰ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਹੈ। ਆਪ ਕੀ ਖੈਰੀਅਤ ਖੁਦਾਵੈਦ ਕਰੀਮ ਸੇ ਨੇਕ ਮਤਲੂਚ ਚਾਹਤਾ ਹੂੰ , ਸੂਰਤ ਅਹਵਾਲ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝੇ। ਖ਼ਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਜਲਦੀ ਦੇਂ।”

“ਖ਼ਤ ਭੈੜਾ ਕੀ ਸੀ, ਨਿਰੀ ਖੇਚਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਯੂਨਸ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡ ਭੇਜੀ ਏ, ਰੌਥ ਦੀ ਸਹੁੰ ਸਵਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹ ਗੌਲਾਂ ਟੇਪ ਕਰਕੇ ਘੋਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਟਨ ਨੌਂਪ ਕੇ ਸੁਣ ਲੈਨੀ ਆਂ ਤੇ ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਏ ਪੁਤਰ ਸਮੁਦਰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੂਜੇ ਅਐਦਰ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਗੌਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆ ਜਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਰੌਬ ਦੀ ਸਹੁੰ ਸਾਰੀ

ਸੂਰਤੇ-ਹਾਲ ਦਾ ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੋਂਗਾ ਏ ਕਿ ਇਹਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸੂਰਤੇਂ-ਹਾਲ। ਉਹਨੇ ਫੇਰ ਗੌਲ ਵਿਚ ਰੀਢ ਮਾਰਨ ਦਾ ਤਰਲਾ,

ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਕੁੜਮਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ;

ਸ਼ਗਨਾਂ ਵੇਲੇਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਹਿਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਔਲ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲਵੇ ਤੇ ਮੂਹ ਮਿਠਾ ਕਰੇ।' ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਮਠਿਆਈ ਦਾ ਡੌਂਬਾ ਚੁੌਕ ਲਿਆਈ ਤੇ ਕਿਹਾ;

“ਲਓ ਜੀ ਖਾਓ ਅਮਰਤੀਆਂ।”

“ਅਮਰਤੀਆਂ? ” ਹਾਕੂ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, “ਉਹ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ7”

“ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਵੱਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਲੇਬੀਆਂ।”

“ਜਲੇਬ ਕਹੇ ਨਾ ਫੇਰ।”

“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗਰ ਪਾਗਲ ਆਂ? ਉਏ ਜਲੇਬ ਗੁੜ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਕੌਂਢੀਦੇ ਨੇ। ਜਲੇਬੀਆਂ ਉਹ ਜੋ ਖੋਡ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਵਲੈਤੀ ਘਿਉ ਵਿਚ ਕੌਂਢੀਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਅਮਰਤੀਆਂ ਮਿਸਰੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੇਸੀ ਘਿਉ ਵਿਚ ਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।”

“ਕੂਜਿਆਂ ਮਿਸਰੀ ਦਿਆਂ? ” ਹਾਕੂ ਦੇ ਮੂਹ ਵਿਚੋਂ ਰਾਲ ਜਿਹੀ ਵਗ ਪਈ।

“ਆਹੋ ਲੂਣ ਦਿਆ ਪਹਾੜਾ। ਤੇਰੇ ਪੌਲੇਂ ਵੀ ਗੋਲ ਬੜੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪੈਂਦੀ ਏ।”

“ਤੂ ਵੀ ਤੇ ਗਲਾਂ ਦਾ ਗਲਾਧੜ ਏਂ । ਯੂਸਫ਼ ਜੁਲੈਖਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਣਾ ਏਂ। ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਗੌਲ ਮੁਕਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਹੋਇਆ ਕੀ? ”

“ਬੋਸ ਪਕੀ ਕਰ ਆਇਆਂ ਮੈਂ। ਪਰਸੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਉਣਾ ਏ ਦਿਨ ਮਿਥਣ। ਏਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਕੁੜੀ ਟੋਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਡੇ ਨੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਏ ਤੇ ਮੁੜ ਉਹਨੇ ਦੋ ਢਾਈ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਣਾ ਏ।”

ਬਾਹਰ ਸੜਕ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਬੋਕਲ ਮਾਰ ਲਈ ਸੀ। ਨੂਰਾ ਕੰਧ ਵਿਚ ਲੌਗੀ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲੋਂ ਗੈਸ ਲਾਹ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਬਾਲਣ ਲੈਂਗ ਪਿਆ। ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਕੁੜਤੇ ਦੇ ਥੌਲੇ ਪਾਏ ਸਲੂਕੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਲਾਲ ਰੈਗ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੌਥ ਜੇਡੀ ਚੌੜੀ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੀ ਡੌਬੀ ਤੇ ਇਕ ਸੋਨੇ ਰੋਗ ਦੀ ਤੀਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੌਬੀ ਜਿੰਡਾ ਸਿਗਰਟ ਲਾਣ ਵਾਲਾ ਲਾਈਟਰ ਕੌਢਿਆ। ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੀ ਡੌਬੀ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਿਗਰਟ

ਕੋਂਢ ਕੇ ਹਾਕੂ ਨੂੰ ਵੜਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਲੈ ਸਿਗਰਟ

ਹਾਕਮਾ !”

ਵਰਿਆਮ ------------------------- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੯

੧੦੧੦੦ €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16੦00/੧੦।1.੦॥॥

“ਨਾ ਭਾਅ ਤੂੰ ਈ ਇਹਨੂੰ ਫੂਕ।” ਹਾਕੂ ਨੇ ਹੁੱਕੇ ਦੇ ਘੁੱਟ ਵਰਗਾ ਕੌੜਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨੂਰੇ ਵਲ ਵੇਖਣ ਲੌਂਗ ਪਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਗੈਸ ਬਾਲ ਕੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਸਰਦਲ `ਤੇ ਲੌਂਗੀ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ ਟੈਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੈਸ ਨੂੰ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ ਟੈਗ ਕੇ ਨੂਰੇ ਹਾਕੂ ਵੇਲ ਵੇਖਿਆ, ਫੇਰ ਤੁਫੈਲ ਵਲੋਂ ਅਖ ਬਚਾ ਕੇ ਸੈਨਤ ਮਾਰੀ ਭਈ ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਦੇਸ ਵੀ ਦੇ।

ਹਾਕੂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ, “ਤੁਫੈਲ ਮੁਹੈਮਦ ਕੈਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰ।”

“ਕਿਉਂ? ”

“ਗੌਲ ਤੇ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਹੋਈ ਏ।”

“ਕਿਥੇ?”

“ਉਏ ਕੈਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਮੂਰਖਾ। ਐਵੇਂ 'ਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡੀ ਫਿਰਨਾ ਏਂ, ਹੁਣੇ ਭੋਏਂ 'ਤੇ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।”

ਤੁਫੈਲ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੁੜਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੇ ਹਾਕੂ ਦੇ ਮੂਹ ਕੋਲ ਕੰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ:

“ਲਏ! ਤੇਗੀ ਨੂੰਹ ਨੌਂਸ ਗਈ ਆ।” ਹਾਕੂ ਨੇ ਪੇਲੇ ਜਿਹੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਕੈਨ ਨੂੰ , ਸਿਰ ਨੂੰ ਇਜ ਛੱਡਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਕੈਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤੌਤਾ ਤੌਤਾ ਲੋਹਾ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।

“ਹੈਂ...?” ਬੇਯਕੀਨੀ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਮੂਹ ਟੁਂਟੇ ਛਿੱਤਰ

1 ।

ਵਾਂਗ ਆਪੇ ਆਪ ਖੋਲ੍ਹ ਗਿਆ। “ਆਹੋ !” ਪੂਰੇ ਯਕੀਨ ਆਹੋ ਕਹਿ ਕੇ ਹਾਕੂ ਨੇ ਤੁਫੇਲ ਦੀ ਜੀਭ 'ਤੇ ਇਕ ਭੁਜਦਾ ਕੋਲਾ ਧਰ ਦਿੱਤਾ।

“ਨਹੀਂ...ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।” ਤੁਫੈਲ ਅਭੜਵਾਹੇ ਉਠਿਆ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਘਰ ਨੂੰ ਨੌਸ ਦੌੜਿਆ। ਔਡੇ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਉਹਨੂੰ ਟੋਡੀਆਂ ਔਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਈ ਰਹਿ ਗਏ। ਅਗੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਹੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਬਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੌਤੀਆਂ ਨੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਲੋਅ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਘਰ ਨੂੰ ਨੌਂਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਉਹਦਾ ਘਰ ਦੂਰ ਹੋਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਲੌਂਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਸਾਹ ਸਤ ਈ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਟੂਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਥੋਲੇ ਦੋ ਪੈਰ ਨਹੀਂ, ਦੋ ਟੁਂਟੇ ਛਿੱਤਰ ਲੌਂਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਟੁਰਦਿਆਂ ਰਾਹ ਖੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਇਜ ਲੌਂਗਾ ਜਿਵੇਂ ਐਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਔਖਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

ਨੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਟੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੋਹਲੂ ਦੇ ਕੋਲ ਔਪੜ ਕੇ ਸੁਨਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਗਲੀ ਦੀ ਨੁੱਕਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਹ ਗਲੀ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਇਕਦਮ ਕੋਹਲੂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਕੋਧ ਨਾਲ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਗੌਲਾਂ ਪਈਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੰਕ “ਵਾਜ ਉਹਦੀ ਕੰਨੀਂ ਪਈ;

“ਲੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫੂਕਣਾ ਏ, ਨੀ ਲੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਾੜਨਾ ਏਂ। ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਔਗ ਤੇਂ ਹੁਸਨ ਦਾ ਸੇਕ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੌਂਡਾਂ ਨੂੰ ਫੂਕ ਸੁਟਦਾ ਏ।”

ਇਕ ਹੋਰ ਵਾਜ ਉੱਭਰੀ, “ਆਹੋ ਨੀ ਆਪਣੇ ਹੌਂਡਾਂ ਦੀ ਔਗ ਸੇਕਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਏ। ਨੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ ਕਈ ਹਾਂਡੀਆਂ ਜਦੋਂ ਉਬਲਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਸਾੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਕਈਆਂ ਹਾਂਡੀਆਂ ਦਾ ਉਬਾਲ ਤੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬੁਝਾ ਦੇਂਦਾ ਏ।”

ਇਕ 'ਵਾਜ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, “ਨੀ ਘਰ ਨੂੰਹ ਈ ਨਹੀਂ, ਧੀ ਵੀਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਤੇ ਪਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ? ਉਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਉੱਡੀ? ”

“ਨੀ ਸ਼ਦੇਣੇ ਤੈਨੂੰ ਐਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ? ਜਦੋਂ ਤੇਲੀਆਂ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਹੋਡੀ ਦਾ ਚਸਕਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਕੋਹਲੂ ਦੇ ਮੁਢ ਨਹੀਂ ਕਸਾਈਆਂ ਦੀ ਮੁੰਢੀਂ ਕੋਲ ਬਹਿੰਦਾ ਏ। ਨਾਲੇ ਕਦੇ ਬੋਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਕਿੱਲੇ ਬੋਝੀਆਂ ਨੇ!”

ਤੇਲੀਆਂ ਦੀ ਗਲੀ ਦੀ ਨੁੱਕਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਸ਼ੈਅ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੂੰਜੀ, ਕਿਵੇਂ ਕੈਧ ਡਿੱਗ ਪਈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਟਾਹਣ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਉਲਰੀਆਂ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣੇ ਕੇ ਇਕ ਬੇਲੀ;

“ਇਹ ਤੇ ਭਾਅ ਤੁਫੈਲ ਆ।”

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਖਿਲਰ-ਪੁੰਲਰ ਗਈਆਂ। ਤੁਫੈਲ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਉਠਿਆ ਤੇ ਪੈਰ ਪੈਰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਟੁਰਨ ਲੌਂਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਐਨਾ ਹਫਿਆ ਹੋਇਆ, ਐਨਾ ਟੋਂਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਈ ਉਹ ਫੇਰ ਧੜੌਮ ਕਰਕੇ ਭੋਏਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਹਿੱਲ-ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਬੰਦਾ ਘੋਟ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਗੌਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿੱਲਾ ਬਹੁਤਾ ਲੌਂਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।

4608---------------- ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/)61੦1€16੦00/੧੦।1.੦।॥

ਹੋਈ, ਉਦੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਸੀ। ਨਾ ਵੱਡੀ ਨਾ ਛੋਟੀ। ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ- ਹੌਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ, ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵੈਨਗੀਆਂ ਪੇਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਵੈਨਗੀ ਨਿਕਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਨੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਥੇ ਮੈਂ ਗੋਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ' ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਕੁਲਵੈਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦੀ।

ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਸੀ ਫੁਲਰਵਾਲ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਸਜਣ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ਦਿਲ, ਮਿਲਣਸਾਰ, ਦਾ ਮਾਲਕ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਅਤੇ ਇੰਜ਼ਤ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਸੋਤ ਮਾਰਚ ਉੱਨੀ ਸੌ ਇੱਕੀ ਨੂੰ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਬੰਚੇ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਬਦ ਕਢਾ ਕੇ ਬੋਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰੌਖਿਆ ਗਿਆ।

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣ ਲਈ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁੜ ਦੀ ਭੇਲੀ ਦੇ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿਰਕ ਐੱਫ.ਸੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮਨ ਔਗੇ ਪੜ੍ਹਣ ਲਈ ਉਕਸਿਆ ਤਾਂ ਐਮ.ਏ. ਐਗਰੇਜ਼ੀ

ਵਰਿਆਮ

1੦੧੦॥੦੧1 €16੮0

੧੦/)61੦1€16੦0000੦11.੦।॥

ਪੜ੍ਹਣ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਐਮਿ੍‌ਤਸਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਡਾ.ਸ.ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰਕ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਗਲ ਮੇਨਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਣ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਥੋਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਗੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਐਮ.ਏ. ਐਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਸ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ. ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਆ ਕੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਮਹੀਨੇ ਵਾਰ ਇਕ ਪਰਚਾ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ “ਦਰਬਾਰ” ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੁਢ ਬੋਝ ਗਿਆ। ਜਦੇਂ ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ. ਹੋ.ਗਈ ਤਾਂ ਵਿਰਕ ਸਾਬ੍ਹ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਤੁਰੇ। ਰ ਛੋਟੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਕੋਂਦ ਕਾਠ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਕਣਕ ਦੇ ਔਧ ਕੌਂਚੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ ਰੈਗ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਭਰੀਆਂ-ਭਰੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮਂਛਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਲੀਆਂ ਦੀ ਸਦੀਵੀਂ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਪ੍ਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਿਚ ਭਰਪੂਰ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈੱਟ ਦਾ ਰੈਂਕ ਲੈ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਦੂਜੀ ਆਲਮੀ ਜੋਗ (1939-1945) ਲੌਂਗੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਇਹ 1942 ਦੀ ਗੌਲ ਹੈ। ਵਿਰਕ ਹੁਰਾ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਹੀ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਨੌਕਰੀ ਛੋਡਕੇ ਉਹ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲੌਗੇ।

1947 ਵਿਚ ਮੁਲਕ ਵੈਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋਈ। ਉਹ

ਲਲ=ਲਲ============ ` ਹਸੰਬਰ-੨੦੧੮

[ਕਾ ਪੀ 1 ਕ==ਤ ਤਾ ਨਲ

ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯੂ.ਪੀ ਵਿਚ ਬੈਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਿਐਤਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਆਬਾਦ ਹੋ ਜਾਏ। ਵਿਰਕਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਯੂ.ਪੀ. ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੌਗੇ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਤਾਂ ਏਥੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ, ਪਰ ਏਥੇ ਸਹੂਲਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ । ਯੂ.ਪੀ ਵਿਚ ਦੁਂਗਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਯੂ.ਪੀ ਚਲੇ ਗਏ । ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਮ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸੇਨਾ ਉਗਲਣ ਵਾਲੀ ਕਰ ਲਈ। ਪਿਛੇ ਜੇਹੇ ਯੂ ਪੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੌਕ ਜਤਾਉਣ ਲੋਂਗੀ ਸੀ।

ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਉਧਾਲੇ ਹੋਏ। ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਡੀਊਟੀ ਲੌਗੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਸ਼ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਕ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ “ਖੋਬਲ” “ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨੈ” ਅਤੇ “ਉਲ੍ਹਾਮਾਂ” ਖ਼ਾਸ ਹਨ।

“ਚਾਚਾ” ਵਿਰਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਵੈਬਰ 1944 ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਉਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛੋਂਪਦਾ ਸੀ।

ਲੀਏਜ਼ਨ ਦੀ ਅਫ਼ਸਰੀ ਉਦੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1949 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪਰਚੇ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ “ਜਾਗਰਤੀ” ਅਤੇ ਐਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ “ਐਡਵਾਂਸ” ਛਾਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਰਚਿਆੰ ਦੀ ਸੈਪਾਦਕੀ ਕੁਲਵੈਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਨੂੰ ਸੈਭਾਲੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ 30 ਸਤੈਬਰ ਨੂੰ ਵਿਰਕ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸੋਹਣੀ ਸੁਨੌੱਖੀ, ਬਿਲੌਰੀ ਔਖਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਖਿਚ ਭਰਪੂਰ ਦਿੱਖ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹਰਬੈਸ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਹਰਬੈਸ ਕੌਰ, ਹੌਡੀਆ ਦੇ ਉਸ ਡਾਕਟਰ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਾਹਰ ਬੇਨ ਸਪੈਸਲਿਸਟਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਿਰਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਪਾਕੇ ਪੌਛਿਆ ਕਿ “ਭਾਬੀ ਕਿਹੇਂ ਜਿਹੀ ਹੈ? ” ਤਾਂ ਵਿਰਕ ਦਾ ਜੁਆਬ ਸੀ “ਵਾਹਗੇ ਦੇ ਪਾਰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਰਾਰ ਤਾਂ ਹਰਬੈਸ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ,

ਲਾ

੧੦/੧੦॥੦1 €161੦0

ਸੁਨੌਖੀ ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਜਨਾਨੀ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਜੈਮੀਂ”। ਵਿਰਕ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪਿਆਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਪੰਜ ਥੋਚਿਆਂ (ਦੋ ਪੁਤ, ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ) ਦੀਆਂ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਗੁੰਜ਼ਾਈਆਂ ਜੋ ਔਜ ਭਾਰਤ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਕ ਕਿੱਸਾ ਮੈਂ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਵਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ, ਮੀਆਂ ਬੀਵੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰਬੈਸ ਥੋਕੀ ਹੋਈ, ਗਰਮੀ ਬਹੁਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰਬੈਸ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਲੰਮੀ ਪੈ ਗਈ ਤਾਂ ਵਿਰਕ ਹੁਰੀਂ ਉਸਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਉੱਠਕੇ ਦੂਸਰੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਗੱਡੀ ਜਦੋਂ ਅਗਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਗਈ ਤਾਂ ਇਕ ਆਦਮੀ ਹਰਬੈਸ ਦੇ ਸਰ੍ਹਾਣੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥਾਂ ਦੇਖਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਗਰਮੀ ਲੋਂਗਦੀ ਦੇਣ ਲੋਂਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਹਰਬੈਸ ਦਾ ਲਾਲ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਹਰਬੈਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਝੌਲਣ ਲੌਂਗ ਪਿਆ। ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਵੇਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਖ ਦੌਬ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ, “ਹੁਸਨ ਦਾ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਤਾਬੇਦਾਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਲੈਣਦੇ, ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਣ ਲੌਗਾ”। ਜਦੋਂ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਉਤਰਨ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, “ਉੱਠ ਬੈਸੀ ! ਚੌਲੀਏ”। ਉਹ ਸੋਜਣ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਵੇਲ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਹੋਵੇ ਜਨਾਨਾ ਸਵਾਰੀ ਇਕੱਲੀ ਹੈ।

ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਫ਼ਸਰੀ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪਰ ਸਾਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤੀ ਤੜਕ ਫੜਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਦਗੀ ਵਿਚ। ਅਫ਼ਸਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਸੜਕ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰੇਹੜੀ ਉਤੋਂ ਭੁਂਜੀ ਹੋਈ ਛੱਲੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਖੜੈ ਹੋ ਕੇ ਖਾ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੈਕੋਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ । ਦੋਸਤਾਂ ਮਿੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਉਤੇ ਮਟਰਗਸਤੀ ਸਮੇਂ ਠਹਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਹੌਸਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਦਮ ਸੈਜੀਦਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਮ ਜਿਹੀ ਗੌਲ ਸੀ। ਅਜੇਹਾ ਹੀ ਇਕ ਕਿੱਸਾ ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। “ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਰਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ 17 ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਇਕ ਸਿਨਮੇਂ ਮੂਹਰੇ ਛੱਲੀ ਚੌਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭੁੰਨੀ ਹੋਈ ਮੌਕੀ ਦੀ ਛੱਲੀ ਦੇ ਕੌਂਢੇਂ ਹੋਏ ਦਾਣੇ ਆਪਣੀ ਹੌਥੇਲੀ ਉਤੇ ਨਿਹਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦਬਾਸੌਟ ਫੌਕਾ ਮਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਖ ਮੈਤਰੀ ਦਾ ਮੌਖ ਸਕੌਤਰ ਅਤੇ ਮੈਨੈਂ ਰਿ ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/0੦61੦1€16੦00/੧੦11.੦।।

ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੀਨ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਝਮੇਲੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਛੌਂਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਬੋਸ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਸੀ ਜਾਂ ਛੱਲੀ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਫੌਕੇ”।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੌਮ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਔਗੋਂ ਘਸੁਨ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੇ। ਲੋੜਬੈਦ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਪੈਸਾ ਇਕੌਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ, ਫਿਰ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਇਕੌਠਾ ਕਰਾਂ । ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਉਹ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦੇ। “ਹਾਂ” “ਹੂੰ” ਜਾਂ “ਠੀਕ ਹੈ” ਏਦੂ ਵੌਧ ਫੋਨ ਉਤੇ ਗੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਆਮ ਰਾਏ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਗੌਲ ਦਾ ਢੰਡੋਰਾ ਪਿੰਟਣਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੋਲ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਂਸ ਦਿਓ, ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮੁਹੌਲੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੋਂਗ ਜਾਏਗਾ। ਪਰ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਮਨਣਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ “ਜਿਸ ਗੌਲ ਦਾ ਭੇਤ ਰੌਖਣਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੌਲ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਲਓ। ਆਪਣੀ ਭੜਾਸ ਨਿਕਲ ਜਾਊ, ਉਸਨੇ ਔਗੋਂ ਧੂਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਦੇਣਾ”। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਪਰਚੇ “ਆਰਟ ਆਫ਼ ਲਿਵਿੰਗ” ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਨਿਰੈਜਨ ਸਿੰਘ ਸੈਲਾਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ “ਹਸਾਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਮਿਸ਼ਰੀ ਦੀ ਡਲੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ” ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

(1) “ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਵੇਲੇ ਕਾਰ ਵਿਚ ਗਿ.ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਰਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੰਤਰ ਮੋਨਦੇ ਸਨ। ਡਰਾਇਵਰ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਵਿਰਕ ਜੀ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਮੇਰੇ ਵੇਲ ਤੌਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਕੂਜੇ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਸੀ। ਉਹੋ ਮਿਸ਼ਰੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, “ਮਿੰਤਰਾਂ ਦੀ ਲੂਣ ਦੀ ਡਲੀ, ਮਿਸ਼ਰੀ ਬਰੋਬਰ ਜਾਣੀ”। ਉਹ ਤਾਂ ਸੋਚਮੁਚ ਮਿਸ਼ਰੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਬਹਾਨੇ ਮੈਂ ਉਹ ਹਸਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇਖ ਲਈਆਂ ਜੋ ਮੇਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੋਥੇਲੀ ਵਿਚ ਫ਼ਨੀਅਰ ਦੇ ਫ਼ੈਕਾਰੇ ਵਾਲੀ ਗਰਮਾਇਸ਼ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸੀ। ਐਵੇਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਂਸ ਹੋ ਗਈ ਬਲੌਰੀ ਔਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੋਪਣੀ”।

(2)“ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ 1949 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪਰਤੇ ਸਨ।

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16।੦00/੧੦11.੦।॥

ਇਕ ਅਜਸੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੌਗੇ, “ਧੀ ਤਾਂ ਕੋਠੇ ਜਿੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ”। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਦੋਸ ਪਾਈ। ਮੋਡੇ ਦੀ ਭਰਜਾਈ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਪਸੈਦ ਵੀ ਕਰ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਰੀਝ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਚਾਚੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਈ । ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਦਾਹੜੀ ਖਿਲਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਲਾਚਾ (ਧੋਤੀ) ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। (ਸੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਆਹ ਅਫ਼ਸਰ ਆ? )ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਹਾਣਦੇ ਲੌਗੇ। ਮੈਂ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਰੇਈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਗਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਰ ਕੇ ਬੈਨੀ ਦਹਾੜੀ ਅਤੇ ਸੂਟ ਬੂਟ ਪਾਈ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਅਫ਼ਸਰ ਹੀ ਲੈਂਗਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰੀ ਵਰਗਾ ਰੋਗ ਮੇਰੇਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਧੂਕੇ ਲੈ ਗਿਆ”।

(3)“ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਸ਼ਿਮਲੇ ਜਾਣਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਭੀੜ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਰਕ ਹੁਰੀ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਬੈਦਾ ਪਾਸੇ ਹੋਣਦਾ ਨਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਉਸਨੂੰ ਥਲੇ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਰਬੰਸ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਬੇਦੇ ਨੇ ਰੌਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜਨਾਨੀ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ। ਲੋਕ ਇਕੋਂਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਭੀੜ ਦਾ ਹੋ ਹੌਲਾ ਦੇਖ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਛਿਆ ਕੀ ਗੌਲ ਹੋਈ? ਤਾਂ ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜਨਾਨੀ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਹੈ। ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਹਰਬੈਸ ਵੇਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਕੋਲ ਅਜੇਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜਨਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਟੈਰ ਨੂੰ ਛੇੜੇਗਾ? ” ਭੀੜ ਉਸ ਬੰਦੇ ਵੇਲ ਦੇਖਕੇ ਹੌਸਣ ਲੌਂਗੀ। “ਵਿਰਕ ਸਾਬ੍ਹ ! ਤੁਸੀਂ ਏਥੇ ਕਿੱਥੇ ਫਸ ਗਏ, ਤੁਸੀਂ ਚੌਲੋ ਨਾਲ ਦੇ ਕੈਬਨ ਵਿਚ, ਸਮਾਨ ਮੈਂ ਰਖਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਡੇ ਵੌਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਹੋ?”

(4) “ਹਰਬੈਸ ਬਜ਼ਾਰੇਂ ਸਬਜ਼ੀ ਲੈਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਸੇਰ ਆਲੂ ਲਏ ਤਾਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਕਹਿਣ ਲੋਂਗਾ, “ਬੀਬੀ ਝੋਲੀ ਕਰ, ਇਕ ਕਿੱਲੋਂ ਆਲੂਆਂ ਲਈ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ” ਹਰਬੈਸ ਖ਼ਾਲੀ ਹੌਥ ਘਰ ਨੂੰ ਆ ਗਈ। ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੌਂਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਜ਼ਾਰ ਗਏ ਇਕ ਚਾਕੂ ਖਰੀਦਿਆ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਰੋਖ ਦਿੱਤਾ। “ਤੂੰ ਹੈਦਾ ਕੌਣ ਹੈ ਮੇਰੀ ਤਰੀਮਤ ਨੂੰ ਬੇਇੰਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ”। ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਕੈਬਦਾ

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

ਹੋਇਆ ਹੌਥ ਜੋੜਕੇ ਲਿਲੜੀਆਂ ਕੌਂਢਦਾ ਕਹਿਣ ਲੌਗਾ, “ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿਓ, ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਲੈ ਜਾਓ”।

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੈਧੂ, ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੁਹੋਬਤ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੌਂਸਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਪਸੈਦ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਂਧਾ ਨਾ ਪੁੰਛ, ਤੂੰ ਗਲੀਚਾ ਥੋੜੀ ਖਰੀਦਣਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ”।

ਵਿਰਕ ਰਹਿਮ ਦਿਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਨਾ ਸਕਦੇ। ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜੋਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਇਕ ਬੈਦਾ ਪੰਜੀਂ ਸੌਤੀ ਦਿਨੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਬੀਵੀ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰ ਦੱਸਕੇ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਮੇਗਣੇ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੌਜਣ ਨੇ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਬੰਦਾ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ”। ਵਿਰਕ ਹੁਰੀਂ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, “ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਦਾ। ਉਸਨੇ ਛੇਤੀਂ ਮਰ ਜਾਣਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਕਿਉਂ ਬਣਾ? ”

ਵਿਰਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ “ਟੂਣਾ” ਉਸਦੀ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੂਕ ਵਾਰੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬ ਛੋਂਪਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵਿਰਕ ਜੀ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਮਸ਼ੂਕਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੌਖ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਬੰਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੌਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੌਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗੂੰ ਦਹਾੜ ਮਾਰੀ। ਹਰਬੈਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਿੱਸਾ ਪਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਵਿਰਕ ਹੁਰੀ' ਬੀਵੀ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਦੇਖ ਘਬਰਾਏ ਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ “ਆਤਸ਼ਬਾਜੀ” ਲਿਖਾਇਆ। 22 ਮਾਰਚ 1986 ਨੂੰ ਵਿਰਕ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰੇਗ ਦਾ ਅਟੈਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਆਰਾਮ ਆਉਂਦਾ ਨਾ ਦਿਸਿਆ ਤਾਂ ਹਰਬੈਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਲੈ ਗਈ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਤਮ ਦੀ ਗੌਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਮੀਲ ਸੈਰ ਕਰਨਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਔਜ ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉੱਠ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਰਕ ਨਾ ਪਿਆ। ਆਖਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ 24 ਦਸੰਬਰ 1987 ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱ ਤੁਰ ਗਏ।

ਟੀ.ਆਰ ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਵਿਰਕ ਦੇ ਜੋੜ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਿਰੋਲ ਵਿਰਕੀ ਜਾਂ

੧੦/)61੦1€16।੦00/੧੦11.੦।॥

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਵਿਕਰੀ ਟੌਚ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਦੋਹਲ ਦਾ ਮੋਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰਕ ਅਸਲੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰ. ਹਮਦਰਦਵੀਰ ਨੌਸ਼ਹਰਵੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਅਤੇ ਅਣਛੋਹ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਸੀ।

ਛੋਟੂ ਰਾਮ ਮੌਦਗਿਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਰਕ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਘਟਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਬੋਲ ਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਰਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚੈਖ਼ੋਬ ਸੀ।

ਡਾ. ਭਗਵੈਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਵਿਰਕ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਨਿੱਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵੇਂਡਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਨਦੇ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍੍‌ਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰਕ ਸਦਾ ਹੀ ਇਜ਼ਤ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਿੰਪਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰਕ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਜਵਾਬ ਔਠ ਕਹਾਣੀ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ। (1) ਛਾਹ ਵੇਲਾ, (2) ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼, (3) ਤੂੜੀ ਦੀ ਪੰਡ (4) ਏਕਮ ਕੇ ਹਮ ਵਾਰਿਸ. (5) ਦੁੱਧ ਦਾ ਛੋਪੜ, (6) ਗੋਲ੍ਹਾਂ .(7) ਨਵੇਂ ਲੋਕ.(8) ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਵਿਰਕ ਨੂੰ “ਦੁੱਧ ਦਾ ਛੇਪੜ” ਲਈ 1959 ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। 1969 ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ “ਨਵੇਂ ਲੋਕ” ਲਈ। 21-11- 1987 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ 700 ਡਾਲਰ ਦੀ ਥੈਲੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰੋਂਤ:- ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਚ-ਅਕਤੂਬਰ- 2018 ਅਕ

ਸੈਪਰਕ:-98762-08542 ਭੁੱਲ ਦੀ ਸੋਧ ਵਰਿਆਮ ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਐਕ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀ

ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬੇਹੜ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਨਾਲ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਚਰਨ ਡੱ_ ਰਾਮਪੁਰੀ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਵਿ ਖਿਮਾ ਜਾਚਨਾ ਹੈ ਜੀ।

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੯੮

ਅੰਮ੍੍‌ਤਿਸਰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਦੁਖਦਾਈ ਕਾਂਡ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸਾ ਵਾਪਰਿਆ, ਰੇਲ ਟ੍ਰੈਕ ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਭੀੜ ਜੋ ਅਣਭੋਲ ਹੀ ਦੁਸਹਿਰਾ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਚਨਚੇਤ ਹੀ ਰੇਲ ਆ ਚੜ੍ਹੀ, ਸੈਕਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੱਚੇ , ਬੁੱਢੇ, ਜਵਾਨ ਕੱਟੇ-ਵੱਢੇ ਗਏ, ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ, ਹੱਸਦਿਆਂ, ਖੇਡਦਿਆਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਵਿੱਛ ਗਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲਈ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਅਜੇਹਾ ਕਾਂਡ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਨਹੀਂ, ਦੀਵਾਲੀ, ਦੁਸਹਿਰੇ ਸਮੇਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ, ਅਨੌਕਾਂ ਲੋਕ ਅੱਗ ਵਿਚ ਝੁਲਸ ਗਏ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਕਾਂਡ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲਾਈ ਅਫ਼ਵਾਹ ਕਾਰਣ ਭਗਦੜ ਮੱਚ ਗਈ, ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਭੀੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੁਚਲੇ ਗਏ । ਦੀਵਾਲੀ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵੇਖ ਲਈਏ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਧਨ ਸੰਪਤੀ ਨਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੌਤਾਂ..... ਕੀ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਦੇ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੜ ਨਾ ਅਜਿਹੇ ਹਾਦਸੇ ਵਾਪਰਨ।

ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਧਰਮ ਨਾਲ, ਆਸਥਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਰੱਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਸਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਧਰਮੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਵੀ ਪ੍ਚਲਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਅਪਨਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਕੁਝ ਮੌਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਿਯ, ਮਹਾਂ ਮੁਨੀ, ਸੁਆਮੀ, ਸਾਧੂ-ਸੰਤ, ਜਾਂ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਫਰਮਾਣ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਧਰਮ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਧਰਮ ਜਿਸਨੇ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਉਹੀ ਧਰਮ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇਕ ਉਲਝਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਕਾ ਫੇਰ ਨਾ ਵਾਪਰੇ... ਟ੩= -ਹਰਪਾਲ /ਸੱਘ ਸ਼ੇਵਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਧਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਨਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਕੀ ਹੈ? ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਵੇਰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਕਰ ਕੀ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਹੀ ਪੁਜਾਂਗੇ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਚਲਿਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ, ਰਸਮਾਂ ਦਾ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ।

ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਭਾਵ ਹੈ- “ਪਵਿੱਤਰ ਫਰਜ਼'! ਸੱਚ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਹੋਣਾ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮੀਂ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਜਾਂ ਸੰਪ੍ਦਾਇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸਟ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸਟ ਹੈ। ਆਪ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ-

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸੇਸਟ ਧਰਮੁ॥ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ

ਕਰਮੁ ॥

ਭਗਵਾਨ ਦਾ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੇਸਟ ਧਰਮ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲਤਾ ਹੈ, ਕੋਮਲਤਾ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ। ਹਉਮੈ, ਲੋਭ, ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਕੋੋਧ ਵੱਸ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਮਲੇਛ ਕਰਮ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤਦ ਹੀ ਧਰਮੀ ਅਖਵਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ `ਚੋਂ, ਸਮਾਜ 'ਚੋਂ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਨੇਕ ਮਨੁੱਖ, ਇਕ ਸੁਖਦਾਈ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਯੋਗਤਾ ਪਾ ਸਕੀਏ। ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ, ਉਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕਥਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।

.6609---------- ਰ੍ ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/)੦61੦1€16।੦00/੧੦।1.੦॥।

ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਆਪਣੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਵੱਛ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ।ਸਾਡੀ ਹਉਮੈਂ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸਹਿਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਵਣ ਬਣਾ ਕੇ ਫੂਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਲੱਖ ਦਾ ਰਾਵਣ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾਥ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬੁੱਤ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਫੂਕ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਏਨਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਮੇਂ ਦੇ, ਦਿਲ ਦੇ ਮਰੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਖਰਚਦੇ ਹਾਂ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸਰਵੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਇਆ ਫੂਕ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਏਨਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮੇਘ ਮਿਹਰ ਨਾ ਬਰਸੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਇਸ ਜ਼ਹਰੀਲੇ ਧੂਏਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਅਗਨੀ-ਕਾਂਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਨਾ ਫੁਰਮਾਨ ਜ਼ਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਤਾਂ ਪੁਸ਼ਾਸਨ ਰੇਕਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਵਣ ਫੂਕ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਹਰੀਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਿਲਕੁਲ ਮੌਨ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ । ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੇਤਾ ਆਪ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਹਰੀਲੇ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਦਭਾਗੀ ਘਟਨਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਣ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਖੀ ਕਦੇ ਆਖਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਧਰਮ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ- ਹੇ

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16੦00/੧੦11.੦।॥

ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮਿ੍‌ਤਸਰ ਦੁਸਿਹਰੇ ਮੌਕੇ ਜੋ ਮੰਦਭਾਗੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਲੌਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅੰਗਹੀਣ ਹੇ ਗਏ । ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਜੇਹੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੇਲਵੇ ਟਰੈਕ ਦੇ ਨੌੜੇ, ਅਜੇਹੇ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਮੰਨਜੂਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦੇਵੇ। ਫੇਰ ਜਿੱਥੇ ਰੇਲਵੇ ਟਰੈਕ ਹੈ, ਏਨੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਖਿਰ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਟਰੈਕ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠੇ ਹੋਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਰਾਜਨੇਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਦੁਸ਼ਣਬਾਜੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿ ਰਾਵਣ ਸਾੜਨ ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਆਦਮ ਕੱਦ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਵਣ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੋਗੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਰੂਦ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਰਗਿਜ਼ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਇਹ ਕਰਨ ਕਿ ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਲੀਲਾ ਦੇ ਨਾਟਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਰਮਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਇਆ ਕਰੇਗੀ। ਲੋਕ ਬੈਠ ਕੇ ਸੁਨਣ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ। ਅਜੇਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਤਸੰਗੀ ਹੀ ਆਉਣਗੇ। ਅਜੇਹੇ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਜਾਂ ਚੋਰ ਉੱਚਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ ਜੋ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ।ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ: ਦੀਵਾਲੀ ਤੇ ਪਟਾਕੇ ਨਾ ਚਲਾਉ, ਇਕ ਤਾਂ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਮਰਦੇ ਨੇ ਦੂਜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ, ਭਜਨ ਬਾਣੀ ਕਰਕੇਂ, ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਊ। ਹੋਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਭੇਣੀ ਸਾਹਿਬ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਇਸ ਢੰਗ ਦਾ ਸਾਊਂਡ ਸਿਸਟਮ ਸੈਟ-ਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਸੰਗਤ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਊਂਡ ਪੋਲੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।ਜੇ ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਆਪਣੀ ਦੂਸ਼ਣਬਾਜੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁਹਿਰਦ ਹੋਣ, ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤਾਂ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 94176-01321

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

- ਫਰਜੰਦ ਸਾਹਿਬਾਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਘੂ ੮ਦ' ਜਨਮ ਸੰਮਤ 1743 (ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਾ ਮਾਘ) ਮੁਤਾਬਕ 7 ਜਨਵਰੀ 1687 ਈ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਵਰੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਡੇਰੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ 5 ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜਿੱਤ ਸਦਕਾ ਸਾਹਿਬਾਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਨਾਮ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਾਫੀ ਦਿਮਾਗਦਾਰ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਡੂੰਘੇਰਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਾਹਿਬਾਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਯੂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਛਤਰ- ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।

23 ਮਈ 1699 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਨੂਹ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਰੰਗੜਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੇਠੋਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਨੈਦਪੁਰ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਲੁੱਟਿਆ ਸੀ।

29 ਅਗਸਤ 1700 ਈ: ਨੂੰ ਜਦੇਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲੇ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਆਰੰਭਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆ ਨੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਵੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦਾ ਡੱਟਵਾਂ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।

ਇਕ ਦਿਨ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ! ਇਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਵਦਾਸ ਰੋਂਦਾ-ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਧਰਮ- ਪਤਨੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਖੇਹ ਲਈ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਫਰਿਆਦ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਬਣਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸੋ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾ ਦਿਉ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਰਿਣੀ ਰਹਾਂਗਾ।”

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਹਿਬਾਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਜੀ ਕੁੱਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਉ ਅਤੇ ਜਾਬਰ ਖਾਂ ਤੱ ਇਸ ਮਜ਼ਲੂਮ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਛੂਡਾ ਕੇ ਲਿਆਉ। ਸਾਹਿਬਾਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 100 ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬੱਸੀ ਪਿੰਡ ਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਬਰ ਖਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਬਲਾ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜਾਲਮ ਦੇ ਪੰਜੇ 'ਚੇ ਛੁਡਾ ਲਿਆ। ਪਿੰਡ ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਕਸੂਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਥਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਬਖਸ਼ਿਆ।

ਫਰਿਆਦੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀ ਜਾਬਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀ ਸਜ਼ਾ' ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਸੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਏ -ਚਮ਼ੈਸ਼ ਬੰਗਾ ਚੰਹਲਾ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਿਬਾਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸੂਝਪੂਰਵਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੋਕੜਲੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਖਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਬਾਜਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ) ਦੁਆਰਾ ਵਸਾਈ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1704 ਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅਜੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਆ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

ਸਾਹਿਬਾਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਕੁੱਝ ਸ਼ੇਰਦਿਲ ਸਿੰਘਾਂ ਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਨਾ ਠਿੱਲ੍ਹ ਪਏ। ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਵੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ।

ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਵੌਜ ਦੇ ਕੱਖ ਕੁ ਗਿਣਤੀ (40) ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚੋਧਰੀ ਬੁਧੀ ਚੰਦ ਦੀ ਇਕ ਗੜ੍ਹੀਨਮਾ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚਲੀ ਓਟ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੋਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੂਝਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖੂਨ ਵੀ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਮੈਦਾਨੇ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ “ ਲਾਲ ਜੀਓ ! ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ) ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਘੱਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫਰਜ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਹੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਣ- ਤੱਤੇ ਵਲ ਭੇਜ ਕੇ ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਏਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੀ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹੈ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਏਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਲ ਤੋਰਿਆ ਜਿੰਨੇ ਨਾਲ ਜੰਵ ਚਾੜ੍ਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੀਸ ਉਪਰ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਸੁੰਦਰ ਕਲਗੀ ਝਲਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆਪ ਹੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਹੋਣ। ਜਿਧਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਮਿਲਿਆ ਉਧਰ ਹੀ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ । ਸਾਰਾ ਜਿਸਮ ਤੀਰਾਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਛੱਲਣੀ ਰੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਲਾਲ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾਂ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਬੇਟਾ ਅਜੀਤ! ਤੇਰੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

ਮਂਝ56631327159

ਵਰਿਆਮ -------------੫੦2੮----------= ੮੩੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16੦000੧੦11.੦।॥

ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਲਕ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੁਦਾ ਸਿਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਤਰ ਉਲੀਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਸੈਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਸ ਮੈਨਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਘੋਟੋ-ਘੋਟ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਵਰਗੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 72 ਸਾਲ ਬਿਤਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਐਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੈਗਰਾਮੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਮੂਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਪਈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਐਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਣ । ਫਿਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੌਧਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਨਵੇਂ ਕਦਮ ਆਰੋਭ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਥੇੜੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਰੈਭ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਸਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਤੈਗਦਿਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਲੌਂਗ ਪਈ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਨੇ ਤਾਂ ਸਿਖਿਆ ਦੇ ਮਾਅਨੇ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੌਖ ਦਿੱਤੇ।

ਜੇ ਔਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਗੌਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਿਖਿਆ ਵਰਗਾ ਅਹਿਮਮੁਂਦਾ ਬੜੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਚੌਲ ਰਿਹਾ ਸਕੂਲੀ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਸੈਘਰਸ਼ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਘਿਨੌਣੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਸਕੂਲੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਵਰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੰਦਿਅਕ ਪੋਧਰ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਅਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਨ ਦੇਹੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ

ਨ

-ਡਾ. ਤਰਸਪਾਲ ਕੱਰ ਸੋਚ ਹੈ। ਮੁਲਕ ਦੇ ਇਸ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਉਹ ਘੋਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ਤੇ ਕੈਮ ਕਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਤੀਜੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇੰਕਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਉੱਚ-ਸਿੰਖਿਆ ਦੀ ਬੇਹੋਦ ਦਰਦਨਾਕ ਤਾਸਦੀ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੋਚ ਕੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧੜਾਧੜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੰਟਾ ਉੱਚ-ਸਿੰਖਿਆ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਾਂ ਗੌਲ ਹੀ ਛੱਡੋ । ਹੁਣ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਏਡਿਡ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਭਰਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਬਾਦਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਦ ਵੀ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਖੁਦ ਚਲਾਉ, ਖਜ਼ਾਨੇ `ਚ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਕੋਝਾ ਮਜ਼ਾਕ ਹੈ, ਇੰਕ ਸਿਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਐਤ ਵਿੱਚ 2014 'ਚ ਸਿੰਖਿਆ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਧੱਜੀਆਂ ਉੱਡਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਅਨੁਪਾਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਸਿੰਖਿਅਤ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ, ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ ਪਾਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਨੂੰ 3 ਸਾਲ ਦੇ ਠੇਕੇ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਸਿਰਫ਼ 21,600 ਰੁਪਏ ਸੀ ਬੇਸਿਕ ਤਨਖ਼ਾਹ 'ਤੇ ਰੌਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਔਗੇ ਕੈਪਟਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੈਗੂਲਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਕੇਲ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ 21 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੇ 136 ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਲਜਾਂ ਨੇ ਨਿਊ ਗ੍ਰਾਂ“-ਇਨ- ਏਡ ਸਕੀਮ ਤਹਿਤ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ 1925 ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇਂ

ਫਰਿਆਮ ------- -------8000---------------------- ਦਸੇਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16।੦00/੧੦।1.੦।॥

ਇਸ ਮੁੰਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਮਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਮੁਚੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਡਿਡ ਕਾਲਜਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਘੋਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਚੋਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਲਜ ਖੋਡਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੀ ਬੇਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇੰਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਸਹਾਇਤਾ ਪਾਪਤ ਏਡਿਡ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਬੈਧਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਇਹ ਪ੍ਬੈਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਏਡਿਡ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੈਦ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਬੜੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰੂ ਰੁਚੀਆਂ ਭਾਰੂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਿਆਸਤ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇਗੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਸਿੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਜਾਗਰੂਕ ਵਰਗ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚੀ ਸਮਝੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰੌਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕੀ ਸਾਡਾ ਲੋਕਤ੍ਰ੍‌ਤਰ ਏਨਾ ਲੌਜਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਜੋਗੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਤੌਤਰ ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਬੋਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ' ਕਰ ਸਕਦਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਬਿਹਤਰ ਐਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਕ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਐਮ.ਐਲ.ਏ, ਮੋਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ `ਚ ਵਾਧੇ

ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਘੋਟ ਤਨਖ਼ਾਹ 'ਤੇ ਕੌਮ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਰੀਬ ਘਰਾਣਿਆਂ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਰਹੀਂ ਚੌਧਰ ਤੇ ਪਾਵਰ ਦੀ ਗੋਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੋਟ ਚਾਲ ਰਾਹੀਂ' ਸਾਰੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ _ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਦਿੰਤਾ ਹੈ।

ਇੰਕ ਉੱਚ ਸਿੰਖਿਅਤ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 25-30 ਸਾਲ ਉੱਚ-ਵਿੰਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੈਘਰਸ਼ 'ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰੋਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਤੜਫਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੀ ਸਾਡੇ ਵਿਧਾਇਕ, ਐਮ.ਪੀਜ਼ ਜਾਂ ਮੋਤਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਕੇ- ਲੜਕੀਆਂ ਜਿੰਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਜਦ ਪੁੰਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੇਂਡਾ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੇਗਾ? ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ “ਮੈਂ ਪਾਲੀਟੀਸ਼ੀਅਨ ਬਣੂੰਗਾ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।” ਇੰਕ ਮਾਸੂਮ ਬੋਚੇ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ 'ਚ ਜੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੌਲਾਂ ਘਰ ਕਰ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਤੰਤਰ 'ਤੇ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੰਕ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੰਚ ਕੋਈ ਫੀਸ ਅਦਾ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੌਸਿਆ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਕੋਰਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜੌਜ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਲਿਆ। ਜੌਜ ਕਹਿਣ ਲੋਗਾ, “ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਰਟ ਆਉਣ ਦਾ ਕਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਵਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਮੈਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਕੋਲੋਂ ਫ਼ੀਸ ਭਰਵਾ ਲੈਂਦਾ।” ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਪੌਛਮ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਉਹ ਪੋਧਰ ਬਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਸਾਡੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਦੇ ਰਹਾਂਗੇ।

9੧ ਦਾ ੦੦੦ `` ਦਿਰ -੨੦੧੮

੧੦੧੦੦ €161੦॥

੧੦00੦61੦1€16।੦000੧੦11.੦।॥

ਧਰਤੀ ਹੋਰ ਪਰੇ ਹੇਰ

ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੈਂਤ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੌਕ ਆਪਣੀ ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਚਿੰਤ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਤਪੌਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਦੈਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੋੌਸਿਆ ਵਿਚ ਖਲਲ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦੂਤ-ਵਿਸ਼ਨੂੰ , ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹੇਸ਼-ਇਸ ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ।

ਭਾਰਤ ਇਕ ਐਸਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਦੇਖਣ-ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਂਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੌਕਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤਿਜੁਗ, ਤੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ, ਤਪੀਸਰਾਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੌਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ-ਐ ਮਨੁੱਖ ਤੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ...ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪਾਰ- ਉਤਾਰਾ ਹੋ ਜਾਏ।

ਸੋ, ਆਓ ਆਪਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੌਲ ਕਰੀਏ, ਜਿਥੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਸਦੀ ਹੈਂ-ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ? ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ “ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਟੀਕ” ਜਾਂ ਭਗਤ-ਮਾਲਾ ਕਹਿ ਲਈਏ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੋ' ਹੌਥ ਲੌਂਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੌਲ

ਵਰਿਆਮ

੧0੧੦੦ €161੦0

ਲਿਖੀ ਹੈ! ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਲਿਖਣੀ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ- ਬੇਦ ਪੜ੍ਹਹਿ ਮੁਖਿ ਕੈਠਿ ਸਵਾਰਿ॥

ਤਾਂ ਕੋ ਔਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਣਾ,

ਆਵਤ ਜਾਤ ਰਹੈ ਗੁਬਾਰਿ॥” (ਗੂਜਰੀ ਮ- ੧)

“ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿ੍‌ਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪੂਰਨ ਧੁੰਧੂਕਾਰ ਸੀ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ' ਸੀ ! ਸਾਗਰ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸੀ। ਸਾਗਰ ਦੀ ਹਿੰਕ ਉਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਮਾਇਆ ਕਮਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ। ਕਮਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਇਕ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਫ਼ੁਰਨਾ ਫ਼ੁਰਿਆ ਕਿ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿਿਸ਼ਟੀ (ਧਰਤੀ) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੀਵ। ਇਕੱਲ ਤੇ ਸੁੰਵਨਤਾ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਗਰ ਦੀ ਧੁੰਨੀ ਵਿਚ ਕਮਲ ਫੌਂਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ! ਉਸ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਉਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਹਮਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਜਲ ਹੀ ਜਲ ਦੇਖਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ! ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲਗ ਪਿਆ-“ਉਸ ਦਾ ਬਾਪ ਕੌਣ? ਕੈਸੇ ਆਇਆ?”

ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸਦਾ। ਉਹ ਅਸਚਰਜ ਹੋਂ ਰਿਹਾ ਸੀ !ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਤੇ ਤੁਰਿਆ ਏਧਰ ਉਧਰ ਗਿਆ !ਪਰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨੀ ਲੌਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪੁਛੇ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਕਿਸ ਨੇ ਭੇਜਿਆ? ਉਹ ਮੁੜ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਉਤੇ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੌਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਏਸੇ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਉਪਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮੂਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੌਂਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਏਥੋਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਅੱਗੇ ਹੋਵਾਂ ਤੇ ਪਤਾ ਕਰਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਐਸਾ

ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਕਮਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੋਲ ਨਜ਼ਰੀ

ਦਸੈਬਰ-੨੦%੧੮

੧੦/)61੦1€16੦00/0੦11.੦॥॥

ਪਿਆ। ਉਹ ਕਮਲ ਦੀ ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਤੁਰਿਆ ਗਿਆ ! ਪਰ ਕੋਈ ਹਾਥ ਨਾ ਆਈ। ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਾ ਲੋਂਗਾ। ਕਈ ਯੁਗ ਘਾਬਰਿਆ ਫਿਰਦਾ ਲਭਦਾ ਰਿਹਾ!

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਹੇਠੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਾ ਲੌਂਗਾ ਤਾਂ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਕੈਨੀਂ ਪਈ-“ਬ੍ਹਮਾ ਉਪਰ ਚਲਿਆ ਜਾਹ! ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ!”

ਪਰ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਥੋਂ ਆਈ, ਹੋਰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਧ ਗਈ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਇਹ ਨਹੀਂ ਲੌਭਦਾ !ਉਹ ਕਮਲ ਦੀ ਨਾਲੀ ਆਸਰੇ ਉਪਰ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਫੌਲ ਉਤੇ ਪਦਮ-ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਪ ਕਰਦੇ ਨੂੰ ਕਈ ਯੁਂਗ ਬੀਤ ਗਏ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕਿਤੇ ਗਿਆਨ ਪਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਮੁੜ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਸਿ੍‌ਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਤੇ ਬ੍ਹਮਾ ਨੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਕੈਠ ਕੀਤੇ !ਐਸੀ ਬ੍ਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਹੈਂ।””

ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਾਖੀ ਔਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਜਿਥੇ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਪਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਦੈਂਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਗਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਂਧ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਕ ਵਾਰ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਇਦਰ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਹੀ ਜਿਤ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਕ ਕਥਾ ਹੈ:

“ਮਧੂ ਤੇ ਕੀਟਬ ਦੋ ਦੈਂਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੈਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਦੈਂਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਣ ਲੌਂਗੇ ਤਾਂ ਬ੍ਹਮਾ ਨੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱੜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸੁਤੋ ਪਏ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਸਤਤਿ ਕਰਨ ਉਤੇ ਜਾਗੇ।

ਮਧੂ ਅਤੇ ਕੀਟਬ ਨਾਲ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਧੂ ਕੀਟਬ ਨੇ ਦਮ ਛੌਂਡਿਆ। ਆਖਰ ਮਹਾਂ-ਮਾਇਆ ਨੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਹਨੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਧੂ ਕੀਟਬ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ- “ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾਂ ਹੈਂ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਚਾਹੇਂ ਅਸਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵਰੁ ਮੇਗ ਲੈ।”

“ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿਓ!” ਇਹ ਮੈਗ

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਮਧੂ ਤੇ ਕੀਟਬ ਕੋਲੋਂ ਮਗੀ। ਕੀਤੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦੈੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇਣੇ ਪਏ ! ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਟ ਉਤੇ ਰੌਖ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਢ ਸੁਟੇ। ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਢਣ ਨਾਲ ਜੋ ਰੌਤ (ਲਹੂ) ਨਿਕਲੀ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਉਤੇ ਜੈਮਕੇ ਧਰਤੀ ਬਣ ਗਈ ! ਇਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਬਣਨ ਦੀ ਜਨਮ-ਕਥਾ ਹੈ !” (ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਟੀਕ ਵਿਚੋਂ)

ਇਹ ਤਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ? ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਗੌਲ ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਕਰ ਲਈਏ। ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਭੈਰਉ ਰਾਗ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਆਦਮ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ-

“ਬਾਬਾ ਆਦਮ ਕਉ ਕਿਛੁ ਨਦਰਿ ਦਿਖਾਈ॥

ਉਨਿ ਭੀ ਭਿਸਤਿ ਘਨੇਰੀ ਪਾਈ॥”

ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਐਜੀਲ” ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਆਦਮ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਬ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖੁਦਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਇਆ। ਮਨੌਖ ਬਣਾ ਕੇ ਖੁਦਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ (ਦੇਵਤਿਆਂ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਆਦਮ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰੋ। ਪਰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਸਲਾਮ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਦਨ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਦਮ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤਰੀ “ਮਾਈ ਹਵਾ” ਨੂੰ ਅਦਨ ਦੇ ਸਵਰਗ ਬਾਗ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਦਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਫਲ (ਕਣਕ) ਖਾਣ ਤੋਂ ਆਦਮ ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਆਦਮ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ। ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ-“ਕਿ ਖੁਦਾ ਨੇ ਜੋ ਕੈਮ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਖਾਣ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ...ਗਿਆਨ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖੋ, ਚਾਰ ਕੂੰਟ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ !...ਜ਼ਰੂਰ ਆਦਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍੍‌ਰਨਾ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹਵਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਧੁਖਧੁਖੀ ਤੇ ਇੰਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਦੇਖਣ। ਜਦੋਂ ਆਦਮ ਆਇਆ ਤਾਂ ਹਵਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਆਦਮ ਤੇ ਹਵਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਣਕ (ਗਿਆਨ ਫਲ) ਖਾ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਮ, ਮੋਹ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਦਿ ਦਾ

ਵਰਿਆਮ _---------------%00------------ ਦਨੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

੧੦/0੦61੦1€16।੦000੧੦।1.੦।।

ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੰਗੇ ਤਨ ਦੀ ਸੂਝ ਪਈ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਾਰੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਲੁਕ ਗਏ ! ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਥੇ ਨਾ ਲੋਗਣ। `__ ਇਸ ਗੌਲ ਦਾ ਖੁਦਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੌਂਗ ਗਿਆ। ਖੁਦਾ ਆਪੇ ਆਇਆ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਇਆ- “ਸੈਤਾਨ ਦੇ ਆਖੇ ਲੌਂਗੇ ਹੋ, ਭੁਲ ਕੀਤੀ ਹੈ...ਜਾਓ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹੋ ਤੇ ਔਲਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।”ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੂੰ ਸਰਪ ਜੂਨੀ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਮ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਤਾਨ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੈਸਾਰ ਦੀ ਮਨੋਂਖ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ। ਖੁਦਾ ਦਾ ਆਖਾ ਨਾ ਮੈਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਦਮ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਸੀ; ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਹਦੀ ਔਲਾਦ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਉਧਾਰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਆਸਰੇ ਹੈ!”

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਰ ਤੇ ਸਰਾਪ ਕਦੇ ਟਲਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਈ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰੋਧੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਰਬਾਸ਼ਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਗੋਲ ਤੇ ਹੀ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਸਤ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਆਮ ਸਵਾਲ ਹੇ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਰਿੜ੍ਹਕਿਆ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਅਮਿਤ, ਕਾਮਧੇਨ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਕ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗੋਲ ਕਰੋਧਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਪੌਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਢਾਈ ਚੂਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੀ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਜਲ ਪੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਲੇ ਜਿੰਨੇ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਨ ਸਭ ਤੜਫਣ ਲੌਗੇ ਤੇ ਪੁਕਾਰਨ ਲੌਗੇ ਕਿ-ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਉਹ ਕਾਹਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਣਗੇ? ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਕੇ ਅਗਸਤ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੇਟ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉਤੇ ਅਗਸਤ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ `ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੈ! ਸਮੁੰਦਰ 'ਚੋਂ ਲੂਣ ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।”

ਇਹ ਤਾਂ ਸਨ ਧਰਤੀ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਕਥਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਪੌਰਾਣਿਕ ਧਰਮ ਗਰੋਥਾਂ ਵਿਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਸੋਚ ਹਨ। ਪਰ ਔਜ ਕਲ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੌਚ ਨਹੀਂ ਮੈਨਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-

“ਸੂਰਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਔਠ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ-ਬੁਧ, ਸ਼ੁਕਰ, ਧਰਤੀ, ਮੈਗਲ, ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੀ, ਯੂਰੇਨਸ, ਨੈਪਚੂਨ-ਸੂਰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਵੇਗੇ ਕਿ ਸੂਰਜ ਆਇਆ ਕਿਥੋਂ? ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਗੈਸੀ ਬਦਲ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਕਈ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਧੂੜ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 15 ਕਰੋੜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਡਲ “ਗਲੋਬ” ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਹੈ।

ਸੋ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਖੋਜਾਂ ਤਾਂ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਂਦ ਤੌਕ ਸਫਲ ਵੀ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਸਿੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੌੱਖ ਦਾ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਹੀ ਜੀਣਾ ਸੈਭਵ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਔਖੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੌਂਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਰਬ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-

“ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ॥

ਓੜਕ ਓੜਕ ਭਾਲਿ ਥਕੇ ਵੇਦ ਕਹਨਿ ਇਕ ਵਾਤ॥

ਸਹਸ ਅਠਾਰਹ ਕਹਿਨ ਕਤੇਬਾ ਅਸੁਲੂ ਇਕ ਧਾਤੁ ॥

ਲੇਖਾ ਹੋਇ ਤ ਲਿਖੀਐ ਲੇਖੈ ਹੋਇ ਵਿਣਾਸ॥

ਨਾਨਕ ਵਡਾ ਆਖੀਐ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਆਪ॥” (ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਪਉੜੀ ੨੨)

ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੇਡ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਖੀਰ ਤੌਕ ਨਹੀਂ ਪਾਂ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਮੰਝਾਈਲ- 95753-04044

ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦/)੦61੦1€16।੦00/0੦11.੦।।

ਦਾਨਾਂ ਸਿਰ ਮਹਾ'ਂ-ਦਾਨ, ਨੇਤਰ ਦਾਨ

ਕੀ ਮੁਲ ਹੁੰਦਾ ਇਕ ਪੈਸੇ ਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਲੌਖਾਂ ਵਾਲਿਉ !ਕੀ ਜਾਣ? ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਅਰਥ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਔਖਾਂ ਵਾਲਿਉ !ਕੀ ਜਾਣੋ? ਔਖਾਂ ਵਾਲਿਉ !ਅੱਖਾਂ ਬਾਝੋਂ , ਇਹ ਸੈਸਾਰ ਹੈ ਘੁੰਪ ਹਨ੍ਹੇਰਾ।

ਹਰ ਦਮ ਘੋਰ ਰਾਤ ਹੈ ਕਾਲੀ ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਕਦੀ ਸਵੇਰਾ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰਾਪ ਬਣੇ ਨੇ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਦਮਸਤ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਸੂਰਜ-ਚੈਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਤੌਕਿਆ, ਨਾ ਅਸਮਾਨੀ ਝਿੱਲਮਿਲ ਤਾਰੇ।

ਜੇ ਨਾ ਜਾਨਣ ਕਿੰਜ ਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਨੈਣ ਕਟਾਰੇ, ਨੈਣ ਨਸ਼ੀਲੇ। ਕੀਕੁਣ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖਿਚਾਂ ਪਾਂਦੇ, ਫੋਲ ਗੁਲਾਬੀ , ਨੀਲੇ-ਪੀਲੇ। ਕੈਸੀ ਦਿਲਕਸ਼ ਤੇ ਮਨਮੇਹਣੀ, ਹੁੰਦੀ ਦਿਹੁੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੀ ਲਾਲੀ। ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਤੌਕੀ ਨਾ ਸੂਰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਭੋਲੀ-ਭਾਲੀ। ਜੇ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਮਨ ਵੀ ਯਾਰੋ, ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਨੇਤਰ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੇਡਾ ਪੁਨ ਨਾ, ਆਉ ਸਾਰੇ ਪੁਨ ਕਮਾਈਏ। ਕਰਕੇ ਨੋਤਰ-ਦਾਨ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਆਉ ਕੋਈ ਘਰ ਰੁਸ਼ਨਾਈਏ। ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੀੜ ਪਛਾਣੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਉਹੋ ਹੈ। ਦੀਨਾਂ-ਦੁਖੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਲੌਗੇ, ਦਾਨਾਂ ਸਿਰ ਮਹਾਂਦਾਨ ਉਹੋ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਏਹੋ, ਗੀਤਾ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਇਹੋਂ ਹੈ। ਖ਼ਿਦਮਤ ਤੋਂ ਮੌਲਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵੇ, ਕਹਿੰਦੀ ਪਾਕ ਕੁਰਾਨ ਇਹੋ ਹੈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਐਗ-ਦਾਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ੂਨ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਨੇਤਰ-ਦਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ, ਉਚਾ ਤੇ ਸੁੰਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।

ਨਿਰਵੈਰ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ,

ਦੇਹੀ 'ਚੋਂ ਜਦ ਭੌਰ ਨੇ ਉੱਡਣਾ , ਘਰ ਵਿਚ 'ਕਾਢੋਂ-ਕਾਢੋ' ਹੇਣੀ। ਸਿਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਤੈਨੂੰ , ਤੇਰੇ ਭਾਈਆਂ ਔਗ ਮਚੌਣੀ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਐਗਾਂ ਤਾਈਂ ਸਦਾ, ਲਿਸ਼ਕਾ-ਪੁਸ਼ਕਾ ਕੇ ਰੌਖਦਾ ਸੈਂ ਤੂ। ਇਸ ਸੈਸਾਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੌਕਦਾ ਸੈਂ ਤੂੰ।

ਪਲ ਭਰ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੋਂਗਣਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਿੰਟੀ ਹੇ ਜਾਏਗਾ। ਜਿਸਮ ਤੇਰੇ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਟੁਕੜਾ, ਕੈਮ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਆਏਗਾ!

ਲੇਕਿਨ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇਕਰ, “ਨੌਤਰ-ਦਾਨ” ਤੂੰ ਕਰ ਜਾਏਂਗਾ। ਸੋਜਣਾ !ਕਿਸੇ ਦਾ ਜੌਗ ਐਧਿਆਰਾ, ਜੇਕਰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਜਾਏਂਗਾ।

ਤੇਰਾ ਇਸ ਦੁਨੀਆ `ਤੇ ਆਉਣਾ, ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਊ। “ਅਰਸ਼ੀ'ਰੌਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜੌਗ ਵੀ, ਬੀਬਾ !ਤੇਰੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾਊ। ੨੨੨ ਗੀਤ: ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੈਗ਼ਾਮ, ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਾਭੇ ਦੇ, ਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਵੰਡੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਜਿੱਥੇ, ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪੀਰਾਂ ਨੇ।

ਇਸ਼ਕੇ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਸੌਸੀਆਂ ਤੇ ਹੀਰਾਂ ਨੇ। ਬਦਲਿਆ ਜ਼ਮਾਨਾ ਕੀ, ਬਦਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਰਾਂ ਨੇ। ਵੰਡਿਆ ਭਰਾਵਾਂ ਤਾਈਂ, ਆਗੂਆਂ ਬੇਂ-ਪੀਰਾਂ ਨੇ।

ਨਾਜ਼ੋ-ਨ੍ਹਾਮੇ ਨਾਲ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਲੁੱਟੇ-ਪੌਟੇ ਗਏ ਜੋ ਲੌਖਾਂ ਹੀ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ।

ਵਰਿਆਮ _--------------%੧੦--------------- ਦਨੋਕਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/)੦61੦1€16੦00/੧੦11.੦॥॥

ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੈਗ਼ਾਮ, ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ

ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਸੈਤਾਪ ਸਦਾ, ਧੀਆਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰੀਆਂ। ਇਕਨਾਂ ਨੇ ਕੁਂਖ ਵਿੱਚ, ਕੌਂਚੀਆਂ ਹੀ ਮਾਰੀਆਂ। ਇਕਨਾਂ ਨੇ ਦਾਜ ਖੁਣੇਂ , ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜੀਆਂ। ਚੰਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ, ਕੋਠਿਆਂ `ਤੇ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ। ਕੰਜਕਾਂ ਨਿਤਾਣੀਆਂ, ਨਿਮਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਫੁਂਟ-ਫੋਂਟ ਰੇਂਦੀਆਂ, ਸੁਆਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ।

ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੈਗ਼ਾਮ, ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਮੁਂਲੀ ਐਵੇਂ , ਨਸ਼ਿਆਂ 'ਚਰੋਲੋ ਨਾ।

ਭੁਲ ਕੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ 'ਚ, ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਘੇਲੋ ਨਾ।

ਹੋਂ ਕੇ ਮਦਹੋਸ਼ ਮੂਹੋਂ, ਗੈਦ-ਮੋਦ ਬੋਲੋ ਨਾ। ਝੌਲਿਆਂ-ਸ਼ੁਦਾਈਆਂ ਵਾਂਗ, ਗਲੀਆਂ 'ਚ ਡੋਲੋਂ ਨਾ। ਅਮਲਾਂ ਨੇ ਪੋਟੀਆਂ ਜੋ, ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਦਰਦ-ਰੋਵਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ।

ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੈਗ਼ਾਮ, ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ।

ਰਲ-ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਜੇ ਝਗੜੇ ਮੁਕਾ ਲਈਏ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਮੁਹੋਬਤਾਂ ਦਾ, ਰਾਹ ਆਪਣਾ ਲਈਏ। ਵਿੱਛੜਿਆਂ ਵੀਰਾਂ ਤਾਈਂ, ਮੁੜ ਗਲ ਲਾ ਲਈਏ। “ਅਰਸ਼ੀ”ਏਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ , ਸਵਰਗ ਬਣਾ ਲਈਏ। ਝੂਮਰ ਤੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਜਾਂਬਾਜ਼ ਜੌਟੀਆਂ, ਪਠਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੈਗ਼ਾਮ, ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਭਗਤ ਸਿਘ ਤੇ ਸਰਾਭੇ ਦੇ , ਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (9888636413) ੨੪੨੬੨

ਵਰਿਆਮ

੧੦0੧੦॥੦1 €161੦0

- - ਗੇ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟ,

ਸਿੰਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰੇਗਾ

ਅਟਾਰੀ, (ਸ.ਪ. ਬਿਊਰੋ)- ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੋਤਰੀ ਨੂਰ ਉਲ ਹੌਕ ਕਾਦਰੀ ਨੇ ਦੌਸਿਆ ਕਿ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਪੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਹਿਤ ਇਮਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿਚ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਦਰੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 2019 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲਾ ਨੋਟ ਅਤੇ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

-ਕਿਸ਼ਨਆਾ ਕੁਦਰਤ ਟਾ 1974 'ਚ ਹੋਈ ਸੀ ਮੰਤ, ਢਿੱਡ ਵਿੱਚੋ ਅਜੀਰ ਦਾ ਰੁਖ਼

ਉੱਘਣ ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ

ਅੰਕਾਰਾ, (ਸ.ਪ. ਬਿਊਰੋ)- ਤੁਰਕੀ ਵਿੰਚ ਇੰਕ ਲਾਪਤਾ ਆਦਮੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲੌਂਗਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੀ 1974 ਵਿੱਚ ਹੌਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਐਜੀਰ ਦਾ ਬੀਜ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ। ਦਰਅਸਲ 2011 ਵਿੱਚ ਇੰਕ ਖੇਜਕਾਰ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਇੰਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਐਜੀਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇਨਸਾਨੀ ਪਿੰਜਰ ਦੌਬਿਆ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲੌਂਗਿਆ ਕਿ ਐਜੀਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਢਿੱਡ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਰ੍

ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਹਮਤ ਹਰਗਿਊਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਗਰੀਕ ਸਾਇਪ੍ਸ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਸਾਇਪਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਜਗਾ ਤੋਂ ਦੋ ਪਿੰਜਰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਿਲੇਂ ਹਨ । ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਡਾਇਨਾਮਾਇਟ ਦੇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਅਹਮਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੈਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਂਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਹਮਤ ਨੇ ਐਜੀਰ ਖਾਧੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਹੋਤਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੌਗਿਆ ਕਿ ਅਹਮਤ ਦੋਂ ਹੋਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਡਾਇਨਾਮਾਇਟ ਵਿਸਫੋਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਲੈਂਗਭਗ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੌਕ ਲਾਪਤਾ ਰਹੀਆਂ।

ਅਸੀ ਤੀ ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੯ ੧੦/)61੦1€16।੦00/੧੦।1.੮੦।॥

ਡਾ.ਹਰਸ਼ਿਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ “ਗਰਭ ਬਾਰੇ ਮਹੌਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ?” ਰਿਲੀਜ਼ ਪਟਿਆਲਾ: ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿਦਰ ਕੌਰ ਜੋ ਰਾਜਿਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਖੇ ਬੋਚਿਆਂ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀ 40ਵੀਂ ਕਿਤਾਬ “ਗਰਭ ਬਾਰੇ ਮਹੌਤਵਪੂਰਨ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ.ਬੀ.ਐਸ. ਘੁੰਮਣ, ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਰੇਖਾ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਲੈਡਨ ਦੀ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਨਵਤੇਜ ਪੁਰੇਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਇੰਕ ਕਿਤਾਬ “ਭਰੂਣ ਹੌਤਿਆ ਇਕ ਸਰਾਪ” ਉੱਤੇ ਹਾਲੀਵੌਂਡ ਫਿਲਮ ਬਣ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਡਾ.ਹਰਸ਼ਿਦਰ ਕੌਰ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪ੍ਰੋ .ਪੀਤਮ ਸਿਘ ਦੀ ਧੀ ਹਨ, ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਖੋਜ ਪੋਤਰ ਲਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੇਖ ਬੀ.ਐਡ . ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਡਾ. ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ 'ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ', 'ਖ਼ੁਰਾਕ” ਅਤੇ “ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਤਸ਼ੋਦਦ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਰੈਗੂਲਰ ਛਪਦੇ ਲੇਖਾਂ ਸਦਕਾ ਡਾ. ਕੌਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਰੋਚਕ ਜਾਣਕਾਰੀ” ਬਹੁਚਰਚਿਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੇਕਔਪ, ਖ਼ੁਰਾਕ, ਵੱਖੋ-ਵੌਖ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਮਲ ਵਧਣ ਫੌਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰੂਣ ਬਾਰੇ ਖੋਜਾਂ ਉੱਤੇ

ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਰਾਜਵੰਤ ਕੌਰ “ਪੰਜਾਬੀ” ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਨਾਰੀ-ਉਡਾਰੀ?” ਦਾ ਲੋਕ-ਅਰਪਣ

ਪਟਿਆਲਾ

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਅੰਤਰ ਖੇਤਰੀ ਯੁਵਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮੇਲੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ.ਬੀ.ਐਸ.ਘੰਮਣ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 16 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚੈਤਾ ਅਤੇ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡੀ ਡਾ. ਰਾਜਵੰਤ ਕੌਰ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ “ਨਾਰੀ- ਉਡਾਰੀ” ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਘੁੰਮਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁੱਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਡਾ. ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪੁਆਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਿਕ, ਖੇਡਾਂ, ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੈਬੀ ਨੇ ਡਾ. ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ।

ਇਸ ਅਵਸਰ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਨਵੀਨਰ ਡਾ. ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਗੁਰਭੇਜ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡੀ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਸ਼ਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

ਕਕਕੇ

ਰਿ 2੬ 3੭) ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮

੧੦0੧੦॥੧੦1 €161੦0

੧੦/061੦1€16।੦00/੧੦11.੦॥॥

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ 13ਵਾਂ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੰਤਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਬੀਬੀ ਜੌਹਰੀ ਨੂੰ ਪੁਦਾਨ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਆਯੋਜਨ ਪਟਿਆਲਾ-ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (ਰਜਿ.) ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਪ੍ਧਾਨਗੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 'ਆਸ਼ਟ', ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਗਰੁੱਪ ਆਫ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੀਫ ਐਡੀਟਰ ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ, ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਵੰਤਾ, ਡਾ. ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ, ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਜੌਹਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੰਤਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ-2018 ਕਵਿੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਜੌਹਰੀ ਨੂੰ ਪੁਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੰਤਾ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਿਪਟੀ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਵੰਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸਭਾ ਦੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ 13ਵਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਜੌਹਰੀ ਨੂੰ ਨਗਦ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਰਾਜਵੰਤ ਕੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ। ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ “ਆਸ਼ਟ” ਨੇ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਨਿੱਘਰ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭਾ ਅਤੇ ਵੰਤਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਲੈਮਾ ਨਾਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੈਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ,

ਵਰਿਆਮ

1੦੧੦॥੦1 €16੦0

ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਂ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ। ਡਾ. ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮੁੱਲਵਾਨ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਭਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਮੂਲਾ ਉਚਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਵੰਤਾ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।ਬੀਬੀ ਜੌਹਰੀ (76 ਸਾਲ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ”ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਉਰ ੧60 1600 680[66(100010

47₹1416010 ੧੧666 ।&(4।£00੧4 (6400154੧11

000 0000 $06॥ 90000 ਗਿਹ ੧0500 $006॥ 600) 0: 9411639228 : 96760-90164

ਇਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਸੈਗੀਤ ਦੇ ਪੇਪਰ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

07੧6£-1105 5060 5064॥064੧, 846।5।0£ 1490੧ ਮ057ਿਐ£ ਧ41-400118ਕ 671- 144008

੧੦0)੦61੦1€16੦00/੧੦11.੦।॥

੧84੨6

014” ਇ01੪ਇਇ੧੦

॥0.` ਮਸਹੂਲ। 10੪ (00201 141 00300. ॥':91161:51?373 ੧0੩: :$-161-2933773

:॥0`10100000006੧0100401੧. ॥0080॥08)0ਵ0ਾ

॥0;1£ `#ਜਮ ।1;1001125127 ॥ਨ%_6; 00, 1000. 01000151 01। (001

0੧ 86੬ ੧9੩ ,1181711?273 00. :1111142114]

0% ੧ਿ੩੧8800-14310

( . ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੮ ੦੧੦੦1 €16।੦॥੬ ੧੦/)੦61੦1€16੦00/੧੦11.੦।॥

1 £4%££ ੯੬6#%' ਨਮਿਕ/%' /%6੧ਟ? /46% (% /564/664

75005 ”੦੧8(੦ <€0125 11੬ 146 01 010 17016, €005013800॥ 300 11861005:

1. 815605-56% 9000, 7੦ 90001, ੦੩੦੦5

2. €੦00੬5- ॥/॥੬ ੦0, 2੬0650&.

8. ੬30, 3੬5 3੧0 38੦੫ ਗਿ੦0065

4. ॥/3€5 - 78, ੧੦੫੧0, ਇ0੦0€0, ੦0100

5. /305 - ੧੦010 50665, 7005, ੮18੧ 20605.

6. 1੦੬ 08 201੬5 - 0601060 ਘ ੧੦1੬0 2003 ੮੦੧੬. 7. 61੦608(€5- 0੦001060, ੨0੦00, ੮੫੧੬6, 2005.

8. ”0800 61105

9. ਇ00060- (00, ੦੦੪੬੧05.

10. 10851- ੬30 10850, 0॥॥ 70351.

11. ੪#੬੧॥੦0., 12. $/3੬ 70੧0., 13. ੧੩0੬ 5005. 14. 640066306/461% ੮1੧0 1੬5 ਗਿ $1੧੩॥ 2005. 15. ੧310੬੬15.

ਹਿੱਟ ਪ7700ਏ 00076 ਅਹਟਮ725, ਅਗ 0ਸਾਈਾ 400 /79177/0ਇ 7੬6੬5 ਸਾਰਸ ।7770444/006011

881 ੦੦05 (੭) 1).

24/੯70949 74647 % 70476, 9197848499- 5000059, 77974 2ਇ/: 797 40 24536666, 390802 : 97 98480-50602997 98983 99702 ੬-0610:/6060:01870070011 ਰਮ .207 ਸ0੧:56//0706.6081 _੧੧੧੧77/66//.2671

੦੧੦੦1 €16।੦॥ਊ ੧੦0)੦61੦1€16।੦000੧੦।1.੦॥॥

ਵਰਿਆਮ ਦਸੈਬਰ-੨੦੧੯

ਸਿ॥080 0੪੬੧5) ਨ07120%&

-< ੫੧੩ (000 ਅਤਗਟੋਏ (7੧੧ “" 481

ਹੈ 3” -।, 2038

॥0॥॥੧॥੧ $0”%੩੯੮- ` ””1:!$0 01118150॥, 90813 0

17 ਨਵੇਬਰ ਨੂੰ ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿਦਰ ਕੌਰ ਦੀ 40ਵੀਂ । ਐਸ = ੋ-ਦ ਕਿਤਾਜ਼ ਗਰਭ ਬਾਰੇ ਮਹੋਤਵਪੁਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ” 2 1 ੧ ਰਿ ਭ੍ਰ ਪਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਵਾਈਸ

! ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ.ਬੀ.ਐਸ. ਘੁਮਣ, ਚੇਅਰਪਰਸਨ

4 ਨ, ਰਾ, ਗਰਲ ਪਿ

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ ਦੀ ਡਿਪਟੀ

ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਨਵਤੇਜ ਪੁਰੇਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

੬ ਤੂ”

ਜੀ ਜਤ ਉਦੋਂ ਜਿ ਜੀ ਦੋ ਰਮ ਨਵ ਨਾਮਾਗੀ ਸੰਗਤ ਜਲਧਰੇਨੇ ਦੋਆਬਾ ਕਾਲਜ ਜਨਕ ਦੇ ਕਿਤ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ। ਸ. ਨਰੇਣ ਸਿੰਘ ਜਲੰਧਰ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਸੇਮੇਲਨ ਨੂੰ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸੈੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਭਾਗ ਮੁੱਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੈਗਤ।

ਛਾ. ਰਾਜਵੇਤ ਕੌਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਨਾਰੀ ਉਡਾਰੀ” ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਬੀ.ਐਸ. ਘੁੰਮਣ ਰਜਿਸਟਰਾਰ, ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ, ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ, ਡਾ. ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਪੁਸ਼ੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਸ਼ਟ੫੧ ੦੧੦੦1 €16।੦॥੬ ੧੦/)੦61੦1€16।੦00/੧੦11.੮੦॥॥

. `. __' "ਦਾਤ ਉਆ

:੧੬90714੦-₹8/.1-016/2018-2020 ।ਊੰਡਂ ਕਤ ੧2੨੦. -3151101੨/ -144001 ਰ 0੬੦6।0667 2018

60156 ੮7011੦6, 60060 60 3 1੧੧੦ 11606 ੪01 ॥0। ੧੬0, 0030 & 01536 ।€55(00. (

ਦੋ

ਖਿ& ਪਿ. 211੫ ਵਿ $££02$ ਨੀ, 70.

&6361 562 109 8803੬ “ 7੬.: 98454 71271/72, 28453 81817/ 98453 10057 4865੧ ੦੧੮੬ :1੬.:080 28602167/ 69 " ੮ਿ%:080 28602168 €-71311 :131੧੦1135ਛ€੦56178313/650€05.5੦।੧। “ 0/0ਿ. ; ੧੧;1310413/15€65.ਟ੦।੧੧

92266 _/₹22" ੪੩ 822" /ਤਿ#ਡ20 22...

ਮਾਲਕ, ਐਡੀਟਰ ਤੇ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਰਜਵੋਤ ਕੌਰ ਨੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਈਟ ਕਰਾਸ ਧਿ੍‌ਟਰਜ਼ ਭਾਈ ਦਿਤ ਸਿਘ ਨਗਰ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਪਿ੍‌ਟ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਾਡੋਵਾਲੀ ਰੋਡ ਸਾਹਮਣੇ ਸੈਂਟਰਲ ਟਾਊਨ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਫੋਨ - 0181-2222543- ਮੋਬਾਇਲ- 98143-18720

60%੧&, ੬6੦ & ”08॥50੬ ੧੩੪੧ 63੫ ਹ੦(॥॥੧੬੦ ੦੧ ੧੩0੧੬ 5।੧0/5 ੧੪੪੧੬ ੦੦55 ਗਿ੬15, 81੩ 00 $॥:3/1 ੧੨੦੩

੫੨ ਰ੍ । । 318061੧&7 & 9੦4 06050 31।੩6੦#੩॥_੨ਿ੦੩੦, ੦60. ੮੬੪੩ 10#੧ 48300 ੦੧੧ £।.: 0181-2222543, ੧੦8.: 98143-18720 ਵਿ 0; [ਆ €16।੦॥॥ 1੦੧੦01੦1€॥੦੦॥&00੧੦।.੮੦।॥